Кіріспе

Жан Коктоның 1941 жылғы фильмі, 1946 жылғы "Ару және Ғұмыр" (Ұлыбританияда да осылай аталады) – француз ақыны және режиссері Жан Коктоның 1946 жылғы француз романтикалық қиялы фильмі. Жозетт Дейдің Белль және Жан Марестің Ғұмыр рөлін сомдаған бұл фильм Жанна Мари Лепринс де Бомонт жазған және ертегілер жинағының бір бөлігі ретінде 1757 жылы жарияланған "Ару және Ғұмыр" әңгімесіне негізделген. Коктоның фильмінің сюжеті Белльдің әкесінің бақшасынан гүл ұрлағаны үшін өлім жазасына кесілуі төңірегінде өрбиді. Белл әкесінің орнына Ғұмырға қайтуға келіседі. Ғұмыр оған ғашық болып, күнде үйленуге ұсыныс жасайды, бірақ ол бас тартады. Белль ақырында Ғұмырға көбірек қызығушылық танытады, ол оны үйіне, отбасына қайтуға жіберіп, егер ол бір апта ішінде қайтып келмесе, қайғыдан өлетінін айтады. "Ару және Ғұмыр" қазір француз киносының классикасы ретінде танылған.

Сюжет

Үйінде еденді сүртіп жатқанда, Беллге ағасының досы Авенант үзіліп, оған жақсыраққа лайық екенін айтады және олар үйленуге кеңес береді. Белль Авенанттан бас тартады, өйткені ол үйде қалып, кемелері теңізде жоғалғаннан бері көп зардап шеккен әкесіне қамқорлық жасағысы келеді. Беллдің әкесі үйге келіп, келесі күні алатын үлкен байлығы, қыздарына Бель мен оның қыздары Аделаида мен Фелисиге сыйлықтармен бірге келеді. Беллдің алаяқ ағасы Людовик олар жақын арада бай болады деп сеніп, қарыз берушіден келісімшартқа қол қояды, егер ол төлей алмаса, Людовиктің әкесіне сотқа жүгінуге мүмкіндік береді. Беллдің әпкелері сыйлық ретінде маймыл мен попугай сұрайды, бірақ Белл тек розаны сұрайды. Алайда, келесі күні Беллдің әкесі келгенде, оның борышын өтеу үшін байлығы тәркіленгенін және бұрынғыдай ақшасы жоқ екенін біледі. Ол түнде үйіне орман арқылы қайтуға мәжбүр болады. Ол орманға түсіп, үлкен сарайға тап болады, оның қақпалары мен есіктері сиқырлы түрде өздігінен ашылады. Қалдыққа кіргенде, оны таңғажайып шам қойғыш жетектейді, ол оны төселген тамақ үстеліне апарады, онда ол ұйықтап кетеді. Ол қатты шудың кесірінен оянып, қамалдың аумағын аралап жүрді. Беллдің гүл сұрағанын еске түсіріп, ол жыртқыш аңды пайда ететін ағаштан гүлді тереді. Жәндік оны ұрлық үшін өлтіремін деп қорқытады, бірақ оның орнын қыздарының бірі алады деп болжайды. Жабайы аң өзінің атын Магнифистке орман арқылы үйіне дейін алып жүруді ұсынады. Беллдің әкесі отбасына және Авенантқа жағдайды түсіндіреді. Белл әкесінің орнын алуға келіседі және Магнифистті салтқышта салады. Жаратылысты кездестірген соң, Белль оның жабайы көрінісіне құлап түседі және қамалдағы бөлмесіне апарылады. Белл оянып, кез келген нәрсені көруге мүмкіндік беретін сиқырлы айнаны табады. Жәндік Беллді кешкі асқа шақырады, онда ол оған өзімен тең командалық орында екенін және оған күн сайын үйленуге ұсыныс жасалатынын айтады. Күндер өтіп, Белл Жабайыға көбірек бейімделіп, сүйіспеншілік танытады, бірақ ол некеден бас тартуды жалғастырады. Сиқырлы айнаны пайдаланып, Белл әкесі өлімге ұшыраған ауруды көреді. Белл отбасына баруға рұқсат сұрап жалбарынады, ал Жәндік оған бір аптаға кетуіне рұқсат береді. Ол Беллге екі сиқырлы затты береді: оны қалаған жеріне жеткізе алатын қолғап және Диананың павильонының кілтін ашатын алтын кілт, Жабайы аңның шынайы байлығының көзі. Ол Беллге өзіне деген сенімін білдіру үшін осы құнды заттарды беріп отырғанын айтады және егер ол аптаның соңында қайтып келмесе, қайғыдан өлетінін айтады. Белл қолғаппен төсекке жатып қалған әкесінің бөлмесіне кіреді, онда оның сапары оны сауықтырады. Белль отбасының кедейлікте өмір сүріп жатқанын байқайды, ол Людовиктің қарыз берушімен жасаған келісімінен ешқашан құтқарылмайды. Беллдің замоктағы бай өмірін қызғанышпен күткен Аделаида мен Фелиси оның алтын кілтін ұрлап, Людовик пен Авенантты Жабайыға қарсы айдау жоспарын жасайды. Авенант пен Людовик Жабайыны өлтірудің өз жоспарын жасайды және Беллдің әпкелеріне көмектесуге келіседі. Беллдің уақытын алу үшін, оның әпкелері оны сүйгенін айтып, жеті күндік шегінен асып қалуға мәжбүр етеді. Белл қалуға келіседі. Жәндік Беллді алуға сиқырлы айнамен Кереметті жібереді, бірақ Людовик пен Авенант бірінші болып Кереметті тауып, оны сарайға алып барады. Белль кейіннен жыртқыш аңның қайғылы бет-әлпетін көрсететін айнаны табады. Белль айнаның сынған кезде алтын кілтті жоғалтып алғанын түсінеді. Абыржыған Белл сиқырлы қолғаппен қамалға оралады және аулада Жәндікті табады, ол жүрегі сынғандықтан өлімге жақындады. Осы арада Авенант пен Людовик Диананың павильонына тап болады. Олар ұрланған кілті тұзаққа түседі деп ойлап, Павильонның қабырғасына көтеріледі. Жәндік Беллдің қолында өлгенде, Авенант оның шыны шатыры арқылы Павильонға кіреді, содан кейін оны Рим құдайы Диананың анимацияланған мүсіні жебемен атып, өзі Жәндікке айналады. Осы оқиғалар болған кезде, Жабайының өліп жатқан жерінен Жабайы болудан айыққан Принс Ардент шығады. Ол ата-анасы рухтарға сенбейтіндіктен, рухтар оны Жәндікке айналдырды деп түсіндіреді. Принц Ардент пен Белл құшақтасып, оның патшалығына ұшып кетеді, онда ол оның патшайымы болады. Ол әкесінің олармен бірге болатынын және Беллдің әпкелері оның көйлегін алып жүретінін уәде етеді.

