Кіріспе
Жойылып кеткен етқоректілердің кіші туысы Machairodontinae – Felidae (нағыз мысықтар) туысына жататын, жойылып кеткен етқоректі сүтқоректілердің кіші туысы. Олар миоценнен плейстоценге дейін Азия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка және Еуропада кездесіп, шамамен 16 миллион жыл бұрыннан шамамен 10 000 жыл бұрынға дейін өмір сүрді. Machairodontinae құрамында "қылыш тісті мысықтар" деп белгілі жойылып кеткен жыртқыштардың көптеген түрлері бар, оның ішінде әйгілі Smilodon туысы және жоғарғы жақ тістерінің көлемі мен ұзындығы аздап ұлғайған басқа мысықтар да кездеседі. Атау грекше μάχαιρα (machaira) – "қылыш" сөзінен шыққан және "қылыш тіс" деген мағынаны білдіреді. Кейде, фелидтерге жатпаса да, ұзын тістері бар басқа етқоректі сүтқоректілерді де қылыш тісті мысықтар деп атайды. Machairodontтардан басқа, нимравидтерде, барбурофелидтерде, макероидиндерде, гиаенодонттарда және тіпті метатериялардың екі тобында (тилакосмолид sparassodonts және deltatheroideans) да қылыш тісті жыртқыштар пайда болды.
the extinct subfamily of cats Machairodontinae
Machairodontinae is an extinct subfamily of carnivoran mammals of the family Felidae (true cats). They were found in Asia, Africa, North America, South America, and Europe from the Miocene to the Pleistocene, living from about 16 million until about 10,000 years ago. The Machairodontinae contain many of the extinct predators commonly known as "saber toothed cats", including the famed genus Smilodon, as well as other cats with only minor increases in the size and length of their maxillary canines. The name means "dagger tooth", from Greek μάχαιρα (machaira), sword. Sometimes, other carnivorous mammals with elongated teeth are also called saber toothed cats, although they do not belong to the felids. Besides the machairodonts, other saber toothed predators also arose in the nimravids, barbourofelids, machaeroidines, hyaenodonts and even in two groups of metatherians (the thylacosmilid sparassodonts and the deltatheroideans).
Этимология
Махаироус, көне грекше: μάχαιρα, lit. "махаира" – қылыш дегенді білдіреді.
Бас сүйектің соңы
Тісті махайродонттар, Smilodon, Megantereon және Paramachairodus сияқты, ең алғашқысы (Paramachairodus) Smilodon-нан кішірек және жіңішке болса да, беріктігімен және күшімен ерекшеленеді; аралықтағы Megantereon олардың арасында орналасады. Олар ұзаққа төзуге арналмаған, қысқа тарсық және метатарси және салмақты денелері бар. Қазіргі арыстанмен салыстырғанда, олардың қабырғалары алдыңғы жағы тар және артқы жағы кеңейген, барабан тәрізді болған. Иық жақтары, әсіресе Smilodon-да, иық және трицепс бұлшық еттерін бекіту үшін үлкен аумақты қамтамасыз ететіндей жақсы дамыған. Мұрын омыртқалары өте берік, бұлшық еттерінің бекітілу орындары күшті және мықты болған. Омыртқа бағанасының белдік бөлігі қысқарған. Құйрықтары, ең алғашқыдан ең жетілгенге дейін, қысқарып, Smilodon-ның мысыққа ұқсас құйрығына айналған. Тек қаңқа қалдықтарын қарастырғанда, олардың құрылымы қазіргі мысықтарға қарағанда қазіргі аюларға көбірек ұқсайды. Сцимитар тісті махайродонттар (Machairodontini, Homotherini және Metailurini) әлдеқайда әртүрлі топ. Бұл үлкен топтың тістері айтарлықтай қысқа және көбінесе мықтырақ, бірақ кез келген қазіргі мысықтың тістерінен әлдеқайда ұзын. Туыстардың әртүрлілігіне байланысты нақты түрін көрсету қиын. Machairodontini – махайродонтиндердің және жалпы мысықтардың арасында алғаш рет арыстанға шамалас мөлшерге жеткен, миоцендегі эволюциясының басында әсерлі жоғарғы тістерді көрсеткен, бірақ олардан