Матейу Ион Каражале: Румыниялық ақын және жазушының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Румын жазушысы (1885–1936)

Матейу Ион Карагияле (; 25 наурыз 1885 [ескі стиль бойынша 12 наурыз 1885] – 17 қаңтар 1936), сондай-ақ Матей немесе Матейу, ал ескіше нұсқада Матейу деп те аталатын румын ақыны және прозашысы, ең белгілі туындысы – «Craii de Curtea Veche» романы. Бұл роман Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және кейін боярлар ұрпақтарының ортасын көрсетеді. Карагияленің стилі Символизммен, сонымен қатар «ғасыр соңы» декаденттік қозғалысымен және ерте модернизммен байланысты, ол соғыстар аралық румын әдебиетінің ерекше бір элементі болды. Өзге кейінгі туындыларында Карагияле жергілікті детективтік жанрдың негізін қалады, бірақ оның бұл саладағы жұмысы толыққанды повестьтерді тудырды ма, әлде тек фрагменттер ғана қалдырды деген пікірлер қарама-қайшы. Оның қалдырған жазбаларының аздығына қарамастан, олар сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, көптеген, көбінесе өлімнен кейін пайда болған ізбасарларды (матеистер деп белгілі) тартты. Сонымен қатар, әуесқой геральдист және график ретінде танымал жас Карагияле өз туындыларын сирек жариялап, оның орнына саясатта өзін таныстыруға және мемлекеттік қызметте мансапқа ие болуға тырысты. Ол Консервативтік Демократиялық партиямен, содан кейін Халықтық лигамен байланысты болды және Румынияны басып алған Орталық державаларды қолдағандығы үшін дау тудырды. Кейін ол әдебиетке көңіл бөлді және 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында көптеген прозалық мәтіндерін «Gândirea» журналында жариялады. Ол ықпалды драматург Ион Лука Карагияленің заңды емес және қарсылық көрінісіндегі баласы, 1921 жылы қайтыс болған авангардтық ақын Лука Карагияленің жартылай інісі және автор Георге Сионның өлімнен кейінгі күйеуі болды. Матейу Карагияле румын Символизмімен байланысты болды, ол дендизмімен, ерекшелігімен және богемиялық өмірімен танымал болды, сонымен қатар көптеген жылдар бойы «Casa Capșa» рестораны маңындағы зиялылар шеңберінің тұрақты мүшесі болды. Оның серіктестерінің арасында даулы саяси тұлға Александру Богдан Питешти, мәдениетті жандандырушы Маргарита Миллер Верги және оның ең жақын жақтастарының бірі болған ақын Ион Барбу бар еді.

Mateiu Ion Caragiale (; March 25 1885 [O. S. March 12 1885] – January 17, 1936), also credited as Matei or Matheiu, or in the antiquated version Mateiŭ, was a Romanian poet and prose writer, best known for his novel Craii de Curtea Veche, which portrays the milieu of boyar descendants before and after World War I. Caragiale's style, associated with Symbolism, the Decadent movement of the fin de siècle, and early modernism, was an original element in the Romanian literature of the interwar period. In other late contributions, Caragiale pioneered detective fiction locally, but there is disagreement over whether his work in the field produced a complete narrative or just fragments. The scarcity of writings he left is contrasted by their critical acclaim and a large, mostly posthumous, following, commonly known as mateists. Also known as an amateur heraldist and graphic artist, the young Caragiale published his works sporadically, seeking instead to impose himself in politics and pursuing a career in the civil service. He was associated with the Conservative Democratic Party, and then the People's League, and ultimately raised controversy by supporting the Central Powers during their occupation of Romania. He afterwards focused on literature, and, during the late 1920s and early 1930s, published most of his prose texts in the magazine Gândirea. The illegitimate and rebellious child of influential playwright Ion Luca Caragiale, he was the half brother of Luca Caragiale, an avant garde poet who died in 1921, and the posthumous son in law of author Gheorghe Sion. Mateiu Caragiale was loosely affiliated with Romanian Symbolism, a figure noted for his dandyism, eccentricity and Bohemianism, and, for much of his life, a regular presence in the intellectual circle formed around Casa Capșa restaurant. His associates included the controversial political figure Alexandru Bogdan Pitești, cultural animator Mărgărita Miller Verghy, and poet Ion Barbu, who was also one of his most dedicated promoters.

