Кіріспе

1991 жылғы Чилидің шындық комиссиясының адам құқықтарын бұзу туралы баяндамасы. Ретигтің есебі, немесе ресми түрде Ұлттық шындық және кешірім комиссиясының есебі, – Чили президенті Патрисио Айлвиннің (Concertación коалициясынан) тағайындаған комиссиясының 1991 жылғы баяндамасы. Бұл баяндама Аугусто Пиночеттің әскери диктатурасы жылдарында, 1973 жылдың 11 қыркүйегінен басталып, 1990 жылдың 11 наурызында аяқталған Чилиде болған адам құқықтарын бұзу фактілерін қамтиды. Баяндамада 2000-нан астам адам саяси себептермен өлтірілгені және ондаған әскери қызметкер адам құқықтарын бұзу фактілері үшін сотталғаны анықталды. Бұған қоса, баяндаманың ұсынымдары негізінде көптеген реформалар жасалды, оның ішінде ресми өтемақы департаменті құрылды.

Өмірбаян

Кейін Ретиг баяндамасын жазған сегіз мүшеден тұратын Ұлттық шындық және кешірім комиссиясы 1989 жылғы сайлаудан кейін Чилидің Сальвадор Альендеден кейінгі алғашқы демократиялық жолмен сайланған президенті Патрисио Айлвин қызметке келгеннен кейін көп ұзамай құрылды. Сегіз мүшесінен өзге, комитетке Рауль Реттиг төрағалық етті, ол бұрынғы чилилік сенатор және Альенде кезінде Бразилиядағы елші болған. Комиссия бейтараптылықты сақтау мақсатында Пиночет режимін қолдаған және оған қарсы болған топтардан әрқайсысынан төрт мүшеден құралды. Баяндамаға қатысты сындың бірі – оның Пиночет диктатор болған кезде саяси мотивациямен жасалған кісі өлтірулер мен жоғалып кету деректеріне ғана назар аударғаны, ал басқа да адам құқықтары бұзушылықтарын қамтымағаны еді. Бұл мәселе 2003 жылы жазылған Valech баяндамасы деп белгілі екінші баяндамада қарастырылды.

Қорытындылар

Есепте 1973 жылдың 11 қыркүйегі мен 1990 жылдың 11 наурызында Пиночет режимі аяқталған аралықта адам құқықтары бұзылған 2115 адам және саяси зорлық-зомбылықтан 164 адам зардап шеккені анықталды. Бұл деректерге сәйкес, 1068 адамның қазасы расталды, 957 адам қамауға алынғаннан кейін із-түссіз жоғалып кетті, ал тағы 90 адам саяси мотивациямен жеке азаматтар тарапынан өлтірілді. Сонымен қатар, 614 жағдай бойынша шешім қабылдау мүмкін болмады, ал тағы 508 жағдай комиссияның мандатына сай келмеді. Кейбір қылмыскерлер сотталғанмен, 1978 жылы әскери режим қабылдаған рақымшылық заңының арқасында, 1973 және 1978 жылдар аралығында адам құқықтарын бұзуға қатысқандарға толық құқықтық қорғау берілгендіктен, сотқа тарту қиын болды. Уақыт өте келе, осы ұсыныстардың көп бөлігі Чилиде іске асырылды, бірақ Аилвин партиясының заңнамалық көпшілігінің болмауы және саясатта әскерилердің ықпалының сақталуы прогрестің баяулауына себеп болды. Аилвиннің өзгерте алмаған мәселелерінің бірі – 1978 жылғы рақымшылық заңын жою болды. 1998 жылы 1973 жылғы төңкерісті мерекелеуге арналған ұлттық мереке жойылды. Чили әскерилері 2005 жылы әскерилер басымдығын көрсететін Ұлттық қауіпсіздік кеңесін тарату арқылы саяси билігінен айырылды. Чилидегі адам құқықтары мәселелері бойынша есеп беретін мемлекеттік орган – Адам құқықтары жөніндегі ұлттық институт 2009 жылдың қараша айында құрылды. Пиночет 2000 жылы парламенттік иммунитетінен айырылып, Чили Жоғарғы сотында 1973 жылғы төңкерістен кейін жасалған кісі өлтірулерге қатысқан басқа офицерлермен бірге айыпталып, 2004 жылы жаңа айыптаулар бойынша үй қамауына алынды және 2006 жылдың желтоқсанында үй қамауында қайтыс болды. Чилидегі адам құқықтары бұзушылықтары 2004-2005 жылдар аралығында жүргізілген Valech баяндамасында да зерттелді.