Кіріспе

Ішектегі бактериялардың шамадан тыс өсуі (SIBO), бактериялардың шамадан тыс өсуі немесе кіші ішек бактерияларының шамадан тыс өсу синдромы (SBBOS) – кіші ішекте бактериялардың артық өсуіне байланысты туындайтын бұзылыс. Жоғарғы ішек бактерияға толы болғанымен, кіші ішекте әдетте миллилитрге 100 000-нан кем организм болады. Бактериялардың шамадан тыс өсуіне шалдыққан науқастарда көну, ісіну, құсу, диарея, қанағаттанбас тамақтану, салмақ жоғалту және сіңірудің бұзылуы сияқты белгілер пайда болуы мүмкін, бұл бірнеше механизмдердің нәтижесінде туындайды. Бактериялардың шамадан тыс өсуін анықтау үшін бірнеше әдіс қолданылады, алтын стандарт – миллилитрге 105 бактериядан астам өсетін гейнумнан алынған аспират. Бактериялардың шамадан тыс өсуіне ықпал ететін тәуекел факторларына дисмотильділік; ішектің анатомиялық бұзылыстары, оның ішінде фистулалар, дивертикулалар және хирургиядан кейін пайда болатын соқыр ішекшелер, илеоцекальды клапанның резекциясы; гастроэнтерит салдарынан кіші ішектегі өзгерістер; және протондық насос ингибиторларын қоса алғанда, белгілі бір дәрі-дәрмектерді қолдану жатады. Кіші ішек бактерияларының шамадан тыс өсу синдромы элементтік диетамен немесе антибиотиктермен емделеді, антибиотиктерге төзімділіктің алдын алу үшін олар циклмен берілуі мүмкін, кейде дисмотильділік себеп болған жағдайда рецидивтің алдын алу үшін прокинетикалық препараттар қолданылады.

Белгілері мен симптомдары

SIBO-ға байланысты дәстүрлі симптомдарға ісіну, диарея, іш қату және іштің ауыруы/ыңғайсыздығы жатады. Ауыр жағдайларда стеаторея байқалуы мүмкін. Іш қату, ісіну, іштің кеңеюі, іштің ауыруы немесе ыңғайсыздығы, диарея, шаршау және әлсіздік те кездеседі. SIBO сондай-ақ жұқа ішектің өткізгіштігін арттырады. Кейбір пациенттер салмақ жоғалтуы мүмкін. Бактериялардың шамадан тыс өсуі балаларда нашар тамақтануға және қалыпты өсуге кедеріс келтіруі мүмкін. Сондай-ақ, стеаторея – майлар дұрыс сіңбегендіктен нәжіске төгілетін, жабысқақ түрдегі диарея болуы мүмкін. Зертханалық тесттердің нәтижелерінде фолий қышқылының деңгейі жоғарылауы, ал сирек жағдайларда В12 витаминінің жетіспеушілігі немесе басқа да қоректік заттардың жетіспеушілігі анықталуы мүмкін.

Ішімдіктің қысылуы

Кейбір зерттеулерде 80%-ға дейін қызуы қозғайтын ішек синдромы (IBS) пациенттерінде SIBO кездесетіні хабарланды (сутегі демді сынау арқылы анықталады). IBS D тыныс алу сынақтарында сутегі деңгейінің жоғарылауымен, ал IBS C тыныс алу сынақтарында метан деңгейінің жоғарылауымен байланысты. Келесі зерттеулер SIBO-ға арналған емнен кейін IBS симптомдарының статистикалық тұрғыдан маңызды азаюын көрсетті. Ішек синдромында (IBS) тыныс алу сынақтарының нәтижелері қалыпты емес деген жалпы пікір бар; алайда, дау бұл көрсеткіштердің SIBO-ны көрсететініне қатысты.