Ерте өмір

Бухарест тұмасы, ол Иоан Лука Караджияле мен Мария Константинескудың никесі жоқ екендігінен туған, сол кезде 21 жастағы бұрынғы қалалық әкімшілік қызметкері. Матей, өмірінің алғашқы жылдарын Калея Викториейге жақын Фрумоаса көшесіндегі анасының үйінде өткізді (ғимарат сатылғанға дейін), анасының басқа никеден тыс туған қарындасы болды. 1889 жылы, әкесі әйелінен ажырасқаннан соң бір жылға жуық уақыт өткен соң, Александрина Буреллиге үйленді, осылайша Матейді жаңа отбасына әкелді. Келесі жылдары ол әкесінен бірте-бірте алыстады, ал Иоан Лука Караджияле мен Буреллидің ең кіші баласы Екатеринаның айтуынша, "Матей ғана [әкесімен] бетпе-бет келіп, жүйелі түрде қарсылық білдірді". Жасырау Караджияле Бухаресттегі Ангел Деметриескудің Святого Георгия колледжінде оқыды, онда тарих пен геральдикаға деген құштарлығын тапты. Сол кезде ол Деметриескудың доғарына енді, оның ішінде дәрігер Константин Истрати, жазушы Барбу Штефанеску Делавранча, физик Штефан Хепитес, әдеби сыншы Н. Петраску және сәулетші Иоан Минку болды. 1901 жылы жазғы сапарда Синаяға, Бибеску отбасымен бірге барғанда, Матей Джордж Валентинмен және Александру Бибескумен танысты (сол кезде жазған хатында ол соңғысын "өте ақымақ және манияқ" деп сипаттады). 17 жасында оның сүйікті кітабы француз жазушысы Фелисьен Шампсордың "Келуші" кітабы болды, ол өзінің айтуынша, әлеуметтік өрлеу туралы көзқарасына әсер етті. 1903 жылы Иоан Лука, Бурелли және олардың балаларымен бірге Батыс Еуропаның көп бөлігін аралап, Австрия-Венгрия, Швейцария, Италия және Францияға барды; сапар барысында ол әртүрлі еуропалық өнер бағыттарының өзіне қалдырған әсерлерін жазды. 1904 жылы әкесі Берлинге көшті, Матейді өзімен алып кетті, ол Фредерик Вильгельм университетінде заңгер болуға көндіруді үміттенеді, бірақ Матей уақытын кітап оқуға және Германия империясының астанасын зерттеуге жұмсады. Кейіннен ол бұл кезеңді француз тілінде l'école buissonière ("балуан мектеп") деп атады және "ол маған үлкен пайда келтірді" деп атап өтті. Екатерина Караджияле ағасының сүйікті ойын-сауықтарының бірі "Тиргартендегі ғасырлық ағаштарға таңданыс" екенін айтты, сондай-ақ ол Ұлттық галереяда күн бойы өткізгендігі белгілі, әсіресе Якоб Исааксзуон ван Руисдейлдің суреттерін жақсы көретін. Матейдің көзқарасына қанағаттанбаған Иоан Лука оны 1905 жылы Румынияға қайтарып жіберді, онда ол Бухарест университетінің заң факультетіне оқуға түсті, бірақ бір жылдан кейін оқуды тастады. Ұзақ емес уақыттан кейін Караджияленің әкесі Штефанеску Делавранчаға өзінің алыстаған ұлын бақылауды тапсырды. Психиатр және эссеші Иоан Виану, психоанализ құралдарымен қарым-қатынасты зерттеген, Матейдің Иоан Лукаға деген сезімін "нафратқа жақын антипатия" деп сипаттады және бұл Мария Константинеску жалғыз басты ата-ана болған қысқа мерзімдегі аналық әсерлерді көрсетеді деп болжайды. Жағдай 1904 жылы Ленци әпкесі қайтыс болғаннан кейін, Иоан Лука ұлының мұрасын алғаннан кейін нашарлап кетті, сондай-ақ әкесі оған қаржылай көмектесуді тоқтатып, оны тұрақты табыс көзінен айырды. Осылайша ол анасы мен әпкесіне қарауға тиіс болды, Иоан Лука басқа әпкесі Катиника Момулоаяның өліміне байланысты мұраны бұрынғы сүйіктісіне ауыстырғанға дейін. Румынияға оралғаннан кейін біраз уақыттан кейін ол ақын және солшыл саяси агитатор Александру Богдан Питештидің айналасында құрылған символистік әдеби шеңберге қатыса бастады, ол жас Караджиялеге ақша берді және оны жиі кешкі асқа шақырды. 1907 жылдың көктемінде, әкесі мен баласы арасындағы шиеленіске қарамастан, қызылшаның ауыр түрінен айыққан Матей Берлинге оралды, онда Иоан Луканың отбасы әлі де тұрып жатты. Көп ұзамай ол жергілікті әйелдің сүйіктісі болды, бұл жағдай оның әкесі өзін ұятқа қалдырғанын мәлімдеді. Сол жылы Матей Караджияле Румыния шаруаларының көтерілісі туралы әңгімелерге қызығып, оның сипаты мен ауқымы туралы әртүрлі асыра сілтеген жаңалықтарды жазып, оны "жақсы нәрсе" деп сипаттады. 