Кіріспе

Тілдік дамудың кешігуімен сипатталатын тілдік бұзылыстар. Тілдік дамудың кешігуі – баланың тілдік қабілеттерін оның даму кестесіне сәйкес келетін қалыпты жаста дамыта алмауы. Көбінесе бұл 2-7 жас аралығындағы балаларда кездеседі және ересек жасқа дейін созылуы мүмкін. Тілдік дамудың кешігуінің таралуы 2,3-тен 19 пайызға дейін құрайды. Тіл – сөздерді стандартты және құрылымды түрде қолдану арқылы қарым-қатынас жасаудың адамға тән ерекше түрі. Тіл мен қарым-қатынас – екі бөлек ұғым. Қарым-қатынас екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде хабарлама сөздердің (немесе қол тіліндегі белгілердің) және қажетті мағынаны жеткізетін сөйлем құрылымдарына кодталады, яғни тілге айналдырылады. Екінші кезеңде тіл артикуляциялық мүшелерді (қолдар, бет, дене, өкпе, дауыс жолдары, ауыз, тіл, тістер және т.б.) басқаратын моторлық командаларға аударылып, сөйлеуді құрайды. Тілдік дамудың кешігуі сөйлеудің кешігуінен өзгеше, онда сөйлеудің механикалық және моторлық аспектілерінің дамуы баяулайды. Көптеген адамдар тілдік дамудың кешігуін сөйлеудің кешігуімен немесе жай ғана кеш сөйлейтін бала деп қате түсінеді. Олардың барлығының да әртүрлі белгілері мен анықтамалық факторлары бар. Сөйлеудің кешігуі тілдік дамудың кешігуімен салыстырғанда кеш сөйлейтін балаға көбірек ұқсайды. Сөйлеу – тілдің моторлық өндірісі, ал тіл – қарым-қатынас құралы. Тілдік дамудың ерте кешігуі ауыр тілдік бұзылыстарға алып келуі мүмкін қауіп факторы ретінде қарастырылады. Балалардың сөйлеу және тілдік дамуының белгілі бір кезеңдері бар. Тілдік дамуында кешігуі бар балалар үшін осы кезеңдер өзгеше немесе баяу болуы мүмкін. Жақындағы зерттеулер тілдік дамуында кешігуі бар балалардың даму кезеңдерінің қалыпты дамудағы балалардан ерекшеленетінін көрсетті. Тілдік дамудың кешігуі көбінесе бала зерттеушілер келіскен сөйлеу және тілдік даму кезеңдерінің күтілетін нормасынан ауытқанда анықталады. 2 айлық шамасында нәрестелер "гүлдеу" дыбыстарын шығарады. 18 айлық шамасында балалар 10 сөз айта алады және қарапайым тапсырмаларды орындай алады. Бұл дыбыстар мен сөздерден, айналағы ортадан визуалды ақпараттан, жазбаша ақпараттан және грамматикадан ақпарат алуды қамтиды. Экспрессивті тіл – басқаларға хабар жеткізу үшін сөйлемдерді (сөздер мен белгілерден құралған) қолдану. Бұл балаларға өздерінің қажеттіліктері мен тілектерін айналасындағы адамдарға білдіруге, олармен қарым-қатынас жасауға және сөйлеу мен жазу арқылы тілдік дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Экспрессивті тілдік дағдыларға сөздерді сөйлемдерге біріктіру, айналағы ортадағы заттарды атау және оқиғалар мен әрекеттерді сипаттау кіреді. Олар сөздік қорын және негізгі ұғымдарды анықтау, ым-ишараларды түсіну, нұсқауларды орындау және сұрақтарға жауап беру сияқты қабылдаушы тілдік дағдыларында қиындықтарға тап болуы мүмкін. Экспрессивті тілдің белгілері әртүрлі болып келеді және әрқайсысы әртүрлі әдістермен емделеді.

Ұсыну және диагностика

Тіл дамуындағы кешігу көбінесе 18 айлық шамасында баланың денсаулығын тексеру кезінде анықталады.