Түсірілім

Көрмелер мен түсірілім Густав Доренің суреттері мен гравюраларын, ал шаруа үйі сахналарында Ян Вермеердің картиналарын шақыру мақсатында жасалған. Түсірілімді Анри Алекан жүзеге асырды. Кристиан Берар мен Люсьен Карре өндіріс дизайнымен айналысты.

Саундтрек

Музыка авторы - Жорж Орик.

Жәндіктің макияжы

Басында Жан Маре бұғының басын пайдаланғысы келді, бірақ одан бас тартты, себебі «Ақ мысық» фильміндегі сиқырлы қамалдың есік қоңырауы ретінде бұғының басы болған. Ол сондай-ақ, мұның кельт құдайы Цернуннос – мүйізді құдай туралы мифпен байланысты болатынын ойлады. Сонымен қатар, Жан Кокто көрермендер қауіпті, қатыгез аң үшін бұғының басын күлкілі деп ойлайды деп санады. Олар Жан Маренің Аляскалық хаскиі Муллукты аңның бетінің моделі ретінде таңдады. Аңның макияжы мен протездерін жабу көп уақыт алды – аңның маскасын бекітуге үш сағат, ал әр тырнаққа бір сағат кетті. Тістер актердің аузына ілінді, бұл тамақ ішуге ыңғайсыз болды. Сондықтан актер көбінесе сорпа жеді. Винсент Пинельдің «Кино ғасыры» кітабында (207-бет) былай деп жазады: «Декоратор Кристиан Берардың, оператор Анри Алеканның және оның «техникалық директоры» Рене Клементтің күрделілігімен Жан Кокто «Адам ару» (1946) фильмін түсірді. Жан Маренің әсерлі макияжы, оның ішінде екі қолы мен тырнақтары, көп уақытты қажет етті». Кокто өзінің кино күнделігінде аңның жақын кадрлары бұғыға ұқсайтынын айтады. «Клемент аңның артында жасырынып, оның құлақтарын тік тұрғызу үшін таяқпен қозғайды. Нәтижесі таң қалдырады».