1909 жылы ол қайтадан университетке оқуға түседі, бірақ оқуын аяқтамайды. Матей Караджияле 1910 жылы Craii de Curtea Veche туралы алғашқы ойларын білдірді. Екі жылдан кейін Яссыға саяхат кезінде ол өзінің алғашқы 13 өлеңін Viața Românească әдеби журналында жариялады, ол ақын Панайт Сернаның мақтауына және жазушы Тюдор Аргезидің сынауына ие болды. Әдеби сыншы Шербан Чиокулеску атасының журнал қызметкерлерімен араласуынан кейін бұл өлеңдер басылып шыққанын атап өтті, ал Иоан Луканың қайын інісі философ Ионель Гереяның айтуынша, Иоан Лука ұлының жарияланымдарын бағалаған, оның сынымы минималды, құрылымды және Матейге ұнайтын болған. Бұл Гереяны Caragiale ұлының Symbolist клишесін өмірде қайталайтынын қорытуға әкелді. Кейінірек Матей әдеби жарнамашы Константин Банудың Flacăra журналында өлеңдерін жариялауын жалғастырды. Әкесі 1912 жылдың маусымында қайтыс болды, бұл, Шербан Чиокулескудың (Матейдің хаттарына сілтеме жасай отырып) айтуынша, оны бейжай қалдырды. Сол кезде Караджияле ұлы Иоан Луканың танымаллығын материалдық пайда үшін пайдаланғанына наразы болды, сондай-ақ сол жылдың соңында "кішкентай ақыға" Караджияле әкесін Обор жәрмеңкесінде өзінің туындыларын оқуға көндіруге болатынын айтты. Чиокулеску пікір білдірген, бірақ жоғалған күнделігінен алынған үзіндіде ол әкесінің ішімдікке құмарлығы мен темекі шегуінің оны дене және психикалық тұрғыдан әлсіреткенін де мәлімдеді. Қосымшада ол, француз тілінде "Je suis venu voir feu mon père" ("Мен қайтыс болған әкемді көруге келдім") деп суыққан түрде айтқандығы үшін пианист Челла Делавранчаны таң қалдырды.

A native of Bucharest, he was born out of wedlock to Ion Luca Caragiale and Maria Constantinescu, an unmarried former Town Hall employee who was 21 at the time. Living his first years at his mother's house on Frumoasă Street, near Calea Victoriei (until the building was sold), Mateiu had a half sister, his mother's daughter from another extra conjugal affair. In 1889, almost a year after separating from his concubine, his father married Alexandrina Burelly, bringing Mateiu into his new family. In following years, he was progressively estranged from his father, and, according to Ecaterina, the youngest of Ion Luca Caragiale and Burelly's children, "Mateiu alone confronted [his father] and contradicted him systematically." The young Caragiale was sent to school at Anghel Demetriescu's Sfântul Gheorghe College in Bucharest, where he discovered a passion for history and heraldry. At around that time, he was probably introduced to Demetriescu's circle, which included the doctor Constantin Istrati, the writer Barbu Ștefănescu Delavrancea, the physicist Ștefan Hepites, the literary critic N. Petrașcu, and the architect Ion Mincu. During a 1901 summer trip to Sinaia, where he sojourned with the Bibescu family, Mateiu was acquainted with George Valentin and Alexandru Bibescu (in a letter he wrote at the time, he described the latter as "only too crazy and a frantic maniac"). His favorite book at age 17 was L'Arriviste, by the French novelist Félicien Champsaur, which, as he himself acknowledged, contributed to his vision of social climbing. In 1903, with Ion Luca, Burelly and their children, he traveled through large portions of Western Europe, visiting Austria Hungary, Switzerland, Italy and France; during the trip, he recorded the impressions left on him by the various European art trends. In 1904, his father moved to Berlin, bringing Mateiu with him—in hopes that he could be persuaded to study law at the Frederick William University—, but Mateiu spent his time reading and exploring the Imperial German capital. He would later refer to this period using a French term, l'école buissonière ("the vagrant school"), and