Кіріспе

Өсімдік түрі

Түрлік қорап
| кескіні = Waldmeister(Mai). JPG
| туысы = Galium
| түрі = odoratum
| авторы = (L.) Scop. | синонимдер ref= Бұл Rubiaceae тұқымдасына жататын гүлді, көп жылдық өсімдік, Испания мен Ирландиядан бастап Ресейге дейін Еуропаның көп бөлігінде, сондай-ақ Батыс Сібірде, Түркияда, Иранда, Кавказда, Қытайда және Жапонияда табиғи түрде өседі. АҚШ пен Канадада да сирек кездеседі. Гүлдері мен тәтті иісті жапырақтары үшін кеңінен өсіріледі. Бұл шөптесін өсімдік, биіктігі шамамен 60-80 см, көбінесе жерге жатып немесе басқа өсімдіктерге тіреледі. Өзінің тәтті иісі құмаринге байланысты, ал химиялық құрамының арқасында кейде дәмдеуіш ретінде қолданылады.

Сипаттама

Жапырақтары қарапайым, сүйірленген, тегіс, ұзын және 6–9 жапырақтан тұратын топтамаларда орналасқан. Гүлдері кішкентай (диаметрі 4–7 мм), әрқайсысы төрт құлпысы түбінен біріккен ақ түсті, қысқа гүлшоғырларда гүлдейді. Жемістері 2–4 мм диаметрлі, жеке-жеке пайда болады және әрқайсысы кішкентай икемді тікендермен жабылған, олар киімге және жануарлардың жүніне уақытша жабысып, оларды таратуға көмектеседі. Бұл өсімдік ылғалды, құнарлы топырақта жартылай көлеңкеде немесе толық көлеңкеде өседі. Құрғақ жазда жиі суару қажет. Тамыр бөліп, тамырланған өрмелерді бөліп алу немесе жер астындағы тамыр сабақтарын қазу арқылы көбейтіледі. Бұл өсімдік басқа көлеңкеге төзгіш өсімдіктер өспейтін ағаш тәрізді, қышқыл топырақты бақтарда жер жабу үшін немесе шекараны көркейту үшін өте қолайлы. Елендер мен тауықтар оны жемейді (АҚШ-тың Солтүстік-Шығысы).

Пайдалануы және денсаулыққа қатысты мәселелер

Эпитет odoratum-да айтылғандай, өсімдік күшті иіске ие, ал тәтті иісі кумариннен шығады. Бұл иіс гөтеген кезде күшейеді, содан кейін кептіргенде сақталады, ал кептірілген өсімдік хош иісті қоспаларда және мольдарды қорғау үшін қолданылады. Бұрын және қазір де май шарабына (неміс тілінде Майбоул немесе Майтранк деп аталады), тәтті шырынға, сыраға арналған сиропқа (Берлинер Вайссе), брендиге, желеге, джемге, газдалған сусынға (грузин Тархуны), мұзқаймаққа және шөп шайына дәм беру үшін пайдаланылған. Сондай-ақ, алкогольді және алкогольсіз тәтті сүтқұрт желелері де өте танымал. Германияда бұл өсімдік шербет ұнтағын дәмдеу үшін де қолданылып келді және әлі де қолданылады, ол Гюнтер Грасс романындағы «Қылы барабан» еңбектерінде кеңінен көрсетілген. Дегенмен, 1974 жылы Германияда құртта табиғи түрде кездесетін кумариннің егеуқұйрықтар мен тышқандарға зиянды екені анықталғандықтан, оны тәтті өнімдерде өнеркәсіптік қолдануға тыйым салынды. Алайда, адамдарға тіпті үлкен дозаларда да зиянды емес екені және организмде басқаша метаболизмге түсетіні анықталды. Дәмділігі Германияда тәттілерде әлі де танымал, бірақ ол 6-метилкумарин арқылы жасанды түрде жасалады. Кумарин ересектерге арналған өнімдерде, мысалы, алкогольді сусындарда шектеулі мөлшерде қолдануға рұқсат етіледі.