Кіріспе

Квебек егемендігі қозғалысының тарихы 1867 жылдан бері Канаданың провинциясы болып табылатын Квебекке саяси тәуелсіздік ұсынуға бағытталған әртүрлі қозғалыстарды қамтиды. Квебектік ұлтшылдық саясатта шамамен 1800 жылдары пайда болды. «Егемендік» және «егемендікшілдік» терминдері 1960-шы жылдардағы «Тыныш революция» кезінде бастау алған қазіргі Квебек егемендігі қозғалысымен енгізілді. Квебек мүдделерін қолдайтын саяси партиялар провинциялық және федералдық деңгейде өкілдік атқарды, сондай-ақ егемендік туралы екі референдум өткізді, екеуі де сәтсіз аяқталды. Бұған қоса, Квебек тұрғындарының алаңдаушылығын тудырған мәселелер бойынша Канада Конституциясына түзетулер енгізуге бағытталған екі келісім де қабылданбады.

Шығу тегі

Жаңа Франция британдықтар тарапынан басып алынғаннан кейін, Квебек национализмі саясатта пайда болды. Патриоттық қозғалыс (1800–1838) Шато кликасының ассимиляциялық бағыттарына қарсы тұру мақсатымен Parti Canadien партиясының құрылуымен басталды. Қозғалыстың ең маңызды нәтижесі – Төменгі Канаданың тәуелсіздік жариялануы және Төменгі Канада көтерілісі (патриоттар соғысы) болды. Өзін-өзі жариялаған Төменгі Канада Республикасы тез Британдық Канаданың құрамына қайта енгендіктен, бөліну ешқашан іске аспады. Суверенизм және егемендік терминдері Квебектің саяси тәуелсіздігін жақтаушы қазіргі заманғы қозғалысты білдіреді, оның тамырлары 1957 жылғы Лаурентиан Альянсына, 1920 жылдардағы тарихшы Лионель Грульдің еңбектеріне, 1917 жылғы Франкуер қозғалысына және Квебек премьер-министрі Оноре Мерсьенің 1890 жылдары өзін-өзі анықтау идеясын көтеруіне жетеледі. Квебектегі «Тыныш революция» 1960 жылдары ауқымды өзгерістерге әкелді. Басқа өзгерістермен қатар, Квебек тәуелсіздігіне қолдау көрсету күшейе бастады. Квебек тәуелсіздігіне арналған алғашқы ұйым – 1957 жылдың 25 қаңтарында Реймонд Барбо құрған Альянс Лорантиан. 1960 жылдың 10 қыркүйегінде «Ұлттық тәуелсіздік үшін жиналыс» (Rassemblement pour l'indépendance nationale, RIN) құрылды. Сол жылдың 9 тамызында Рауль Рой Квебек тәуелсіздігі үшін социалистік әрекет (ASIQ) ұйымын құрды. 1962 жылдың қазан және қараша айларында RIN мүшелері Comité de libération nationale және Réseau de résistance ұйымдарын құрды. Олар вандализм және азаматтық наразылық сияқты зорлық-зомбылықсыз, бірақ заңсыз әрекеттерді ұйымдастырды. 1962 жылдың қараша айында Квебектегі жалпы сайлаудан кейін RIN мүшесі Марсель Шапут қысқа ғұмырлы Parti républicain du Québec партиясын құрды. 1964 жылы RIN провинциялық саяси партияға айналды. 1965 жылы консервативті «Ralliement national» (RN) партиясы да құрылды. 1967 жылдың қазан айында Квебек либералды партиясы партиялық съезде егемендік мәселесін талқылаудан бас тартқан кезде, министрлер кабинетінің мүшесі Рене Левеск партиядан шығып, Mouvement souveraineté association (MSA) ұйымын құрды. Ол егемендікті жақтаушы күштерді біріктіруге кірісті, ал 1968 жылдың қазан айында өткен съезде RN және MSA Квебек партиясын (PQ) құруға келісті. Бұл сөз Квебек егемендігінің лозунгіне айналды, де Голльдің оны айтуы Канаданың федералды үкіметін қатты ренжітті, олар оны сынады. Де Голль сапарын қысқартып, елден кетіп қалды. 1963 жылдың ақпан айында Жорж Шотерс, Реймонд Вильнёв және Габриэль Худон – үш RIN мүшесі, Réseau de résistance құрамында танысқаннан кейін, Квебекті азат ету майданы (FLQ) ұйымын құрды. Олар ASIQ-тің «тәуелсіздік + социализм» жобасының саяси идеяларымен шабыттанды, RIN жеткілікті радикалды емес деп санады және тәуелсіздікке қол жеткізу үшін зорлық-зомбылықты қолдану туралы шешім қабылдады. 1963 және 1970 жылдар аралығында FLQ 8 адамның өліміне әкелген 160-тан астам зорлық-зомбылық оқиғасын жасады және Канада үкіметі оларды террористік ұйым деп таныды. FLQ онжылдық бойы біртіндеп қолдауға ие болғанмен, 1970 жылғы қазан дағдарысы, онда Квебек кабинетінің министрі мен британдық дипломатты ұрлап кетті, зорлық-зомбылыққа қарсы наразылықты күшейтті және тәуелсіздікке қол жеткізудің саяси жолдарын қолдауды арттырды.