stressed that "[it] was of great use to me". Ecaterina Caragiale indicated that one of her brother's favorite pastimes was "admiring the secular trees in the Tiergarten", and he is also known to have spent entire days at the National Gallery, especially fond of paintings by Jacob Isaakszoon van Ruisdael. Dissatisfied with Mateiu's attitude, Ion Luca sent him back to Romania in 1905, where he enrolled at the University of Bucharest Law School, but quit one year later. For a short while, Caragiale father even entrusted Ștefănescu Delavrancea with supervising his estranged son. Psychiatrist and essayist Ion Vianu, who explored the relationship with the tools of psychoanalysis, describes Mateiu's sentiment toward Ion Luca as "antipathy, bordering on hatred", and proposes that this reflected maternal influences from the brief period when Maria Constantinescu had been left a single parent. The situation most likely degenerated in 1904, after the death of his aunt Lenci, when Ion Luca took over his son's inheritance, and aggravated by his father's decision to cease subsidizing him, which left the latter without a stable source of income. He was thus supposed to provide for his mother and sister, until Ion Luca transferred the inheritance resulting from the death of his other aunt Catinca Momuloaia, to his former lover. Some time after returning to Romania, he began attending the Symbolist literary circle formed around the poet and leftist political agitator Alexandru Bogdan Pitești, who provided the young Caragiale with money and often invited him to supper. In spring 1907, despite the ongoing father son tensions, Mateiu, who was recovering from a severe form of measles, returned to Berlin, where Ion Luca's family was still residing. He soon became the lover of a local woman, an affair which reportedly caused his father to declare himself scandalized. During the same year, Mateiu Caragiale was fascinated with rumors of the Romanian Peasants' Revolt violence, recording various exaggerated news about its character and extent, and describing it as "a fine thing". In 1909, he was again enrolled at University, having decided to prepare for a graduation diploma, but again failed to complete his studies. Mateiu Caragiale had his first thoughts on Craii de Curtea Veche in 1910. Two years later, during a trip to Iași, he published his first 13 poems in the literary magazine Viața Românească, winning the praise of poet Panait Cerna and the ridicule of writer Tudor Arghezi. Literary critic Șerban Cioculescu stressed that these had been printed following his father's interventions with the magazine's staff, and, according to the contemporary account of Luca's brother in law, philosopher Ionel Gherea, Ion Luca admired his son's contributions, his criticism being minimal, constructive, and welcomed by Mateiu. This led Gherea to conclude that, copying in real life a Symbolist cliché, Caragiale son fabricated an unfair image of his father. In later years, Mateiu continued to write poetry, published by literary promoter Constantin Banu in his magazine, Flacăra. His father died in June 1912, which, according to Șerban Cioculescu (who cited Mateiu's correspondence), left him indifferent. By then, Caragiale son resented Ion Luca's alleged exploitation of his popularity for material gains, and, later in the same year, commented that, "for a small fee", Caragiale father could be persuaded to read his works at the fair in Obor. In a since lost piece of his diary that was commented upon by Cioculescu, he also claimed that binge drinking and tobacco abuse had made his father decay physically and mentally. At the funeral ceremony, he reputedly shocked pianist Cella Delavrancea by coldly stating in French: Je suis venu voir feu mon père ("I came to see my late father").