басқа, қазіргі пантериндерге қарағанда мысық сияқты морфологияны сақтап қалған. Machairodus өте жақсы секіруге қабілетті болған сияқты. Гомотериндер көбінесе маманданған, ал Lokotunjailurus сияқты ертедегі таксондар өте ұзын аяқты және жіңішке болған, бірақ қазіргі арыстан сияқты үлкен, бұл тенденция плиоцен-плейстоцендік Homotherium тұқымында одан әрі күшейген, ол бір кезде плантиград деп есептелген, бірақ кейін саусақ жүретін екені дәлелденген. Дегенмен, Флоридадан табылған орта плейстоцендік гомотерин және Homotherium-ның жақын туысы Xenosmilus бұл тенденцияны бұзды, себебі оның тістері сцимитар тәрізді және дирк тістеріне тән қалың, мықты дене бітіміне ие болды. Басты мәселе төменгі жақ сүйегіне түсетін күш болды: күшті күш оның ең әлсіз жерлеріне қысым жасағанда, жақ сүйегінің сыну қаупі бар еді. Егер Smilodon тек жақ бұлшықтарын ғана пайдаланса, оның шағу күші арыстанның үштен біріне ғана жетер еді. Алайда, бас сүйектің артқы жағына жалғасқан мойын бұлшықтары күштірек болғандықтан, бас төменге түсіп, бас сүйегін төмен қарай итерген. Жақ кеңінен ашылғанда, жақ бұлшықтары жиырыла алмайды, бірақ мойын бұлшықтары бас жағын төмен қарай қысып, тістерді қарсылық көрсететін нәрсеге енгізеді. Ауыз жеткілікті түрде жабылғанда, жақ бұлшықтары төменгі жақ сүйегін біршама көтере алады. Осы белоктардың тұрақты изотоптық талдауы Smilodon негізінен бизон мен жылқыға, кейде жер жаяуларына және мамонттарға жем болғанын көрсетті, ал Homotherium мамонттар болмаған кезде жас мамонттар мен басқа да жайылымшыларға, мысалы, шұңқыр антилопа мен үлкен мүйізді қойларға жем болды. 2022 жылы жарияланған Smilodon тістерінің тозу үлгілерін және Platygon peccary сүйектеріндегі Xenosmilus тістеген іздерін зерттеулер махайродонттардың жем жегенде етті тиімді түрде жолақтап, терісін сыпырып ала алатындығын көрсетті. Сонымен қатар, олар қазіргі арыстандармен салыстырылатын сүйектерді тұтыну деңгейін көрсетті, олар да тамақ ішкенде кішкентай сүйектерді жей алады және үнемі жейді.
Бет
Американдық палеонтолог Джордж Миллер макиаредонттардың, әсіресе Смилодонттың жұмсақ тіндерінде бұрын ескерілмеген ерекшеліктерді атап өтті. Сыртқы құлақтардың (пинна) орналасуы, сондай-ақ түк түсі реконструкция жасайтын адамға байланысты. Үлкен немесе кішкентай, үшкір немесе дөңгелек, жоғары немесе төмен – бұл сипаттамалар қазбаларда қалдырылмаған, сондықтан оларды интерпретациялауға болады. Миллер сонымен қатар мопс сияқты мұрынға ие болған деген болжам жасады. Мопс және оған ұқсас тұқымдардан басқа, ешбір қазіргі кездегі жыртқыш жануарда мопс мұрын кездеспейді, себебі ол селекциялық өсіру нәтижесінде пайда болған табиғи емес белгі. Мопс мұрынның салыстырмалы түрде сирек кездесуі оған көп көңіл бөлмеуге себеп болды. Миллердің пікірін Смилодонттың мұрын сүйектерінің кері тартылуымен байланыстырады. Миллердің теориясын сынағандар арыстан мен жолбарыстың мұрын сүйектерін салыстырды. Арыстанның мұрын сүйектері жолбарысқа қарағанда күштірек кері тартылған, бірақ арыстанның ринариуі (сыртқы мұрын) жолбарыстың мұрынынан артық кері тартылмаған. Осылайша, Миллер ұсынған Смилодонттың мопс мұрынына ұқсас жануарлардың физикалық құрылымында аз дәлелдер бар. Антон, Гарсия Переа және Тернердің (1998) мәлімдемесіне сәйкес, тірі фелидтердің мұрын тесіктері мұрын сүйектерінің ұзындығына қарамастан, әрқашан бірдей позицияға дейін жетеді, бұл Смилодонда байқалған қазіргі түрлерге тән диапазонға сәйкес келеді. Сондай-ақ, тірі жыртқыштарда ерін сызығы әрқашан массетер бұлшығының алдында орналасқан, ал Смилодонда ол карнассиалдардың артында орналасқан.