ПК-ның алғашқы жылдары

Экономист Жак Паризо және саясаткер Жером Проулк 1969 жылы ПК-ға қосылды. Проулк Ұлттық Одақ партиясымен Ассамблеяға сайланған, бірақ 63-ші заң жобасына наразылық білдіріп, партиясын ауыстырды. 1970 жылғы провинциялық сайлауда ПК Квебектің Ұлттық Ассамблеясына алғашқы жеті мүшесін сайлады. Рене Левеск Лориер округінде либерал Андре Маршадан жеңілді. 1973 жылғы сайлауда ПК халық дауысының үлесі айтарлықтай өскеніне қарамастан, алты орынға дейін азайды. 1976 жылғы сайлауда ПК 71 орын жеңіп, көпшілік үкімет құрды, бұл квебектіктер мен басқа канадалықтарды таң қалдырды. Провинция тарихындағы ең жоғары сайлауға қатысу көрсеткіштерінің бірінде, сайлаушылардың 41,4 пайызы ПК-ға дауыс берді. 1977 жылдың 26 тамызында ПК екі маңызды заң қабылдады: бірі корпорациялар мен кәсіби одақтардың саяси партияларға қаржылай көмектесуіне тыйым салды және жеке тұлғалардың қайырымдылықтарына шектеу қойды. Екіншісі – француз тілінің хартасы, онда француз тілінің негізгі құқықтары қамтамасыз етілді. 1979 жылдың 17 мамырында Роберт Бернс ПК-дан кетті. Ол ПК-ның солшыл фракциясының бейресми жетекшісі және сайлау реформаларының негізгі авторы болды. Кейін ол бұқаралық ақпарат құралдарына алдағы тәуелсіздік референдумында ПК жеңіліп, содан кейін қайта сайлана алмайтынына сенімді екенін айтты.

1980 жылғы референдум

1979 жылы маусымда өткен жетінші ұлттық съезде тәуелсіздік жақтастары алдағы референдумға қатысты стратегияларын қабылдады. PQ содан кейін Канаданың қалған бөлігімен экономикалық қатынастарды қамтитын, оның ішінде Канада мен Квебек арасындағы еркін сауда, импортқа ортақ тарифтер және ортақ валюта туралы ұсыныстар (әлі келісілмеген) беру арқылы Тәуелсіздік қауымдастығын насихаттауға белсенді күш салды. Бұған қоса, осы экономикалық келісімдерді басқару үшін бірлескен саяси институттар ұсынылды. 1980 жылғы Квебек референдумында Квебек халқына Тәуелсіздік қауымдастығы ұсынылды. Бұл ұсынысты Квебек сайлаушыларының 60 пайызы қабылдамады. Қыркүйек айында PQ ағылшын тілділердің ұлттық комитетін және этникалық азшылықтармен байланыс комитетін құрды. Референдумда жеңіліске ұшырағанына қарамастан, PQ 1981 жылғы сайлауда күшті көпшілікпен қайтадан билікке оралды, дауыс берудің 49,2 пайызын алып, 80 мандат жеңіп алды. Алайда, олар тәуелсіздікке ұмтылмады және "жақсы үкімет" құруға уәде еткен мақсатына назар аударды. Рене Левеск 1985 жылы зейнетке шықты. 1985 жылғы сайлауда оның ізбасары Пьер Марк Джонсон басшылығымен PQ либералдардан жеңілді.

