Кіріспе

Ислам мемлекетіндегі билеушінің бұйрығы немесе жарлығы (аты – ферман) – конституциялық деңгейде ислам мемлекетіндегі билеушінің бұйрығы немесе жарлығы. Тарихи кезеңдерде мұндай фермандар жиналып, дәстүрлі құқық жинақтары ретінде қолданылған. "Ферман" сөзі парсы тілінен аударғанда "декрет" немесе "бұйрық" деген мағынаны білдіреді. Күнделікті тұрмыста ферман – кез келген исламдық шенеуніктің, үкіметтің кез келген деңгейінде берілген жазбаша рұқсаты. Батыстықтар бұл терминмен көбінесе елге саяхаттауға алдын ала сатып алуға болатын рұқсат немесе елде археологиялық қазбалар сияқты ғылыми зерттеулер жүргізуге рұқсат берумен таныс. Фермандар түрлі паспорттармен біріктірілуі де, біріктірілмеуі де мүмкін.

Этимология

Farmān (сонымен қатар firman деп те жазылады) – сөздің қазіргі парсыша түрі және орта парсыша (пахлави) framān сөзінен шыққан, ал түптеп келгенде көне парсыша framānā (fra = "алдында", грекше πρό) сөзінен тараған. Қазіргі парсы және көне парсы тілдері арасындағы айырмашылық бастапқы қос дауыссыз дыбыстың әсерінен ā әрпінің түсірілуімен және дауыстының енгізілуімен байланысты.

Ұйым

Фирмалар "канун" деп аталатын жинақтарға біріктірілді (грекше kanon (κανών) сөзі "ереже" немесе "ережелер" мағынасын білдіреді, сондай-ақ арабша qanun (قانون) сөзі де "ереже" немесе "заң" мағынасын білдіреді). Канун – "хакимнің қоғам атынан заңдық үкім шығару құқығына ие болуының нәтижесінде діни заңның қолданылуын кеңейтетін, секулярлық және әкімшілік заңның бір түрі" саналды.

IV Мехметтің (1648-1687) фирмасы

Бұл фәрманды Афон тауының монахтары былай баяндайды: салық жинауға жауапты әкімшілік қызметкерлер көзделген мерзімнен кешігіп келіп, бағаланған сомадан артық ақша талап етеді. Сонымен қатар, олар заңсыз түрде қосымша азық-түлік талап етеді.

Басқа фирмалар

Мұсылмандар мен христиандардың арақатынасын реттейтін ең маңызды фирмандардың бірі – Египеттегі Синай түбегіндегі Киелі Екатерина монастырында сақталатын құжат. Бұл монастырь грек православтық және Синай православие шіркеуін құрайды. Фирманда Мұхаммедтің қолтаңбасы бар, онда мұсылмандарға монастырды бұзбау жөнінде талап қойылады, себебі онда Алладан қорқатын адамдар тұрады. Бүгінгі күнге дейін монастырь төңірегінде Египет үкіметі басқаратын қорғалған аймақ бар, және шамамен 20 монахтың, көбінесе Грекиядан, және жергілікті тұрғындардың арасында өте жақсы қарым-қатынас орнатылған. Фирмандар Үндістандағы кейбір ислам империялары мен мемлекеттерінде, мысалы, Моғол империясы және Хайдарабад низамында қолданылған. Император Аурангзебтің шығарған фирмандары ерекше атақты.

Басқа қолданыстар

"Фирман" термині археолог және романист Элизабет Петерс Египеттік ежелгі ескерткіштер департаментінен қазба жұмыстарын жүргізуге ресми рұқсат алу үшін қолданған. Остин Генри Лейард Нимрудтағы қазба жұмыстарына қатысты осындай құқықты айтты, ол бұл қате түрде Ніневия екенін ойлады. Ескі Ишув сотының мұражайында 1890 жылы Иерусалим тұрғыны Елиезер Менахем Голдбергтің баспаханасын ашуға арналған фирман сақталады. Фирман түрік тілінен еврей тіліне адвокат Йосеф Хай Фенизил аударған, және ол бизнес Рехов Хайехудимде орналасқандығын, сондай-ақ түрік, араб, еврей, ағылшын, неміс, француз және итальян тілдерінде баспа жұмыстарын жүргізуге рұқсаты бар екенін көрсетеді.