Әндіктер
Смилодон мен арыстанның тіл сүйектерін салыстыру, бұрынғысының және мүмкін басқа да тобықты тырнақтылардың қазіргі туыстары сияқты арықтауға қабілетті болғанын көрсетеді.
Смилодон
2009 жылғы зерттеуде Оңтүстік Африка мен Танзаниядағы қорықтардағы әлеуметтік және жалғызбасты жыртқыштардың арақатынасы Калифорнияның Ла-Бреа ыстық шұңқырларының – Плейстоцен дәуірінен белгілі қазбалар жиынтығының – арасындағы айырмашылықтармен, сондай-ақ олардың өлmekте жатқан жемнің дыбыстарына қалай ден қойғанымен салыстырылды. Мақсат – Smilodon әлеуметтік болған-жоқ екенін анықтау. Ла-Бреа ыстық шұңқырларында бұрын жануарлар ыстық шайырға түсіп, қалып қойған. Олар өлген кезде, олардың айқайлары жыртқыштарды тартып, олар да тұтқындалып қалған. Бұл Солтүстік Америкадағы шайырда тұтқындалып, сақталған жануарлардың саны бойынша ең маңызды Плейстоцен қазбалар жиынтығы болып саналады және зерттеудегі жағдайға ұқсас болуы мүмкін. Зерттеушілер жалғыз жыртқыштар басқа жыртқыштармен қақтығысқа түсу қаупі болғандықтан, мұндай дыбыстардың көзіне жақындамайды деп болжады. Арыстан сияқты әлеуметтік жыртқыштардың көптеген қарсыластары болмайды және олар осы шақыруларға тез жауап береді. Зерттеу нәтижесінде Ла-Бреа ыстық шұңқырларында табылған жануарлардың арақатынасы соңғы жағдайға сәйкес келеді, демек Smilodon әлеуметтік болғанға ұқсайды деген қорытындыға келді. Қазіргі арыстан көптеген санда әлсіз ересектер мен жас ересектерді өлтіре алады, сондықтан Homotherium да жас мамонттарды ұстап алуға қабілетті болған. Бұл изотоптық талдаумен расталды. Бірақ, тіпті өте үлкен және әлеуметтік болған мысықтың мамонт бұзауын тістерін зақымдамай, үңгірге сүйреп әкеле алғаны туралы идея көп сынға ұшырады. Оның еңкейген арқасы және омыртқасының күшті белдік бөлігі аю сияқты дене құрылысын көрсетеді, сондықтан ол салмақ көтере алған, бірақ Machairodus және Smilodon жиі кездесетін тіс сындыру Homotherium-де байқалмайды. Сонымен қатар, жас мамонттардың сүйектерінде Homotherium тістерінің іздері бар, бұл олардың өлекседегі еттің көп бөлігін тиімді өңдей алатынын көрсетеді, демек, өлексені үңгірге сүйрегендер олар болған. Сүйектерді зерттеу сондай-ақ мысықтар мамонттардың өлекселерін үңгірге сүйреп әкетуден бұрын бөліп, Homotherium өлексені қауіпсіз жерге тасымалдау үшін бөліп, басқа жыртқыштардың жеңіске жеткен тамақты тартып алуына жол бермейтінін көрсетті. Мысықтар сүйектен етті тиімді жұлып алып, көзге көрінетін іздер қалдыра алғанына да дәлелдер бар.