Скрининг

Бала кезінде педиатрмен жүйелі кездесулер тіл дамуының қалыптан қалғандығын анықтауға көмектеседі. Американдық Педиатрия Академиясының (AAP) мәліметінше, тілдік дамудың қалыптан қалғандығын анықтау үшін ресми скрининг үш жаста: 9, 18 және 24-30 айда жүргізу ұсынылады. Скрининг екі кезеңнен тұрады: біріншісі, «Ата-аналардың даму статусын бағалауы» немесе «Жас және кезеңдер сауалнамасы» (ASQ 3) сияқты құралдарды қолдана отырып, жалпы дамуды скринингтеу; екіншісі, «Нәрестелерде аутизмнің өзгертілген тізімі» сияқты құралдарды қолдана отырып, аутизм спектрінің бұзылуын анықтауға арналған арнайы скрининг. Тіл дамуының қалыптан қалған барлық балаларда аутизм спектрінің бұзылуы бола бермейді, сондықтан AAP даму кезеңдеріндегі қалыптан қалғандықтарды бағалау үшін екі скринингті де жүргізуді ұсынады. Алайда, АҚШ Алдын алу қызметтері жөніндегі жұмыс тобы (соңғы жаңарту 2015 жылы) 5 жасқа дейінгі балаларда тілдік дамудың қалыптан қалғандығын анықтау үшін жеткілікті дәлелдер жоқ екенін анықтады. Басқа ұлттық комиссиялар, соның ішінде Ұлыбританияның Ұлттық скрининг комитеті және Канаданың профилактикалық денсаулық сақтау жөніндегі жұмыс тобы да тілдік дамудың қалыптан қалғандығы үшін барлық нәрестелерді скринингтеудің пайдасы туралы шектеулі мәліметтер бар деген қорытындыға келді.

Себептер

Тілдік дамудағы кешігулер ең көп кездесетін даму кешігулерінің бірі болып табылады және олардың көптеген себептері болуы мүмкін. Кешігудің себебі баланың жай ғана кеш дамуы, кеш сөйлеуі немесе одан да ауыр проблема болуы мүмкін. Мұндай кешігулер бет әлпетін қайталамаумен, белгілі бір дыбыстарға ден қоймаумен немесе оларды сезбеумен, басқа балалармен немесе ойыншықтармен ойнауға қызығушылықтың болмауымен, немесе тітіркендіргіштерге реакция бермеумен қатар жүруі мүмкін.

Емдеу

Зерттеулер көрсеткендей, денсаулық сақтау мамандарын осы салада оқыту арқылы тілдік дамудың кешеуінің алдын алуға болатынына нақты дәлелдер табылмады. Жалпы алғанда, кейбір шолулар тілдік дамудың кешеуіне қатысты араласулардың оң нәтижелерін көрсетсе де, олар толыққанды ем емес. Тілдік дамудың кешеуін емдеу үшін балаға сөйлеу терапиясы және тілдік түзету қажет. Мұндай мамандарды мектептерде, емханаларда, үйге қызмет көрсету агенттіктерінде, сондай-ақ коммуникация ғылымдары мен бұзылыстар зерттелетін жоғары оқу орындарында табуға болады. Көптеген кішкентай балалар тілдік дамудың кешеуімен туған болса да, бес жасқа келгенде қалыпты деңгейге оралады. Тілдік дамуында кешеуі бар балалардың әлеуметтік және ойын дағдылары, әңгімелесу тәжірибесінің жетіспеуіне байланысты дамуы қиынға соғады. Сөйлеу патологтары ойын арқылы баланың әлеуметтік дағдыларын жақсарту үшін ишара жасау сияқты әдістерді қолданады. Соңғы зерттеулер ойын арқылы араласудың тиімділігін көрсетсе де, осы терапия түрінің қаншалықты тиімді екенін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Өкінішке орай, тілдік дамуында кешеуі бар балаларға көмектесетін әдістер мен емдер әлі де жеткіліксіз. Дегенмен, жақында қолданыла бастаған терапиялық әдістер тілдік дамуында кешеуі бар балалардың жағдайын жақсартуға мүмкіндік берді. Кейбір терапия түрлері балалардың жағдайын дәстүрлі сөйлеу терапиясымен салыстырғанда жақсырақ жақсартады. Мұндай мысалдың бірі – терапиялық атпен серуендеу. Сондай-ақ, зерттеулерде жануарлардың ерекше қажеттіліктері бар балаларға, оның ішінде коммуникативтік дағдыларын дамытуға көмектесетін тиімді терапиялық құрал екендігі айтылған. Тілдік дамудың кешеуіне себеп болатын демографиялық факторларға қатысты, әсіресе кедейлікке байланысты, жүйелік өзгерістер балалардың ем алу және терапияға қолжетімділігін жақсартады. Ата-аналар балаға сөйлеуге кедергі келтірмейтін немесе оның қарым-қатынасын дамытуға мүмкіндік бермейтін орта жасау арқылы тілдік дамудың кешеуін күшейте алады. Араласу бағдарламалары мен стратегиялары белгілі бір тілдік бұзылыстары бар балаларға пайдалы болады. Зерттеулер көрсеткендей, қолданылатын басқару стратегиялары баланың және ата-ананың белсенді қатысуына байланысты болады.