Кіріспе

1936 жылы Льюис Майлстоунның түсірген "Генерал таң атқанда қайтыс болды" фильмі – 1936 жылы шыққан американдық драмалық фильм. Фильм соғысқа толы Қытайда қатыгез әскербасының қолына қару жетпеуі үшін күресіп, әдемі қызға кездесетін жалдамалы әскердің оқиғасын айтады. Фильм сценарийін Чарльз Г. Бут және Клиффорд Одетс жазды, ал режиссерлік жұмысын Льюис Майлстоун жүзеге асырды. Басты рөлдерде Гари Купер, Мадлен Кэрролл, Аким Тамиров және Дадли Диггз ойнаған. Режиссер Майлстоун эпизодтық рөлде де көрінеді.

Сюжет

Генерал Янг, Қытайдың он екі провинциясының бірін бақылайтын әскербасы, жібек, күріш және опиум нарықтарын басып алып, толық құрылыс жасау үшін әскерімен барлығын жаулап алуды жоспарлап отыр. Алайда, генерал Вудың қарсыластары Янгтың кез келген басқынды тойтарыс ететін жеткілікті адамы жоқ екенін біледі, ең адалдарынан басқа, белгілі бір саны дезертирлік жасап кеткен. Сондықтан Ву, Брайтоннан қару сатушыдан қару сатып алу үшін Шанхайға баруға, бірінші ұсыныс жасағанға сататын О’Хараны іздейді. Ақша Янның зорлық-зомбылығынан зардап шеккен шаруалардың жинаған ақшасымен қаржыландырылған белдікшеде сақталады. Бұл жолда Питер мен оның қызы Джудиден тұратын Перри отбасы кедергі келтіреді. Питер жақын арада қайтыс болады және Джудидің Американы көруі үшін ақшаның бір бөлігін алуды жоспарлап отыр. Ол әкесінің О’Хараның назарын аудару жоспарына қарсы келеді, ал Янг қаруды сатып алу үшін оны тұтқындауға пойыздан өтеді. Романтикалық жоспар О’Хараны тұтқындауға көмектеседі, бірақ Джуди Америкаға саяхатқа қатысты ойларын өзгертеді. Жағдайды Питердің ұрлығынан үлес алуға тырысқан Лич есімді адам одан әрі қиындатады. Питер ақшаны чемоданының астарларына жасырып, қызының ақшаға тиіспеуін сұрағанда, оны елемейді. О’Хара Янгтың тұтқындауынан қашып, Ву күтіп тұрған үйге жетеді. Питер өзін және жасырын орнын сақтау үшін оның қолына атып, өлтіруге тырысады, бірақ О’Хара үстемдікке ие болып, оны өлтіреді. Янг келіп, Джуди, О’Хара және Вуды қайыққа тұтқынға алады және ақшаны талап етеді. Лич генералдың жанында болуға тырысып, өз адамдарынан оқ жейді. Джуди Янға ақшаның қайда екенін айтуға дайын, егер ол қалған екеуінің өмірін сақтап қалса, бірақ Ян оған О’Харамен қоштасуды бұйырады. Брайтон есімді адам спирт іздеп ақшаны табады, оянғанда Янгтың сарбаздарын көреді. Ол ақшаның американдық екенін ашуланып айтқанда және сарбаздардың қолынан құтылуға тырысқанда, пышақ ұстап келе жатқан Янгқа тап болады, ол генералдың өліміне себеп болады. О’Хара Янгқа халықты тірі қалдыру керектігін, әйтпесе әлем Янгты адал емес күзетшілер өлтірді деп ойлайтынын айтады. О’Хара Джуди мен Вудың өмірін сақтау үшін қаруды қолданып, оларды тірі қалдыруын сұрайды, осылайша генералдың батырлығы туралы әңгіме айтуға болады. Янг көндігіп, өз адалдары үшін ар-намысын сақтап қалу үшін өз әскеріне бір-бірін өлтіруді бұйырады, содан кейін өзі де қайтыс болады. Таң атқанда Джуди мен О’Хара құшақтасады.

Өндіріс

Фильмдегі бірнеше сахналар сол кездегі ерекше жаңалықты көрсетеді. Бір сәтте камера ақ есік тұтқасына тоқталып, кейін оны ақ бильярд добына ауыстырып, байланыссыз сахналарды біріктіреді. Тағы бір сахнада екі кейіпкер драмадағы басқа кейіпкерлердің тағдыры туралы болжам жасайды. Олардың сұрақтарына жауаптар экранның төрт бұрышындағы бөліктерде пайда болады, бұл повествотивті біріктіру үшін екіге бөлінген экранды ерекше қолдану болып табылады. Басты кейіпкер, О'Хара, нақты өмірдегі ағылшын-канадтық еврей кәсіпкері Моррис Абрахам "Two Gun" Коэннің өміріне негізделген. 1930 жылдардың басында Коэн Қытайдың құрлық бөлігіндегі түрлі соғыс лордтарына қару-жарақ жеткізген. Бұл фильм көбікті латекс протездерді алғаш рет қолданған туынды деп хабарланады. Гример Чарльз Гемора актерлердің біріне губкадан жасалған қақпақтарды жапсырды.

Қабылдау

1936 жылы "The Spectator" журналына мақала жазған Грэм Грин фильмге орташа жақсы баға беріп, оны "Лондон экранында көрінетін кез келген фильмдей жақсы" деп атады. Грин бұл "әдеттен тыс шеберлікпен жасалған мелодрама" екенін айта келіп, фильмнің соңына сын айтты және "егер соңы осылай күлкілі болмағанда, бұл бірнеше жылдың ең жақсы триллеріне жатар еді" деді. Джон Говард Рид оны Голливуд жасаған ең керемет елу фильмнің қатарына қосты.

Марапаттар мен ұсыныстар

Фильм "Оскар" сыйлығына "Ең үздік қосалқы рөліндегі актер" (Аким Тамиров), "Ең үздік операторлық жұмыс" және "Ең үздік музыка" номинациялары бойынша ұсынылды.

Танымал мәдениетте

1938 жылы Леон Шлезингер Продакшнс анимациялық мультфильм шығарды, ол "The Major Lied Till Dawn" деп аталды. Онда майор Фредди Бартоломейге ұқсас балаға аң ауру туралы қызық оқиғаларын айтады. Майордың кейіпі полковник Хиза Лайердің әсерімен туған болуы мүмкін. "M*A*S*H" телешоуының үшінші маусымында "Генерал таңертең ашуланып кетті" деген эпизод көрсетілді (1974 жылдың 10 қыркүйегінде эфирге шықты). Эпизодта Гарри Морган майор-генерал Бартфорд Гамильтон Стил рөлінде ойнайды, ол 4077-ші госпитальдың майданға жақын болуы керек деп сендіреді, сонда ғана олар оқиғалардың қалың қабатында болады. (Морган төртінші маусымда "M*A*S*H" актерлік құрамына ресми түрде полковник Шерман Т. Поттер рөлінде қосылды.) "Генерал таңертең биледі" - Джордж Макдональд Фрейзердің 1970 жылы жарық көрген әңгімелер жинағы.