Палеопатология
Machairodus – әлеуметтік мінез-құлқына нұқсан келтіретін аз ғана қазба деректері бар тағы бір туыс, бірақ осы түрлердің тіс қанаты басқаларына қарағанда жиі сынып, кейіннен кеңінен жазылған жазылу белгілерін көрсетеді. Қытайдан табылған Amphimachairodus giganteus еркегі, Бабиарц палеонтологиялық зерттеулер институтында сақталған, бұрын сынығынан тозған сынған тіс қанаты бар егде жастағы жеке тұлға. Алайда, бұл жеке тұлға мұрынның қауырсынынан қайтыс болды, мұндай жарақат әлеуметтік жыртқышқа жақсырақ емделуге мүмкіндік берген болар еді, сондықтан бас сүйегін әртүрлі түсіндіруге болады. Жастың Machairodus тіс қанаттарының ересек тістерге жетілуіне ерекше ұзақ уақыт кетті және олар қолдануға кіргенше, сол уақытқа дейін ата-анасының күтіміне толығымен тәуелді болды. Әлеуметтік гипотезаны қолдайтын палеопатологияның тағы бір мысалы ретінде, Ла Бреа шамалы шұңқырынан табылған көптеген Smilodon қазбалары аң аулау кезінде алған жарақаттарды көрсетеді. Аң аулау кезіндегі күш салдарынан туындаған жарақаттардан басқа, ауыр жарақаттар әлеуметтік мінез-құлықты күшейте түседі. Жануарлар жарақаттары жазылғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы мүгедек болуы мүмкін, ісінген білезіктер, айқын ақсау және жылдар бойы сақталатын шектеулі қозғалысқа тап болды. Егер жалғыз жыртқыш мұндай ауыр жарақаттан аман қалса, онда бұл өте сирек кездесетін жағдай болар еді. Мұндай жануар бірнеше ай бойы жерде бір орында қозғала алмай, тек туыстары әкелген тамақпен немесе туыстары өлтірген жерге сүйреліп барып ғана аман қалуы мүмкін.
Әлеуметтік гипотезаға қарсылық
Әлеуметтік өмір мәселесі әлі де даулы. Smilodon-ның жеке өмір сүру концепциясын оның миы нығайлы қолдайды. Көптеген әлеуметтік жыртқыштар, оның ішінде адамдар, сұр қасқырлар және арыстандар, жеке өмір сүретін туыстарына қарағанда сәл үлкен миға ие. Smilodon-ның миы салыстырмалы түрде кішкентай болған, бұл оның топтап аң аулау сияқты күрделі бірлескен мінез-құлықтарға қабілетінің төмен екенін көрсетеді. Бұзылған сүйектер әлеуметтік өмірді қолдайтын сияқты көрінеді, бірақ ауыр жарақаттан кейін жеке жануардың жазылуының ең ықтимал себебі – мысықтардың қажеттілік туғанда пайдалана алатын метаболизмдік резервтер жинақтауы. Гепард көбінесе нашар мысал ретінде қарастырылады, себебі ол басқа мысықтарға қарағанда нәзік денелі мамандықтанған түр. Арыстан мен барыс сияқты ірі, мықты денелі мысықтардың ауыр жарақаттардан, мысалы, жақ сүйегінің сынуынан және бұлшық еттерінің жыртылуынан кейін жазылғаны байқалған.
Ұрып-соғу
Кейбір ғалымдар махаиродонттардың аң аулау кезінде семсер тістерін қолданғанын, жануарды ұстап, аузын ашып, оның терісі мен етін тесу үшін жеткілікті күшпен басын төменге қарай шапалағанын болжайды. Бұрын семсер тістері пышақтай пайдаланылған деген пікір болған. Алайда, осы себептерге байланысты ғылыми қоғамдастық бұл тұжырымды қабылдамады.
