Кіріспе

Адам дамуының кезеңі

Еркін жас кезеңі – орта балалық шақтан кейін және жасөспірімдікке дейінгі адам дамуының кезеңі. Ол көбінесе жасырудың басталуымен аяқталады. Еркін жас кезеңі әдетте 8-12 жас аралығында болып, жасырудың күрт басталуымен аяқталады. Сондай-ақ, жасырудың күрт басталуынан бұрынғы 2 жылдық мерзім ретінде де қарастырылуы мүмкін. Еркін жас кезеңі өз қиындықтары мен алалануларын әкелуі мүмкін.

Терминология

Күнделікті сөйлеуде жасөспірімдікке дейінгі кезеңді білдіретін термин – tween және оның, мүмкін, ескірек нұсқалары tweenie, tweeny, tweenager және tweener. Бұл сөз "teen" және "between" сөздерінің біріккен түрі (қосалмасы), "балалық шақ пен жасөспірімдік аралығы" мағынасында қолданылады және 8, 9 немесе 10-12 жастағы балаларды білдіреді. Кейде tweenie және tweenager терминдері үлкен (10-15) және кіші (7-11) жас топтарын ажырату үшін қолданылады. Психологияда жасөспірімге дейінгі деп аталса да, preteen немесе tween терминдері күнделікті қолданыста жиі кездеседі. Preteen немесе preteenager – "between" және "teen" сөздерінің араласқан түрі. Бұл жас аралығындағы адамдар әртүрліше сипатталады: tween, жасөспірімге дейінгі, tweenie, preteen, жасы жеткен, орта мектеп оқушысы немесе tweenager. Жас орта мектепті кейде орта мектеппен шатастыруға болады. Бастауыш мектеп пен жоғары мектеп арасындағы алшақтықты толтыруда ұқсас мақсатқа қызмет етсе де, жас орта мектеп әдетте 7-9 сынып оқушыларына, ал орта мектеп 6-8 сынып оқушыларына арналған. Сондықтан орта мектептер жасөспірімдерге көбірек сәйкес демографиялық топты қамтиды, ал жас орта мектептер көбінесе жас жасөспірімдерге қызмет етеді.

Жасөспірімдікке дейінгі кезең, еркек шағы және жас аралығы

Жасөспірімдікке дейінгі даму кезеңі мен жасөспірімдікке дейінгі жас шағы бірдей емес. Керісінше, жасөспірімдікке дейінгі (кейде балалық) екіншілік жыныстық белгілері дамылмаған ұлдар мен қыздарды сипаттау үшін қолданылатын термин, ал жасөспірімдікке дейінгі жас шағы көбінесе 8-12 жас аралығындағы балалар деп анықталады. Жасөспірімдікке дейінгі кезең 10-13 жас аралығы деп те қарастырылуы мүмкін. Баланың жасөспірімге айналуының басталуы – жасырудың күрт басталуымен анықталады. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, 1950 жылдан бері жасырудың басталуы әр буын үшін бір жылға ертерек болып келеді. Балалық шақтың ортасы мен жасөспірімдікке дейінгі кезеңді де ажыратуға болады – балалық шақтың ортасы шамамен 5-7 жас аралығында, ал жасөспірімдікке дейінгі кезеңге жететін жас шағы басқа. Жасөспірімдікке дейінгі кезеңнің қашан басталып, қашан аяқталуы туралы нақты келісім жоқ.