Мич көлі келісімдері

Мич-Лейк келісімі – 1982 жылғы Конституция актісіне енгізілген конституциялық түзетулер жиынтығы. 1987 жылы премьер-министр Брайан Малрони және провинциялық премьерлер келіссөздер жүргізіп, Квебектің барлық талаптарын қанағаттандырды. Ол федералды үкіметтің билігін орталықтандырып, провинцияларға саясат қабылдауда үлкен әсер етуге мүмкіндік берді. Келісімде Квебектің бес маңызды мәселесі қарастырылды: Квебектің конституциялық түрде «ерекше қоғам» ретінде танылуы, иммиграция саласындағы провинциялық рөлдің конституциялық қорғалуы, Жоғарғы сотқа тағайындаулардағы провинциялық рөл, федералды билікке шектеулер, провинциялық құзыретке жататын шығындар және Квебекке болашақ конституциялық түзетулерге вето құқығы берілуі. Прогрессивті консерваторлардың конституциялық келісім арқылы «ұлттық келісімге» жету және федералды-провинциялық қатынастардағы үйлесімді байланыстарды қалпына келтіру туралы бастамасына қоса, либералдар мен жаңа демократтар да Парламенттің Төменгі палатасында келісімді қолдады. 1982 жылғы Конституция актісінде белгіленген түзетуді ратификациялау тәртібіне сәйкес, келісім он провинциялық заң шығарушы жиналысқа бекітуге жіберілді. Алайда, 1990 жылғы үш жылдық мерзім ішінде Манитоба және Ньюфаундленд үкіметтері келісімді ратификацияламағандықтан, ол сәтсіз аяқталды. Сәтсіз келісімнің салдары француз тілді квебектер мен ағылшын тілді Канада арасындағы айырықтарды күшейтті. Келісімнің сәтсіздігіне бірнеше себептер айтылды, соның ішінде келіссөздердің жанама және элиталық сипаты, азшылықтардың мүдделерін тиісті түрде ескермеу, маңызды мәселелер бойынша тұспалдаулы талқылаудың болмауы, федералды үкімет тарапынан әлсіз насихаттау және саясаткерлердің бұқаралық ақпарат құралдарын және қоғамдық пікірді қолдау және қарсылық таныту мақсатымен қасақана манипуляциялауы. Квебек премьер-министрі Роберт Бурассаның «Ағылшын Канадасы айтылған немесе жасалған нәрсеге қарамастан, Квебек бүгін де әрқашан өзінің дамуын қабылдай алатын және еркін болатын ерекше қоғам болып қалатынын түсінуі керек» деген сөздері келісімнің сәтсіздігінен кейін Квебектегі жалпы консенсусты көрсетеді. Провинциядан тыс жердегі канадалықтар «ерекше қоғам» ережесіне наразылық білдірді. Келісімнің тек француз тілді халыққа ғана пайда әкелетіні және басқа конституциялық мәселелерді қарастырмайтыны туралы пікір кең тараған. Ньюфаундленд премьері Клайд Уэллс Квебектің «ерекше қоғам» ережесін федералды құзыретке жататын мәселелер бойынша үлкен және ерекше құзыреттілік беру үшін пайдаланады деп қорқыды. Бұл ағылшын канадалықтарының көпшілігінің пікірін көрсетті, олар Мич-Лейк келісімінің мақсаты теңдікті орнату болса да, құқықтар мен өкілеттіктерде теңсіздікке және айырмашылыққа әкеледі деп санайтын.

