Кіріспе

Қалалардың кеңістіктегі таралуының географиялық теориясы

Орталық орын теориясы – коммерциялық жүйедегі немесе тұрғын үй жүйесіндегі адам қоныстарының нарықтық қызметтерінің санын, мөлшерін және ауқымын түсіндіруге тырысатын қалалық географиялық теория. Ол 1933 жылы қалалардың ландшафттағы кеңістіктегі таралуын түсіндіру үшін енгізілді. Теорияны алғаш рет неміс географы Вальтер Кристаллер талдады, ол елді мекендердің қоршаған аймақтарға экономикалық қызметтер ұсынатын «орталық орындар» ретінде ғана жұмыс істейтінін айтты. Барлық аймақтарда:
шексіз изотроптық (толығымен тегіс), біртекті, шексіз бет (абстракті кеңістік)
тегіс таратылған халық
барлық елді мекендер бір-бірінен тең қашықтықта орналасқан және үшбұрышты тор түрінде құрылған
тегіс таратылған ресурстар
қашықтыққа байланысты төмендеу механизмі
толық бәсекелестік және барлық сатушылар пайдасын барынша арттыруға ұмтылатын экономикалық тұлғалар
тұтынушылардың табысы мен сатып алу әрекеттері бірдей
барлық тұтынушылардың тауарлар мен қызметтерге қатысты ұқсас сатып алу қабілеті мен сұранысы бар. Тұтынушылар өздеріне қажетті функцияны ұсынатын ең жақын орталық орынға барады. Олар жүретін қашықтықты азайтады.
тауарлар немесе қызметтерді ұсынатын ешбір жеткізуші артық пайда таба алмайды (әрбір жеткізушінің ішкі аймақта монополиясы бар)
Сондықтан, белгілі бір тауар немесе қызметті ұсынатын осы орталық орындардың сауда аймақтарының мөлшері бірдей болуы керек.
барлық бағытта бірдей оңай болатын көліктің бір түрі ғана бар.
көліктің құны жүрілген қашықтыққа тура пропорционал.

Бұл шарттардың барлығы теорияның абстрактілі талқылаудан тысқары пайдалы емеуін білдіреді. Теория екі түйсікке сүйенді: шектік мән және ауқым. Шектік мән – белгілі бір тауарды немесе қызметті сату үшін қажетті ең төменгі нарық (халық немесе табыс). Ауқым – тұтынушылардың тауарды алу үшін саяхаттауға дайын болатын ең үлкен қашықтық. Бір мезгілде тауарға деген қажеттілік шығын мен ыңғайсыздықтан басым болады. Осы тұтынушылардың таңдауының нәтижесінде әртүрлі мөлшердегі орталықтар жүйесі пайда болады. Әрбір орталық иерархиялық деңгейлерді құрайтын тауарлардың белгілі бір түрлерін ұсынады. Функционалдық иерархияда елді мекендердің арақашықтығы, мөлшері және функциясы туралы жалпылама тұжырымдар жасауға болады. Елді мекендердің мөлшері неғұрлым үлкен болса, олардың саны соғұрлым азаяды, яғни көптеген шағын ауылдар бар, бірақ ірі қалалар аз. Елді мекендердің мөлшері неғұрлым үлкен болса, олардың арақашықтығы соғұрлым үлкен болады, яғни ауылдар әдетте бір-біріне жақын орналасқан, ал қалалар бір-бірінен әлдеқайда алыс орналасқан. Елді мекеннің мөлшері ұлғайған сайын оның функцияларының ауқымы мен саны да артады. Елді мекеннің мөлшері ұлғайған сайын жоғары деңгейдегі қызметтердің саны да артады, яғни қызметтерде мамандану деңгейі артады. Тауарлар мен қызметтердің сатысы неғұрлым жоғары болса (беріктігі, құндылығы және өзгергіштігі жоғары), тауарлар мен қызметтердің ауқымы соғұрлым үлкен болады, адамдар оларды алу үшін неғұрлым ұзақ жол жүруге дайын. Иерархиялық пирамиданың төменгі жағында сауда орталықтары, газет дүкендері және т.б. төмен бағамен тауар сататын кәсіпорындар орналасқан. Бұл орталықтар шағын. Пирамиданың жоғарғы жағында жоғары сапалы тауарлар сататын орталықтар орналасқан. Бұл орталықтар үлкен. Төмен тапсырыс тауарлары мен қызметтеріне мысалдар: газет дүкендері, азық-түлік дүкендері, нан пісіру орындары және пошта кеңселерi. Жоғары сатыдағы тауарлар мен қызметтерге зергерлік бұйымдар, ірі сауда орталықтары мен аркадалар жатады. Оларды халықтың саны мен сұранысы әлдеқайда көп.

