Кіріспе

Васиан Патрикеев, Вассиан Косой (орысша; шын аты – князь Василий Иванович Патрикеев, немесе Василий Иванович Патрикеев) (шамамен 1470 – 1531 мен 1545 жылдар аралығында) – Ростов епископы және Иван III Мәскеудің сенімді адамы. Васиан – дін және саяси қайраткер, жазушы, Голицын әулетінің ертедегі өкілі, оның әке шежіресі Кореланың герцогы Патрикасқа және Литваның Ұлы князі Гедеминасқа жетеледі.

Саяси іс-қимыл

Ол бояр партиясының жетекшілерінің бірі ретінде танымал болды, ол бояр Дмитрий Ивановичті (ІІІ Иванның немересі) София Палеологтың ұлы Василийге қарсы таққа таласуда қолдады. Діни мәселелерде бояр партиясы көбінесе еретиктер мен еркіндікке құштар топтарға жақын болды. Васиан "Уграға хат" (Poslanie na Ugru) атты еңбекті жазды, онда "Уградағы тұру" деп аталатын оқиға туралы саяси насихаттар бар. Онда Бату ханның жерді тонағаны және құлдыққа түсіргені, "патшалық әулеттен" болмаса да патша атағын өзіне тартып алғаны, ал оның ұрпағы Ахмет хан бин Күшүк тек "құдайға қарсы қарақшы, жабайы және жауынгер" болғаны айтылды, сонымен қатар ІІІ Иван ғана нағыз, заңды, православие патша екені жөнінде дәлелдер келтірді. Васиан, татар шапқыншылығы (нахождение) москвишіктерді қорқытқанын, бірақ шіркеу Иванды Ахмет ханға берген антынан босатқанын, себебі ол мәжбүрлеумен жасалған, сондықтан ол енді Алтын Орданың билеушісіне адал болуға міндетті емес екенін жазды. Бұл логикадағы қиындық сол, орыс жазушылары дәстүрлі түрде моңғол ханы мен грек-византиялық базилевс ("патша, император") атауларын "патша" деп аударған (алғашқыда "цезарь" сөзінен), бірақ Васиан тек христиан православие монархтары – византиялық базилевс және мәскеулік князь ("князь") ғана патша деп аталуға тиіс деп талап етті. Сондықтан Васиан Мәскеу князін патша дәрежесіне көтеру қажет деп шешті, сонымен қатар Шыңғыс хандары алдап, ешқашан лайық болмаған патша атағын ұрлаған болуы керек деп мәлімдеді, тіпті Васиан Александр Невскийдің өмірі мен Михаил Черниговтың өмірбаянында айтылған Паулин доктринасын қабылдамаса да. Бұл, 1237-1242 жылдардағы Киев Русіне моңғол шапқыншылығынан бері Алтын Орданың орыс княздықтары үстінен билігін жоққа шығаруға бағытталған алғашқы жазбаша саяси әрекет, сондай-ақ 1480 жылғы Уградағы тұрудың маңызды идеологиялық мәні бар екенін көрсетуге жасалған алғашқы мәскеулік әрекет. Васианның хаттарының ізбасарлары бұл оқиғаны қатты асыра сілтеп, 1480 жылғы оқиғаларды адамзат тарихындағы шешуші сәттерге айналдырды. 1499 жылы ІІІ Иван Василийге қарсы қастандық туралы біліп, тұтқындауға бұйрық берді (царь алдымен Дмитрий Ивановичті жақтады). Васиан Патрикеев мәжбүр түрде монахтық антына кіріп, Кирилло-Белозерск монастыріна жіберілді.

Діни қызмет

Монастырда Патрикеев Нил Сорскийдің шәкірті болып, оның философиясын бойына сіңірді. 1503 жылы Патрикеев пен Сорский Мәскеуге шіркеу кеңесіне (собор) қатысу үшін келген көрінеді. Бұл шіркеулік жиын кезінде екеуі діннен тайғандарға (еретиктерге) мейірімділік көрсетуді талап етті және бұл мәселе бойынша Иосиф Волоцкийдің көзқарасына қарсы шықты, соның салдарынан екі тарап арасында жеке хаттар арқылы дау туды. Василий III билігі тұсында Патрикеев маңызды дәрежеге жетті. Оның ықпалы артып, көптеген діннен тайғандар қатаң жазадан құтылды. Бір кезде патша тіпті Волоцкийге Патрикеевті қаралауға тыйым салды. Нил Сорский мен оның ізбасарларына жақын болған Варлаам, Васиан Патрикеевтің көмегімен митрополит болып сайланды. Шамамен 1517 жылы Патрикеев Византия императорларының шіркеу жарлықтары мен заңдарының жинағы – «Кормчая книга» (Кормчая kniga, немесе нұсқаулар кітабы; Қанондық құқыққа қараңыз) жұмысын қайта қарауға кірісті. 1518 жылы грек Максим Афон тауынан осы жұмысқа қатысу үшін келді, оның төңірегіне қарсылық білдіргендер, соның ішінде Васиан Патрикеев жиналды. 1523 жылы Волоколамсктан келген Жозефиналық игумен Даниил митрополит болып сайланды. Ұзақ өтпей шіркеу қарсылық білдіргендерді қуғынға түсірді. Бірнеше жылдан кейін Патрикеевтің ықпалы әлсіре бастады, себебі ол Василийдің ажырасуына ашық қарсылық көрсетті. 1531 жылы Васиан шіркеу кеңесіне айыпталушы ретінде шақырылды. Митрополит Даниил Патрикеевті «Кормчая kniga»ны рұқсатсыз қайта қарағаны үшін; эллиндік идеяларды енгізгені үшін; монастырлардың мүлікке ие болу құқығын растаған жолдарды өз еркімен алып тастағаны үшін; ғажайыптар жасаушыларды, мысалы, Макарий Қалиязинский мен митрополит Иоаннды қаралағаны үшін; Симеон Метафрасттың «Жан Марияның өмірі» атты аудармасында «діннен тайғандық жолдарды» пайдаланғаны үшін айыптады. Шіркеу кеңесі Патрикеевті кінәлі деп танып, оны жауласып жүрген Иосиф Волоколамск монастырына жіберді, онда ол он жылдан кейін қайтыс болды. Патрикеевтің қайтыс болған күні белгісіз. Ол 1545 жылға дейін қайтыс болды, егер Иван Грозныйдың ең жақын серігі Андрей Курбскийге сенсек, ол зорлықпен өлтірілді.