Шарлоттаун келісімі

1992 жылғы Шарлоттаун келісімі – Мулроуни үкіметінің Квебекті ұлттық референдум арқылы реформалар жасау жолымен конституциямен келісуге жасаған екінші әрекеті болды. Келісімде Канаданың басқа да мәселелерін шешуге бағытталған түрлі шаралар қарастырылды. Басты талаптар парламенттік реформа, аборигендердің өзін-өзі басқаруы, федералды-провинциялық биліктердің жаңа бөлінісі және Квебекке ерекше мәртебе беру болды. Квебекке қатысты, жаңа келісім Квебектің конституциялық талаптарын (Мейч-Лейк келісімінде ұсынылғандай) қанағаттандыруға бағытталды. Осы мақсатта Квебекке Жоғарғы сотта өкілдік етуге кепілдік берілді, федералды институттарға конституциялық түзетулерге вето қою құқығы берілді, сондай-ақ бірлескен қаржыландыру бағдарламаларына қатысты федералды билікті шектеу туралы ереже енгізілді, бұл провинцияларға толық өтемақы алу арқылы олардан бас тартуға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, Квебекке Канада Төменгі палатасының жиырма бес пайызы кепілденді. Сенат әр провинциядан алтыдан және әр территориядан бірден сайланатын мүшелерден тұратындай қайта құрылатын болды. Әр провинция сенаторларды қалай сайлау керектігін өзі шешеді. Провинциялық және федералды биліктер саласында келісімде еңбек нарығында оқыту және мәдениет саласындағы билікті провинцияларға беру, сондай-ақ провинциялардың өтініші бойынша орман шаруашылығы, кен өндіру, демалыс, туризм, тұрғын үй шаруашылығы, қалалық және аймақтық мәселелер жөніндегі министрлік жауапкершілікті беру қарастырылды. Дауыс беру нәтижесінде тек қана ағылшын канадалықтарының провинциялық теңдік, жеке теңдік, ерекше мәртебе және Құқықтар мен бостандықтар Хартиясының қолданылмайтыны туралы алаңдаушылықтары ғана емес, сонымен қатар квебектердің келісімнің Квебектің Конфедерациядағы орнына аз ғана әсер ететіні және федералды үкіметте Квебектің автономиясын қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз екені туралы пікірлері де көрінді. Квебек сепаратистері үшін конституциялық реформаға жасалған кезекті әрекеттің сәтсіздігі, Квебек үшін тек екі таңдау бар екенін – қазіргі жағдайды сақтау немесе Квебек егемендігін жариялау – деген ұстанымдарын растады. Алайда, Квебектен тыс Канаданың көптеген азаматтары «жоқ» деп дауыс беруді егемендікке емес, қазіргі жағдайды сақтауға қолдау көрсету деп қарастырды.

1995 жылғы референдум

PQ 1994 жылғы сайлауда Жак Паризо басшылығымен қайтадан билікке оралды, бұл жолы ол халықтың дауысының 44,75% -ын алды. Осы аралық жылдарда Мич көлі және Шарлоттаун келісімдерінің сәтсіздігі 1980-жылдардың көп бөлігінде маңызды мәселе болып көрінбеген тәуелсіздікке қолдауды жаңартты. Мич көлінің сәтсіздігінің тағы бір салдары – бұрынғы прогрессивті консервативті федералды кабинет министрі Люсьен Бушар басшылығымен тәуелсіздікті жақтаған Bloc Québécois (BQ) партиясының құрылуы болды. PQ алғаш рет федералды сайлауда тәуелсіздікке қолдау білдіретін күштерді қолдады, бұл нәрсеге Левеск әрқашан қарсы болған. Халықтық одақ 1979 және 1980 жылдарғы федералды сайлауларда, ал Квебек ұлттық партиясы 1984 жылғы федералды сайлауларда кандидаттарды тікелей ұсынды. Бұл партиялардың ешқайсысы PQ-ның ресми қолдауын алмады және Квебек сайлаушылары арасында айтарлықтай қолдауға ие болған жоқ. 1993 жылғы федералды сайлауда Прогрессивті консервативті партияның құлауынан кейін BQ парламенттегі Ұлыбритания патшасының адал оппозициясы болу үшін жеткілікті орындар жеңіп алды. Паризо дереу жаңа референдумды жариялады. 1995 жылғы референдум сұрағы 1980 жылғы сұрақтан Канадамен серіктестік туралы келіссөздер енді міндетті емес болуымен ерекшеленді. Бұл жолы «Иә» жақтастары өте тартысты дауыс беруде бір пайыздан аспайтын айырмамен жеңіліске ұшырады. Алдыңғы референдумдағыдай, Квебектегі ағылшын тілді азшылық (шамамен 90%) тәуелсіздікті қабылдамады, ал иммигранттар қауымдастығындағы және бірінші буын ұрпақтарындағы аллофондар арасында тәуелсіздікке қолдау әлсіз болды. Керісінше, Квебек франкофондарының барлық тегінен шамамен 60 пайызы «Иә» деп дауыс берді (франкофондар Квебек халқының 82 пайызын құрайды). Премьер-министр Жак Паризо резолюцияның жеңілісін «ақша мен этникалық дауысқа» байланыстырды.