Гормоналды даму және екінші жыныстық белгілердің дамуы

Ерте жасөсперлік гипоталамустың пульсативті гонадотропин босататын гормонды (GnRH) секрециясын бастауы нәтижесінде басталады; осы бастаудың нақты механизмі қазірге дейін белгісіз және зерттеулер жалғасуда. GnRH-ның пульсативті секрециясы гонадотропиндер – лютеинизациялық гормонның (ЛГ) және фолликулға ынталандыратын гормонның (ФСГ) пульсативті секрециясына әкеледі, олар жыныс бездеріне (әйелдерде жұмыртқалықтар, ал ерлерде ұрықтар) әсер етіп, жыныс гормондарының секрециясын арттырады. Әйелдерде басым жыныс гормоны эстроген, ал ұрықтары бар адамдарда – тестостерон. Бұл жыныс гормондары екіншілік жыныс белгілерінің дамуына алып келеді. Жасөсперлік даму сатыларын Танер шкаласымен сипаттауға болады, ол Жыныстық Жетілу Рейтингі деп те аталады, және ол негізгі және екіншілік жыныс белгілерінің өлшемдері мен сипаттамаларын қамтиды. Мысалы, жыныс мүшелері мен сүт бездерінің дамуы, сондай-ақ ұйқы безінің түктерінің өсуі. Жасөсперлік даму гипоталамус-гипофиз-жыныс бездері (ГГЖ) осімен реттеледі. Танер сатылары 1-ден 5-ке дейін (5 – ең дамыған). Ұйқы безінің түктерінің дамуы бойынша шкала келесідей: 1-саты – түк жоқ; 2-саты – жұмсақ түк; 3-саты – сирек терминальді түк; 4-саты – терминальді түк ұйқы безінің үшбұрышын жабады; 5-саты – терминальді түк жамбасқа дейін жетеді. Еркек жыныс мүшелерінің дамуы бойынша шкала келесідей: 1 – ерте балалық шақтағыдай бірдей өлшемдегі және пропорциядағы ұрықтар; 2 – ұйқы безінің ұлғаюы/ұйқы безі терісінің текстурасының өзгеруі; 3 – жыныс мүшесінің ұзындығы бойынша өсуі; 4 – жыныс мүшесінің ұзындығы мен көлемі бойынша өсуі; 5 – ересектерге тән жыныс мүшелері. Әйелдердің сүт бездерінің дамуы бойынша шкала келесідей: 1 – сезімтал бездік тіні жоқ; 2 – ареола астында сезімтал сүт безі бүршігі; 3 – ареоладан тыс сезімтал сүт тіні; 4 – ареола сүт безі контурынан жоғары көтерілген; 5 – ареола дөңгелегі бір сүт безі контурына сіңіп кетеді. Еркектер мен әйелдердің жасөсперлік дамудың 5-ші сатысына жететін орташа жасы шамамен 15–16 жас.

Нейрологиялық даму

Жасөспірімдікке дейінгі кезеңде маңызды неврологиялық өзгерістер болады. Ақ зат – жүйке жүйесінің нейрондық аксондарына сәйкес келетін аймақ, олар мидың әртүрлі бөліктері арасында ақпарат тасымалдайтын талшықтар құрайды. Ал сұр зат – нейрондық жасуша денелеріне сәйкес келетін аймақ, олар нейрондық сигналдарды өңдеп, жеткізеді. Ақ заттың көлемі 4 жастан 22 жасқа дейін шамамен 12%-ға дейін салыстырмалы түрде өседі, бұл өсу алдыңғы, төбелік және төменгі жақтарға қатысты. Ақ зат көлемінің артуы, мидың ұсақ моторикасын, есту қабілетін, сондай-ақ мидың тілдік аймақтары арасындағы сезімдік ақпаратты беруді жақсартумен байланысты болуы мүмкін. Керісінше, ми қабығындағы сұр зат өмірдің басында артып, жасөспірімдікке дейінгі кезеңде ең жоғары деңгейге жетеді, содан кейін ересек жасқа қарай төмендейді, бірақ төменгі жақ қабығындағы сұр затқа қатысты емес. Мысалы, қыздарда төбелік қабықтағы сұр зат 10 жаста, ал ұлдарда 12 жаста, ал алдыңғы қабықтағы сұр зат қыздарда 11 жаста, ұлдарда 12 жаста ең жоғары деңгейге жетеді. Мұндай өзгерістер жасөспірімдікке дейінгі жылдары синапстардың артық өндірілуін көрсетеді; кейіннен, ортаның ықпалына байланысты нейрондардың синхронды атылуы артуына сәйкес, олар кесу процесінен өтеді. Алайда, осы бейнелеу зерттеулерінің маңызды ескертуі – жасөспірімдерде неврологиялық өзгерістердің уақыты мен сипаттамаларында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Неврологиялық өзгерістер, әсіресе префронтальды қабықта, қоршаған ортаның әсеріне өте сезімтал болып көрінеді. Улар, гормондар және өмір салты факторлары, соның ішінде стресс пен тамақтану неврологиялық жетілуге әсер етеді, бұл жасөспірімдікке дейінгі кезеңде неврологиялық және психологиялық дамуға қатысты өмір салтының денсаулыққа тигізетін әсерінің маңыздылығын көрсетеді.