Себеп

Кейбір адамдарда белгілі бір қауіп факторларының болуына байланысты бактериялардың шамадан тыс өсуіне бейімділік жоғары болады. Бұл факторларды төрт категорияға бөлуге болады: (1) ұсақ ішектің қозғалысының бұзылуы немесе анатомиялық өзгерістерге байланысты тоқтап қалу, (2) иммундық жүйенің дисфункциясы, (3) протеолиздік ферменттердің, асқазан қышқылының немесе өт сөлінің өндірісіне кедергі келтіру, және (4) ішек бактерияларының жоғарғы ішектен ұсақ ішекке көбірек өтуіне себеп болатын жағдайлар. Бұл сутегі-метан демімен жүргізілетін сынақтардың нәтижелеріне әсер етуі мүмкін. Миграциялық моторлық кешеннің (ММК) болмауы немесе бұзылуы – кіші ішектегі циклдік қозғалыс үлгісі, әсіресе ММК-ның III фазасы, SIBO дамуымен байланысты. Қозғалыс бұзылыстары диффузды немесе белгілі бір аймақтарда болуы мүмкін. ММК бұзылуы инфекциядан кейінгі тітіркенішті ішек синдромы, дәрілік заттарды қолдану немесе ішек псевдообструкциясы сияқты себептердің нәтижесі болуы мүмкін. Тропикалық спринт, инфекциядан кейінгі тітіркенішті ішек синдромы және ұсақ ішек бактерияларының шамадан тыс өсуінің патофизиологиясы арасындағы зерттеулерде байланыс бар, сондай-ақ SIBO кейде жедел асқазан-ішек инфекциясынан да туындауы мүмкін. 2020 жылға дейін SIBO-ның тітіркенішті ішек синдромының компоненттері саналатын жалпы функционалдық симптомдардың патогенезіндегі рөлі туралы пікірлер әлі де даулы. Бұл ішектің жалпы баяулауына және бактериялық концентрацияның артуына әкелуі мүмкін. Көбінесе ұсақ ішекте анатомиялық проблемалар болуы мүмкін, мысалы, бактериялардың жиналуына себеп болатын дивертикула сияқты кішігірім қалталар. Асқазан мен он екі елі ішекті операциядан кейін (көбінесе Биллрот II антректомиясымен) ішек мазмұнының ағыны тоқтап қалуы мүмкін, нәтижесінде соқыр айналым пайда болады. Бұл шамадан тыс өсуге алып келуі мүмкін және соқыр айналым синдромы деп аталады. Жүйелік немесе метаболикалық аурулар бактериялардың шамадан тыс өсуіне жағдай жасайтын жағдайларға әкелуі мүмкін. Мысалы, диабет ішек нейропатиясын тудыруы мүмкін, панкреатит панкреатит жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін, бұл ас қорыту ферменттерінің өндірісін бұзады, ал өт бауыр циррозының бір бөлігі ретінде зардап шегуі мүмкін. Асқазан қышқылын азайтуға қолданылатын дәрілік заттар тобы – протондық сорғы ингибиторларын қолдану SIBO даму қаупін арттырады. Соңында, бактерияларға толы ішек пен ұсақ ішек арасындағы бұрмаланған байланыстар ұсақ ішектегі бактериялық жүктемені арттыруы мүмкін. Крон ауруы немесе илеумның басқа аурулары бар пациенттерге кіші және үлкен ішекті байланыстыратын илеоцекальды клапанды алып тастау қажет болуы мүмкін; бұл бактериялардың кіші ішекке кері ағылуына әкеледі. Семіздікке байланысты бариатриялық операциядан кейін асқазан мен илеум арасында байланыстар пайда болуы мүмкін, бұл ұсақ ішектегі бактериялық жүктемені арттыруы мүмкін.

Диагностика

Дәрігерлер бактериялардың шамадан тыс өсуін әртүрлі жолдармен анықтай алады. Дисбактериозды D-ксилозаның сіңу тестісі арқылы анықтауға болады. Ксилоза – ферменттерді қажет етпейтін қант. D-ксилоза тестісі пациенттің белгілі бір мөлшерде D-ксилоза ішуін және оның зәр мен қандағы деңгейін өлшеуді қамтиды. Егер зәр мен қанда D-ксилоза табылмаса, бұл кіші ішектің дұрыс сіңіре алмайтынын көрсетеді (қажетті ферменттердің жетіспеуінен туындаған проблемаларға қарағанда). Бактериялардың шамадан тыс өсуін анықтаудың «алтын стандарты» – кіші ішектен әр миллилитрге 105 бактериядан артық сору. Қалыпты кіші ішектің әр миллилитрінде 104 бактериядан кем болуы керек. Дегенмен, кейбір сарапшылар, егер ішек флорасы негізінен ішек бактерияларынан тұрса, 103 бактериядан артық аспирацияны оң нәтиже деп санайды, себебі осы бактериялардың көп мөлшерде болуы кіші ішек үшін патологиялық саналады. SIBO диагностикасында аспирацияның сенімділігі күмәнді, өйткені SIBO әртүрлі болуы мүмкін және нәтижелердің қайталануы 38 пайызға дейін төмендеуі мүмкін. Тыныс тестілерінің де сенімділік проблемалары бар, олардың нәтижесінде көптеген жалған оң жауаптар алынуы мүмкін. Кейбір дәрігерлер диагноз қою кезінде науқастың емге жауабын да ескереді. SIBO-ны анықтау үшін фекальды кальпротектин сияқты қабыну маркерлерін қолдануды қолдауға жеткілікті дәлелдер жоқ. SIBO-ны дәл анықтаудың басты кедергісі – қалыпты ішек микробиотасын толық түсінбеу. Бактериялық популяцияларды және олардың метаболиттерін санау технологиялары мен әдістерінің болашақтағы жетістіктері қажетті нақтылықты қамтамасыз етуі мүмкін. Археядан басқа, Clostridium және Bacteroides туыстас бактериялар да метан өндіре алады. Сондықтан метан өндірісі міндетті түрде бактериялық емес, сонымен қатар ол кіші ішекпен шектелмеуі мүмкін. Осы жағдайды жеке «ішек метаногендерінің шамадан тыс өсуі» (IMO) ретінде жіктеу ұсынылған. Тетрациклин, амоксициллин клавуланат, метронидазол, неомицин, цефалексин және триметоприм сульфаметоксазол сияқты әртүрлі антибиотиктер қолданылған; алайда, рифаксиминнің қолданылуына қатысты ең сенімді деректер бар, ол жақсы сіңірілмейтін антибиотик. Пробиотиктердің комбинациясы метронидазолмен емдеуге қарағанда жақсы нәтижелер береді. Элементарлық диета SIBO-ны жоюда өте тиімді болып көрінеді, екі апталық диета 80% тиімділік, ал үш апталық диета 85% тиімділік көрсеткен. Элементарлық диета бактерияларды тамақтандырудан айырып, организмге қажетті қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Қосымша емдеу опцияларына 5 HT4 рецепторларының агонистері немесе мотилин агонистері сияқты прокинетикалық препараттарды қолдану жатады, олар элементарлық диетамен немесе антибиотиктермен емделгеннен кейін SIBO-дан босатылған кезеңді ұзартады. Бактерияларды қоректендіретін белгілі бір тағамдардан бас тарту симптомдарды жеңілдетуге көмектеседі.