Мемлекеттік қызметке кірісу

Карагиале Бухарестке қайтып келді: 1912 жылдың жазында журналист Рудольф Ухриновскийдің көмегімен жас жазушы француз тіліндегі L'Indépendence Roumaine газетінде жұмысқа орналасты. Ол оқырмандарына Румыниядағы Карагиале отбасының жалғыз заңды өкілі болғанын хабарлады. Ол 1908 жыл шамасында әкесі Таке Ионеску пен оның Консервативтік-демократиялық партиясымен біріккеннен кейін саясатқа қызығушылық танытты; сол кезде ол Ион Луканың саяси таңдауларын сынады, бірақ бәрібір оның өзінің жолымен жылжуына мүмкіндік бере алатынын атап өтті («Енді менде саяси мүмкіндік болады [ ], егер Жер бетінде белгілі бірлік болса, біреудің болатыны анық»). Дегенмен, ол бұл жағдайды «жаман шешім» деп бағалады, ал Майореску мен Ионеску одақ құрғаннан кейін Бэдэраудан тағайындалуды сұрап, ақырында король Кароль I қол қойған жарлық арқылы оны алды. Кейіннен Карагиале былай деді: «[Бэдэрау] маған осы алтын кілтті сеніп тапсырды, мен оны ұзақ уақыттан бері қалаған едім, бірақ бәріне қарамастан, оны алуға асыққан жоқпын». Бұл оның басқа бір әңгімесіне қайшы келді, онда ол Бэдэраудың бастапқыда салқын қабылдағанын мойындады және консервативтік демократтарға қосылу Ион Луканың өлім төсегіндегі тілегі болғанын мәлімдеді. Шербан Чиокулеску: «Ата-ананың соңғы тілегін одан да толық бұрмалау мүмкін емес еді!» деді. Сыншы Барбу Чиокулеску оның биліктегі уақытын жай ғана оқиға ретінде сипаттады, Матейу Бэдэрауға ұнауға тырысып, «саяси қиялын толық қолданды». 1913 жылы ол Румыния Корона орденінің (Coroana României) рыцары болды және Ресей империясының 2-дәрежелі Санкт-Анна орденін алды. Оған сондай-ақ 1-дәрежелі Bene Merenti және Bărbăție și credință румын медальдары табысталды. Оның лауазымы консервативтік-демократиялық саясатқа байланысты болғанына қарамастан, Карагиале Богдан Питештиге жақын болды, оның күнделікті газеті Seara Take Ionescu фракциясын әшкерелейтін мақалаларды жиі жариялады және мұндай шабуылдарды көбінесе Бэдэрауға бағыттады. Оның қызметі 1914 жылдың 17 қаңтарында аяқталды, өйткені Ион И. С. Брэтианудың Ұлттық-либералдық кабинеті билікке келді. Ион Вианудың пікірінше, Карагиале саяси интригаларға араласуының нәтижесінде Бэдэраудың наразылығына тап болатынын дұрыс болжаған.

Caragiale returned to Bucharest: in summer 1912, with help from journalist Rudolf Uhrinowsky, the young writer was employed by a French language gazette, L'Indépendence Roumaine, informing his readers that he had also become the sole legitimate Caragiale family representative in Romania. He had manifested a relative interest in politics around 1908, after his father rallied with Take Ionescu and his Conservative Democratic Party; at the time, he criticized Ion Luca's political choices, but nonetheless noted that it could serve as a means for his own advancement ("From now on I'll have political lode [ ], something certain, if there ever was certainty on Earth.") Nevertheless, he came to define this position as "a bad solution", and, as Maiorescu and Ionescu formed an alliance, he successfully requested appointment from Bădărău, eventually obtaining it through the means of a decree signed by King Carol I. Caragiale later commented: "[Bădărău] entrusted me with this golden key, which I had wanted for so long, and which, for all of this, I had not been desperate to obtain." This contradicted another one of his accounts, in which he confessed that, initially received with indifference by Bădărău, he had claimed that him joining the Conservative Democrats had been Ion Luca's dying request. Șerban Cioculescu would comment: "There could not have been a more complete distortion of a parent's last wish!" His time in office is described by critic Barbu Cioculescu as a bland affair, Mateiu having "ehausted his [political] fantasy" with his efforts to charm Bădărău. In 1913, he became a Knight of the Romanian Order of the Crown (Coroana României), received the Russian Empire's Order of St. Anna 2nd Class. He was also awarded the Bene Merenti and Bărbăție și credință Romanian medals 1st Class. Although his office was owed to Conservative Democratic politics, Caragiale was still close to Bogdan Pitești, whose daily newspaper Seara repeatedly published articles claiming to expose Take Ionescu's faction and often focused such attacks on Bădărău. His employment eventually ended on January 17, 1914, as the National Liberal cabinet of Ion I. C. Brătianu came to power. According to Ion Vianu, Caragiale was right in assuming that his marginal involvement in the political intrigues had made him a target for Bădărău's adversity.