Психологиялық және әлеуметтік даму

Балалар өміріндегі екі маңызды әлеуметтендіруші фактор: отбасылық орта мен формалды білім беру мекемелері, олардың ішінде баланың алғашқы бес жылында отбасының рөлі басым болады. Балалық шақтың ортасы керісінше, баланың мектепке дайындығымен, өзіне сенімділігімен және қызығушылығымен, қандай мінез-құлық күтілетінін білуімен, күте білуімен, нұсқауларды орындауымен және басқа балалармен жақсы қарым-қатынас орнату қабілетімен сипатталады. Жасөспірімге дейінгі балалардың әлемге деген көзқарасы кішкентай балалардан көп жағынан өзгеше. Олардың өмірге деген көзқарасы, ерте балалық шақтағы қиялға толы әлемге қарағанда, көбірек шынайы болады. Жасөспірімге дейінгі балалардың ойлары мен іс-әрекеттері жетілген, ақылға қонымды және нақты болады: «Баланың дамуының ең ақылға қонымды кезеңі – баланың эмоционалдық жағдайы бұрынғыдан гөрі тұрақталған». Олар көбінесе мақсаттылық сезіміне ие болады, әсер етуге және оған ұмтылуға, сондай-ақ, өз әрекеттерінің салдарына көз жеткізуге және болашақты жоспарлауға бейімділік танытады (ерте балалық шақта балалар көбінесе болашақтары туралы уайымдамайды). Бұл олардың кәсіби таңдауларында да көрінеді («Мен өскенде инженер болғым келеді», «Мен сиқыршы болғым келеді» емес). Ортаңғы балалар білім мен тәжірибе жинақтау арқылы сыртқы ортаны бақылауға көбірек ұмтылады. Оларда уайым туса, ол әдетте сиқыршылар, монстрлар сияқты қиялға берілген нәрселерге емес, ұрлау, зорлау және қорқынышты жаңалықтарға байланысты болады. Жасөспірімге дейінгі балалар адамдармен қарым-қатынасты басқаша қарастыруы мүмкін (мысалы, билік өкілдерінің кемшіліктерін байқайды). Сонымен қатар, олар өздерінің жеке басын анықтауға және тәуелсіздік сезімін күшейтуге бастайды: «енді тек отбасының бір мүшесі емес, жеке тұлғамын» деп сезінеді. Моральға қатысты жаңа көзқарас пайда болуы мүмкін, сондай-ақ ортаңғы балалар ынтымақтастыққа бейімділігін арттырады. Өз қажеттіліктерін басқалармен үйлестіре білу қабілеті, әсіресе топтық іс-шараларда. Көптеген жасөспірімдер осы шамада үйлері мен қоршаған орталарына күмәнмен қарастыра бастайды және саясат, дін, сексуалдық қатынас және гендерлік рөлдер сияқты мәселелерде өздерінің тәрбиесінен өзгеше пікірлер қалыптастыруы мүмкін. Отбасы ішіндегі жауапкершілік те артады, ортаңғы балалар кіші бауырларын және туыстарын күтуге жауапты болады, мысалы, бала күтімімен айналысады. Жасөспірімге дейінгі балалар өз сыртқы келбеттеріне және киімдеріне көңіл бөле бастайды. Жасөспірімдікке дейін балалар әлеуметтендірудің негізгі факторы ретінде отбасына тәуелді болады. Бұл балаға өз көзқарасын, ұстанымдарын, әлеуметтік нормаларын және қоғамдағы рөлін қалыптастыруға көмектеседі. Бұл өзгерістердің бірі – бастауыш мектептен орта (немесе жартылай орта) мектепке ауысу. Бұл бейтаныс ортада балаға тез бейімделу және оған үйрену қысымы туады. Балалар отбасымен аз, достарымен көп уақыт өткізе бастайды. Осы кезеңде мектеп және сыныптастар ортасындағы әлеуметтендіру маңыздырақ болады, өйткені жасөспірімге дейінгі балалар жеке қарым-қатынастарда қалай ұстануды қалайтындарын білуге тырысады. Балаларға бейімделу қажет болса да, жасөспірімдер өздерінің жекелігін қалыптастыруға ұмтылады. Бала жасөспірімдікке дейінгі кезеңге өскен сайын, бала айналасындағы кенеттен және бейтаныс өзгерістерге толы үлкен әлемге тап болғандықтан, өзіне сенімділік сезімін дамыта бастайды. Өзін-өзі тану сезімімен қатар, жасөспірімге дейінгі бала өз жеке басын және қоғамдағы рөлін одан әрі зерттей бастайды. Гомосексуалистік және гетеросексуалистік тәжірибелер жиі кездеседі, бірақ ЛГБТ ретінде өзін танытатын көптеген жасөспірімдер мұны жасөспірім шақта жасамайды. Орташа есеп бойынша, гей, лесбиянка және бисексуалдар 12 жасқа келгенде ерте жасөспірімдікте бір жынысты тартылуды сезінетінін айтады. 10 гей еркектің 4-і, ал 10 лесбиянканың 2-сі 10 жасқа толғанға дейін бір жынысты адамдарға тартылатынын хабарлайды. Бір жынысты тартылуды сезіне бастаған адамдар үшін отбасылық қолдау мен қабылдау үнемі оң нәтижелерге әкеледі. Ата-аналар мен қамқоршылар сексуалдық бағдарламасына қарамастан, жасөспірімге дейінгі балаларды қолдау үшін сексуалдық мәселелер туралы ашық әңгімелесе алады. Ата-аналар жасөспірімдерге сексуалдық бағдарлама туралы ашық талқылауға мүмкіндік беретін сөздер айта алады.