Жыныстық ерекшеліктері
Ұзын тістер жыныстық таңдаудың нәтижесі болуы мүмкін, мысықтардың жалағы сияқты, олар жұптасу, жыныстық демонстрация және әлеуметтік мәртебе үшін қолданылған. Олардың тістері салыстырмалы түрде нәзік екені және жақ бұлшықтары күшті емес екені анықталған, сондықтан тоңдау функциясы белгісіз. Дегенмен, егер белгілі бір қасиет жыныстық тартымдылықты арттыру үшін қабылданса, әдетте тек бір жыныс, көбінесе еркектер, оны көрсетеді. Барлық макиародонт түрлерінде еркектер мен әйелдерде осы тістер бар және тек Machairodus сияқты шағын ерекшеліктермен бірдей пішінде болады. Еркек және әйел макиародонттардың мөлшері шамамен бірдей болған сияқты. Сонымен қатар, мұндай жыныстық таңдау деңгейі өте жоғары көрінеді, себебі бұл жеке тұлғаның тамақтануы мен жалпы функционалдығына елеулі зиян келтіруі мүмкін. Бұл әдістердің басты кемшілігі - көп мөлшерде төгілген қанды басқа жақын макиародонттар немесе қасқырлар сияқты басқа жыртқыштардың иіскеуі мүмкін. Жыртқыштар көбінесе бәсекелестік қарым-қатынастар құрайды, онда үстемдік бір түрден екіншісіне ауысуы мүмкін, мысалы, Африкадағы қазіргі арыстан мен дақылды гиенада көрінеді. Мұндай жағдайларда ұсақ-түйек даулар жиі болады. Бұл ең жоғарғы жыртқыштар арасындағы билік пен үстемдік тепе-теңдігі әлеуметтік факторларға байланысты құпия болып қала береді. Осы күресте көптің күші маңызды. Мысалы, қасқырлар кішкентай топтарда саяхаттаған деп есептеледі және жеке-жеке бағынышты болса да, олардың саны макиародонтты өлтіруден айыруға жеткілікті болуы мүмкін. Алайда, мысық қасқырдың өлтіргенінен жеп, тамақтана алатын болған. Екі жалғыз макиародонт тез арада үстемдік иерархиясын құрады, онда бірінші тұлға үстемдік етеді. Осы белгісіздікке байланысты макиародонттардың экологиялық нишасының үлкен бөлігі әлі де белгісіз. Бұл гипотезаның әртүрлі нұсқаларының барлығы да тыныш және қозғалмайтын жануарды талап етеді.
Жалпы "қайыру және шегіну"
Бірінші гипотеза бойынша, мысық жануарды жай ғана ұстап алып, содан кейін мойнын тістеп, көп нақтылықсыз қанды ауыр зақым келтіріп, кейін қашып, жануардың қансырап өлуіне мүмкіндік берген. Тістерді сындыруға болатын омыртқаға тигізетін мойынның артқы бөлігін тістеуден аулақ болу қажет, бірақ мойынның кез келген жеріндегі терең тістеу өлімге әкелуі мүмкін. Бұл жалпы тістеуді қолға түсіруге болатын жерде қолданылады және оған көп жыртқыштар қажет емес. Қарынды қырқу гипотезасымен салыстырғанда, бір Мегантереон үлкен бұғыны және мүмкін атты да, тістерін сындыру қаупі аз болғандықтан өлтіре алады. Себебі, тістеуді етші жануар денесін құрбанның көп бөлігінің артында ұстап, аяқтарының лақтырылуын болдырмай, дене салмағымен оны тыныш ұстап тұру үшін қолдана алады. Бұл жылдам тістеу болар еді, ол макиродонттардың ауыр және күшті денелерімен байланысты тыңшылықпен және аң аулау стиліне сәйкес келеді. Сондай-ақ, жалғыз макиродонт осындай жолмен ірі жануарды жаралап, содан кейін босатып, шоктан құлағанша оның соңынан еріп баруы мүмкін еді. Жалпы тістеу және шегіну гипотезасы оның қандылығы және күресіп жатқан олжа аймақтағы кез келген жыртқыштар мен сүзілгендерді тартуы мүмкін екендігі үшін сынға алынды. Бір жануардың олжаны жаралап, босатып, соңынан еріп жүретіндігі туралы идеяға күшті қарсылық көрсетілді. Мысықтар тоққанша олжадан кетіп қалмайды, және ол басқа жыртқыштардың ұрлап алу қаупі бар еді. Ксеносмилус әсіресе осы әдісті қолданған болуы мүмкін, өйткені оның аузындағы барлық тістер тісті және кесу бетін қалыптастыратын етіп орналастырылған.
Ескертпелер мен сілтемелер
Барнетт тобының Current Biology журналындағы 2005 жылғы 9 тамызда жарияланған зерттеуі туралы есеп: Ross Barnett және авторлар: "Қопақ тістілердің және америкалық гепардқа ұқсас мысықтың эволюциясы", Current Biology, Vol. 15, R589-R590, 2005 жылғы 9 тамыз.