Референдумнан кейінгі жағдай

ПК 1998 жылғы Квебек провинциясының жалпы сайлауында бұрынғы сайлаудағы орын санында шамалы өзгеріспен қайта сайланды. Дегенмен, егемендікке қолдау деңгейі PQ үшін тағы бір референдум өткізуді қарастыруға жеткіліксіз болды. Осы уақытта, федералды үкімет болашақ референдум сұрақтарының формулировкасын және егемендік үшін берілген дауыс заңды деп танылуының шарттарын реттеу мақсатында «Түсініктілік заңы» қабылдады. Федералды либерал саясаткерлер 1995 жылғы референдум сұрағының беймаздылығы осы заң жобасын жасауға түрткі болды деп мәлімдеді. 2003 жылғы сайлауда ПК билікті либералдық партияға жоғалтты. Алайда, 2004 жылдың басында беделсіз либералдық үкімет пен федералды либералдық партияның демеушілікке байланысты дауы орнықты, бұл BQ-ның қайта өркендеуіне әсер етті. 2004 жылғы федералды сайлауда Квебек блогы Квебек провинциясындағы 75 федералды орынның 54-ін жеңіп алды (бұрын 33 орын болған). Егемендікке қарсылар референдумдағы жеңістеріне қуанғанмен, көптегендер Квебек ішінде әлі де терең даулар мен Квебек пен Канаданың қалған бөлігі арасындағы қарым-қатынаста проблемалар бар екенін мойындады.

Айқындық туралы заң

1999 жылы Парламент «Түсініктілік туралы» заңды қабылдады, ол Канададан кету туралы дауыс берген кез келген провинциядан кейін федералды үкімет мүмкін болатын бөліну туралы келіссөздерге кірісетін шарттарды белгіледі. Заң Канада Парламентіне ұсынылған референдум сұрағының анық екендігін шешу құқығын берді және барлық провинциялар мен территориялардан сайланған Канада азаматтарына кез келген референдумда нақты көпшіліктің пікірін білдірген-білдірмегенін анықтау мүмкіндігін ұсынды. БҰҰ санкциялағанмен, тәуелсіздік жақтастары бұл заңды қорғауға болмайтын және осылайша қолдануға келмейтін деп санайды. Квебек халқының және Квебек мемлекетінің негізгі құқықтары мен құқықтарын іске асыруға қатысты қайшылықты, бірақ міндетті емес және символдық заң, «Түсініктілік туралы» заң Халық палатасында ұсынылғаннан кейін екі күн өткен соң Квебек Ұлттық Ассамблеясына енгізілді. «Түсініктілік туралы» заң қабылданған кезде премьер-министр болған Кретиен бұл заңды өзінің ең маңызды жетістіктерінің бірі деп атады.

Қайта құрулар

"Егемендік қауымдастығы" қазіргі кезде көбінесе жай ғана "егемендік" деп аталады. Дегенмен, ол PQ бағдарламасының құрамдас бөлігі болып қала береді және көптеген квебектіктердің санасында ұлттық тәуелсіздікпен байланысты. Бұл мәселе әрқашан даулы болды, себебі кейбір Квебек федералистері мен Квебектен тыс Канада саясаткерлері Канаданың қалған бөлігінің егемен немесе тәуелсіз Квебекпен қауымдастық немесе серіктестік келісіміне баруы қиын екенін айтты. Сондай-ақ, Канада Квебек үкіметі келіссөздер жүргізуден бас тартатын мәселелерді, мысалы Квебектің бөлінуін талқылауға ниетті болмас деп санайды. 2003 жылы PQ "Идеялар маусымы" (Saison des idées) атты қоғамдық тыңдауды бастады, мақсаты – квебектіктердің егемендік жобасы, жаңа бағдарлама және 2005 жылғы құрылтайда қабылданған жаңартылған егемендік жобасы туралы пікірлерін жинау. Квебекте Leger және Mainstreet Research жүргізген сауалнамалар тәуелсіздікке қолдаудың артып, 2020 жылдың желтоқсанындағы 27%-дан 32%-ға жеткенін көрсетті. Алайда, бұл өсімді жас сайлаушылардың егемендік қозғалысының жетекші күші болмай қалуы баяулатты. 18-ден 34 жасқа дейінгі сайлаушылардың шамамен жартысы егемендікке қарсы болды, ал 55 жастан асқандар арасында статистикалық теңдік байқалды.