Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегиялық физикалық химик және Нобель сыйлығының лауреаты Одд Хассель (17 мамыр 1897 – 11 мамыр 1981) – норвегиялық физикалық химик және Нобель сыйлығының лауреаты.
Norwegian physical chemist and Nobel Laureate
Odd Hassel (17 May 1897 – 11 May 1981) was a Norwegian physical chemist and Nobel Laureate.
Өмірбаян
Хассель Норвегияның Кристиания қаласында (қазіргі Осло) дүниеге келген. Оның ата-анасы Эрнст Хассель (1848–1905), гинеколог, және Матильда Клавенс (1860–1955) болды. 1915 жылы Осло университетіне түсіп, математика, физика және химия мамандықтарын оқыды, 1920 жылы бітірді. Ослода оқуды бастаған кезде Виктор Голдшмидт Хассельдің жетекшісі болды, ал Виктордың әкесі Генрих Якоб Голдшмидт Хассельдің диссертациялық жұмысына кеңес берді. Әкесі мен ұлы Хассельдің өмірінде маңызды рөл атқарды және олар достық қарым-қатынаста болды. Бір жыл оқудан үзіліс жасаған соң, ол Мюнхенге (Германия) профессор Казимир Файанстың зертханасында жұмыс істеуге кетті. Оның ондағы жұмысы сіңіру көрсеткіштерін анықтауға әкелді. Берлинге көшкеннен кейін ол Кайзер Вильгельм институтында рентген кристаллографиясы саласында зерттеулер жүргізе бастады. Фриц Хабердің көмегімен алған Рокфеллер стипендиясының арқасында зерттеулерін жалғастырды. 1924 жылы Берлиннің Гумбольдт университетінен докторлық диссертациясын қорғады, содан кейін өзі бітірген Осло университетіне оралды және 1925 жылдан 1964 жылға дейін онда жұмыс істеді. 1934 жылы профессор атанды. Оның жұмысы 1943 жылғы қазан айында тоқтап қалды, ол және басқа да университет қызметкерлері Nasjonal Samling ұйымымен ұсталды және оккупациялық билікке тапсырылды. 1944 жылғы қараша айында босатылғанға дейін бірнеше тұтқын лагерінде уақыт өткізді.
Hassel was born in Kristiania (now Oslo), Norway. His parents were Ernst Hassel (1848–1905), a gynaecologist, and Mathilde Klaveness (1860–1955). In 1915, he entered the University of Oslo where he studied mathematics, physics and chemistry, and graduated in 1920. Victor Goldschmidt was Hassel's tutor when he began studies in Oslo, while Heinrich Jacob Goldschmidt, Victor's father, was Hassel's thesis advisor. Father and son were important figures in Hassel's life and they remained friends. After taking a year off from studying, he went to Munich, Germany to work in the laboratory of Professor Kasimir Fajans. His work there led to the detection of absorption indicators. After moving to Berlin, he worked at the Kaiser Wilhelm Institute, where he began to do research on X ray crystallography. He furthered his research with a Rockefeller Fellowship, obtained with the help of Fritz Haber. In 1924, he obtained his PhD from Humboldt University of Berlin, before moving to his alma mater, the University of Oslo, where he worked from 1925 through 1964. He became a professor in 1934. His work was interrupted in October, 1943 when he and other university staff members were arrested by the Nasjonal Samling and handed over to the occupation authorities. He spent time in several detention camps, until he was released in November, 1944.
Жұмыс
Хассель бастапқыда бейорганикалық химияға назар аударды, бірақ 1930 жылдан бастап оның жұмысы молекулалық құрылыммен, әсіресе циклогексан мен оның туындыларының құрылымымен байланысты мәселелерге шоғырланды. Ол норвегиялық ғылыми қауымдастықты электрлік дипольдық моменттер және электрондық дифракция ұғымдарымен таныстырды. Оның ең танымал жұмысы молекулалық геометрияның үшөлшемділігін дәлелдеді. Ол зерттеулерін сақина тәрізді көміртек молекулаларына бағыттады, ол олардың сол кездегі қалыпты түсінік бойынша екі емес, үшөлшемді болады деп күдіктенді. Көміртек және сутек атомдары арасындағы байланыстар санын пайдаланып, Хассель молекулалардың тек бір жазықтықта болуы мүмкін емес екенін көрсетті. Осы жаңалықтың арқасында ол 1969 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығына ие болды.
Hassel originally focused on inorganic chemistry, but beginning in 1930 his work concentrated on problems connected with molecular structure, particularly the structure of cyclohexane and its derivatives. He introduced the Norwegian scientific community to the concepts of the electric dipole moments and electron diffraction. The work for which he is best known established the three dimensionality of molecular geometry. He focused his research on ring shaped carbon molecules, which he suspected filled three dimensions instead of two, the common belief of the time. By using the number of bonds between the carbon and hydrogen atoms, Hassel demonstrated the impossibility of the molecules existing on only one plane. This discovery led to him being awarded the Nobel Prize in Chemistry for 1969.
Құрметтер
Хассель 1969 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды, оны ағылшын химигі Дерек Бартонмен бөлісті. Ол 1964 жылы Норвегия химиялық қоғамының Гулдберг Вааге медалін және Норвегия Корольдік ғылым және әдебиет қоғамының Гуннерус медалін алды. Хассель Копенгаген университетінен (1950) және Стокгольм университетінен (1960) құрметті доктор дәрежесін алды. Осло университетінде оның құрметіне жыл сайын лекция оқылады. Ол Норвегия химиялық қоғамының, Лондон химиялық қоғамының, Норвегия ғылым және әдебиет академиясының, Дания ғылым және әдебиет академиясының және Швеция ғылым академиясының құрметті мүшесі болды. 1960 жылы ол Қасиетті Олав орденінің рыцары атанды.
Hassel was awarded the Nobel Prize in Chemistry in 1969, shared with English chemist Derek Barton. He received the Guldberg Waage Medal (Guldberg Waage Medal) from the Norwegian Chemical Society and the Gunnerus Medal from the Royal Norwegian Society of Science and Letters, both in 1964. Hassel held honorary degrees from the University of Copenhagen (1950) and University of Stockholm (1960). An annual lecture named in his honor is given at the University of Oslo. He was an honorary Fellow of the Norwegian Chemical Society, Chemical Society of London, Norwegian Academy of Science and Letters, Royal Danish Academy of Sciences and Letters and Royal Swedish Academy of Sciences. He was made a Knight of the Order of St. Olav in 1960.
Қатысты оқу
Лейлин, Джеймс К. (1993) Химия саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары, 1901–1992 (Химиялық мұра қоры)
Laylin, James K. (1993) Nobel Laureates in Chemistry, 1901 1992 (Chemical Heritage Foundation)