АҚШ-тағы қабылдау

Фильм 1947 жылғы желтоқсанда Нью-Йоркте көрсетілген кезде сыншы Босли Кроутер оны «ұсынылған суреттердің баға жетпес тоқымасы, тамаша көркем метафоралардың, толқынды қозғалыстар мен ырғақты темптің, гипнотикалық дыбыстар мен музыканың, кездейсоқ қатып қалған ойлардың» тоқымасы деп атады. Кроутердің сөзінше, «француз тіліндегі диалог аз және қарапайым, көбінесе әңгіме пантомима арқылы айтылады, ал Жорж Ориктың музыкасы арманды, алаңдатарлық көңіл-күйді сүйемелдейді. Сыртқы түсірілімдердің көп бөлігі Францияның ең әдемі сарайлары мен саябақтарының бірі – Рарайдағы сирек архитектуралық фрагменттер үшін түсірілген. Кристиан Берар мен Эскофьердің костюмдері де керемет, жарқыраған және фантазияға толы». Time журналы фильмді «барлық тілде сөйлейтін балалар үшін тамаша көрініс, сондай-ақ олардың ата-аналары үшін де керемет сыйлық» деп сипаттады, бірақ журнал «Кокто жақсы нәрсені жарты сағатқа дейін созып жіберді – және түсінен арылу мүмкін емес арман сияқты шаршататын нәрселердің көп емес екенін» деп қорытындылады. 1999 жылы Chicago Sun Times газетінің сыншысы Роджер Эберт фильмді өзінің «Ұлы фильмдер» тізіміне қосып, оны «барлық фильмдердің ішіндегі ең сиқырлыларының бірі» және «хикметтер мен таңғажайып эффекттерге толы, жанды фантазия, бізге адам сияқты жалғыз және жануар сияқты түсініксіз аңды көрсетеді» деп атады. 2002 жылы Village Voice газетінде жарияланған шолу фильмнің «көрнекі сәнін» «тартымды да, мәселелі» деп таныды, «Барокко интерьерлері, тамаша костюмдер және әшекей-шүйіншіктер (тіпті жас көздері де алмазға айналады), фильм тек сыртқы әсемдікке толы, және өзінің сұлу бетке сенбеу және ашкөздікке қарсы идеяларын әр қадамда жоққа шығарады». 2010 жылы фильм Empire журналының «Әлемдік киноның 100 үздік фильмі» тізімінде 26-орынды иеленді.

Өзгерістер мен құрмет көрсетулер

Жаку Демидің 1970 жылғы "Есек терісі" фильмі – Шарль Перроның әдемі қызына үйленгісі келетін жесір патша туралы инцест ертегісінен бейімделген музыкалық фарс. Деми Коктоға көптеген сілтемелер арқылы, оның ішінде актер Жан Маренің патша рөлінде ойнауы арқылы құрмет көрсетеді, бұл "Сұлу және Ыбырай" туындысына тікелей сілтеме. Бір сәтте патша ханшайымды Коктоның "Пикассоға арналған ода" өлеңін оқып баурап алады. Америкалық әнші-күйші Стиви Никс 1983 жылы "Сұлу және Ыбырай" балладасын фильмді екінші рет көргеннен кейін жазды. Ол әнді орындағанда, фильм оның және топтың артындағы экраннан көрсетіледі. 1984 жылдың тамызында көрсетілген "Фери Тейл Театры" сериалының он төртінші эпизоды "Сұлу және Ыбырай" ертегісінің бейімделуін ұсынды, бұл фильмге жасалған құрметтің көрінісі болды. Онда көптеген визуальдық элементтер, соның ішінде аңның макияжы, француз тілінен ағылшын тіліне аударылған диалогтардың бөліктері қолданылды. Сьюзан Сарандон Белл рөлінде, ал Клаус Кински – Аң рөлінде ойнады. 1994 жылы композитор Филип Гласс "Кактео трилогиясының" бөлігі ретінде "La Belle et la Bête" деп аталатын опералық нұсқасын жасады. Бастапқы нұсқасында музыканттар мен әншілер сахнада өнер көрсетеді, ал олардың артында фильмнің жаңадан субтитрленген, қалпына келтірілген нұсқасы көрсетіледі. Бастапқы қойылымда Белл партиясын меццо-сопрано Дженис Фелти орындады. (Қазіргі Criterion Collection Blu-ray нұсқасы фильмді Гласс музыкасының немесе түпнұсқа саундтрегінің қосылуымен көруге мүмкіндік береді.) 2003 жылғы "Америкадағы періштелер" атты американдық мини-сериалында Аңның сарайының декорациясы қайталанған түс көрінісі бар. Түс басталмас бұрын кейіпкердің Кокто туралы кітап оқып отырғаны көрсетіледі. Вена өнер оркестрінің 1995 жылғы "Вена өнер оркестрі Жан Кокто үшін ойнайды" өндірісі фильмнің көрсетілімімен бірге қойылды және оның мәтінін пайдаланды.