Үйден үйге

Даму жақсы болған жағдайда, жасөспірімге дейінгі балалар «өмірлеріне бір нәрсе қосылуы үшін мектепке келеді; олар әке-шешелері сияқты жұмыс істеуге мүмкіндік беретін сабақтарды үйренгісі келеді». Дегенмен, егер ертерек даму кезеңдері дұрыс болмаса, онда «бір кезеңді жіберіп алсаңыз, оны кейінірек өте аласыз» деген қағида бойынша, кейбір ортаңғы балалар «мектепке басқа мақсатпен [оқу үшін емес] – үйдей сезіну үшін келеді, өздерінің эмоциялық жауапкершілігін жүзеге асыра алатын, тұрақты эмоционалдық ортаны табу үшін және олар біртіндеп қосыла алатын топты іздейді».

Ажырасу

8-12 жас аралығындағы балалар, жасөспірім шағының басында, ата-аналарының ажырасуына ерекше осал болып көрінеді. Осындай мәселелердің ішінде – "осы жасөспірімдердің ата-аналардың дауына араласуға деген ынтасы, тарап таңдауға дайындығы және қайғыға батқан ата-ананы құтқаруға тырысуға алып келген, олардың өзіне зиян келтіретін, күшті, мейірімді және қамқорлық қарым-қатынастар" бар.

Медиа

Жасөспірімге дейінгі балалар кішкентай балаларға қарағанда халық мәдениетіне көбірек қабылдануы мүмкін және олардың қызығушылықтары интернет трендтеріне, телешоулар мен фильмдерге (тек мультфильмдер емес), сәнге, технологияға, музыкаға және әлеуметтік желілерге негізделген болуы мүмкін. Жасөспірімге дейінгі балалар көбінесе белгілі бір брендтерді жақсы көреді және көптеген жарнама берушілер үшін маңызды нарық болып табылады. Олардың брендтік тауарларды сатып алуға ұмтылысы жасөспірімдерге қарағанда олардың араласуға деген ықыласымен байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл ықылас жасөспірімдердегіден кем. Кейбір ғалымдар «жасөспірімге дейінгі балалар бұқаралық ақпарат құралдарында жиі жыныстық мазмұнмен кездесетінін, олардан алған ақпаратты бағалайтынын, оны білім көзі ретінде пайдаланатынын және осындай мазмұнды өздері түйсінген жыныстық мораль арқылы бағалайтынын» айтады. Дегенмен, басқа зерттеулер жасөспірімге дейінгі және жасөспірімдердің жыныстық мінез-құлқына бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалы минималды екенін көрсетіп тұр.

Фрейд

Фрейд бұл кезеңді жасырын кезең деп атады, осылайша жыныстық сезімдер мен қызығушылықтың ішкі әлемге көшкенін білдірді. Эрик Эриксон орта балалық шақтағы жасырын кезеңдегі балалардың көбірек күшін мектеп, спорт және бір жынысты достармен қарым-қатынас сияқты жыныстық емес қызығушылықтарға жұмылдыратынын айтты. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл тұжырымдарға қарсы келеді – жасырын кезеңдегі балалардың жыныстық дамуы, қызығушылығы мен мінез-құлқы тоқтамайтынын көрсетеді. Керісінше, жыныстық қызығушылықтың байқалмайтыны балалардың жыныстық қызығушылықтарын/сезімдерін ересектермен бөліспеуіне байланысты.