K = 3 маркетингтік принцип

Сауда қағидаты бойынша K = 3, жоғары деңгейдегі орталықтың (нодтың) нарықтық аумағы, оның көршісінде орналасқан әрбір кішірек орталықтың (нодтың) нарықтық аумағының үштен бірін құрайды; кішірек орталықтар (6 санында және екінші үлкен шеңберлер) төмен құнды жоғары деңгейдегі елді мекенді қоршап тұрған ең үлкен алтыбұрыштың бұрыштарында орналасқан. Әрбір жоғары деңгейдегі елді мекен, 6 спутниктік елді мекеннің әрқайсысынан үштен бір бөлігін алады (барлығы 6), сондықтан K = 1 + 6 × 1/3 = 3. Дегенмен, бұл K = 3 сауда желісінде қашықтық ең аз болады.

Орталық орын теориясын іске асыру

КПТ жиі «шындыққа сай емес» деп сынға ұшырайды. Дегенмен, бірнеше зерттеулер оның қазіргі қалалық жүйелерді сипаттауға қабілетті екенін көрсетеді. Маңызды мәселе – Кристаллердің бастапқы тұжырымдамасы бірнеше жағынан дұрыс емес (Смит). Егер КПТ-ны «қолдануға дайын» етуге тырыссақ, яғни теориялық схемалардан сандық деректер алуға тырыссақ, бұл қателер анық көрінеді. Veneris (1984) және кейіннен Openshaw және Veneris (2003) осы мәселелерді анықтады, сондай-ақ K=3, 37 орталықтан тұратын CP жүйесіне негізделген, теориялық тұрғыдан дұрыс және үйлесімді шешімдер ұсынды: Жабылу мәселесі. Кристаллердің бастапқы схемасы шексіз кеңістікті білдіреді. Әрбір нарықтың мөлшері шектеулі болғанымен, жүйенің жалпы шекарасы жоқ. Кристаллер де, оның ізімен келген алғашқы әдебиеттер де жүйені қалай «шектеуге» болатыны туралы ешқандай нұсқау бермейді. Openshaw және Veneris (2003) жабылудың үш түрін анықтады: (а) оқшауланған күй, (b) аумақтық жабылу және (c) функционалдық жабылу. Жабылудың әр түрі халықтың әртүрлі үлгілерін көрсетеді. Сапарларды жасау. Негізгі Кристаллерлік логиканы және анықталған жабылу түрлерін ескере отырып, Openshaw және Veneris (2003) 27 орталық арасындағы сапар үлгілерін есептейді. Аймақаралық және аймақ ішіндегі шығындарды/қашықтықтарды есептеу. Кристаллер барлық бағытта еркін қозғалысқа мүмкіндік берді, бұл орталықтар арасындағы «тікелей» қашықтықты білдіреді. Сонымен қатар, ол CP жүйесі үшін нақты жол желілерін ұсынды, олар тікелей қашықтықты ескермейді. Бұл Кристаллердің де, алғашқы әдебиеттің де анықтамаған маңызды кемшілік. Openshaw және Veneris (2003) Кристаллерлік қағидаларға сәйкес шығындар мен қашықтықтарды есептейді.

Орталық орын теориясы және кеңістіктегі өзара әрекеттесу модельдері

Бір кезде орталық орын теориясы кеңістіктік өзара әрекеттесу модельдерімен (SIM) үйлесімсіз деп есептелген. Дегенмен, кейде қалалар немесе сауда орталықтары ОТО-мен жоспарланып, кейіннен SIM арқылы бағаланады. Опеншоу мен Венерис (2003) осы екі маңызды аймақтық теорияны нақты және теориялық тұрғыдан дәйекті түрде байланыстыра алды: ОТО-ны іске асырудан алынған деректерді қолданып, олар бірнеше SIM-мен тәжірибе жасады. Компьютерлік модельдеу арқылы терең зерттеу жүргізгеннен кейін, олар маңызды теориялық және практикалық қорытындыларға келді. Смит медициналық көмек көрсету аймақтарын (қамту аймағын) анықтай алды, медициналық қызметтердің иерархиясын, әрбір медициналық мамандыққа қажетті халық базасын (шегін), аймақтардың тиімділігін және медициналық көмек көрсетуге аймақтың қоныстану ерекшеліктерінің маңыздылығын сипаттады, яғни көлік, нарық немесе әкімшілік принциптеріне сәйкес.