Кіріспе

Колумбияға дейінгі өркениет

Чавин мәдениеті – жойылған, Колумбияға дейінгі өркениет. Ол шамамен б.з.д. 900 жылы Перудің солтүстік Анд таулы аймағында дамып, шамамен б.з.д. 250 жылы аяқталды. Чавин мәдениеті өзінің ықпалын Перу жағалауындағы басқа өркениеттерге де таратып, оларға әсер етті. Чавин халқы (өздерін қалай атағандары белгісіз) Мосна және Уачекса өзендерінің қосылған жеріндегі Мосна аңғарында қоныстанды. Бұл аймақ теңіз деңгейінен биік жатыр және кечуа, суни және пуна биоаймақтарын қамтиды. Колумбияға дейінгі Перу тарихының кезеңделуінде Чавин – Перудің таулы аймағындағы ерте Горизонт кезеңінің негізгі мәдениеті. Оған діни культтің күшеюі, салтанатты орталықтармен тығыз байланысты керамиканың пайда болуы, егіншілік техниканың жетілдірілуі, металлургия және тоқыма өнерінің дамуы тән. Чавин мәдениетінің ең танымал археологиялық ескерткіші – қазіргі Анкаш аймағының Анд таулы аймағында орналасқан Чавин-де-Уантар. Чавин-де-Уантар Чавин мәдениетінің орталығы немесе туған жері болғанымен болмағанымен, ол өте маңызды орынға ие және ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген.

Жетістіктер

Сәулет өнерінің басты үлгісі – Чавин де Хуантар ғибадатханасы. Ғибадатхананың дизайны Перудің таулы аймақтарына бейімделу үшін күрделі жаңалықтарды көрсетеді. Жаңбырлы маусымда ғибадатхананың су басудан және қираудан сақталуын қамтамасыз ету үшін Чавин халқы тиімді су ағызу жүйесін құрды. Ғибадатхананың астында салынған бірнеше каналдар суды ағызып таратты. Чавин халқы дамыған акустикалық білімді де көрсетті. Жаңбырлы маусымда су каналдар арқылы ағып, қасиетті жануар – яғуардың дауысына ұқсас күркіреген дыбыс тудырады. Ғибадатхана ақ граниттен және қара әктастан салынған, ал олардың екеуі де Чавин өңірінде табылған жоқ. Бұл басшылардың жергілікті тас кендерін пайдаланбастан, алыс жерден арнайы материалдарды тасымалдау үшін көптеген жұмысшыларды ұйымдастыруын білдіреді. Олар сондай-ақ аймақтағы басқа өркениеттермен сауда жасаған болуы мүмкін. Чавин мәдениеті металлургия, дәнекерлеу және температураны бақылау саласында дамыған шеберлік пен білімді көрсетті. Олар алтынды өңдеудің алғашқы техникаларын қолданды. Осы кезде металл балқыту ашылды және ол дәнекерлеу ретінде пайдаланылды. Сонымен қатар, адамдар лама сияқты түйе тұқымдастарын үйретті. Түйе тұқымдастар жүк тасуға, жүнді алуға және етке пайдаланылды. Олар «шарки» деп аталатын ламаның кептірілген етін дайындады. Бұл өнім түйеқұйрық шаруаларымен кеңінен саудаланып, Чавин халқының негізгі экономикалық көзіне айналды. Чавин халқы картоп, киноа және жүгері сияқты бірнеше дақылдарды сәтті өсірді. Олар осы дақылдардың өсуіне көмектесу үшін суару жүйесін дамытты.

Тіл

Жазба тілінің жоқтығына байланысты шавин халқының сөйлеген тілі белгісіз, бірақ ол қазір құрып кеткен болуы мүмкін. Кейбір антропологтар бұл тіл протокечуа тілінің бір түрі болған деседі, себебі кечуа тілдерінің морфологиясы мен синтаксисі айналасындағы тілдерге қарағанда өте реттелген, бұл тау жоталарымен бөлінген қауымдастықтар арасында түсіністікпен қарым-қатынас жасауға ыңғайлы жағдай тудырған болар, осындай шавин топтары болған. Ал Альфредо Тореро протокечуа тілдерін бірінші мыңжылдықтың басында, яғни шавин халқының алғашқы діні пайда болған кезде қалыптасқан деп санайды.

Сәулет

Чавин де Хуантар орталық Андыдағы екінші ірі саяси бірлестіктің пайда болған жері болды, бұл негізінен осы маңдағы кең ауқымды сәулетке және сәулет өнерінің инженерлік жетістік екеніне байланысты. "Ескі ғибадатхананың" құрылысы шамамен б.з.д. 900-500 жылдары, ал "Ескі ғибадатханаға" қосылып салынған "Жаңа ғибадатхананың" құрылысы шамамен б.з.д. 500-200 жылдары жүргізілді. Тұрғын үйлердің, тұрақты жұмыс істеген орындардың, жалпы қару-жарақтардың және қоймалардың болмауы осы орынның сәулетін одан да қызықты етеді, себебі ол негізінен ғибадатханалар мен олардың ішіндегі заттарға назар аударады. Өнердің барлық түрлерінде (керамика, қыш ыдыстар, мүсіндер және т.б.) адам мен жануар арасындағы қарым-қатынастар туралы тұрақты дәлелдер кездеседі, бұл қоғамдық байланыстарды және шавин халқының өздерін "басқа әлеммен" байланысты деп санағанын көрсетеді. Кактус ұстаған тас мүсін стеласында жылан шашы, тісті аузы, екі бас жылан мен тырнақтары бар белбеуі, оң қолында Сан-Педро кактусы бар адам бейнесі бейнеленген. Жағалаудағы шавин қыш ыдыстарын формасы бойынша зерттеу екі түрлі ыдыс бар екенін көрсетеді: көпбұрышты оюлы және шар тәрізді боялған түрлер. Стильдік тұрғыдан алғанда, шавин өнері контурлық қарама-қарсылық техникасын кеңінен пайдаланады. Бұл өнерді түсіну және қабылдау қиын, өйткені оны тек шавин культының жоғары дәрежелі жұбырлары ғана оқи алатын, олар күрделі және қасиетті суреттерді түсіне алатын. Раимонди стеласы осы техниканың маңызды мысалы болып табылады. Дегенмен, керамикада мүсіндерде кездесетін стильдік ерекшеліктер байқалмайды. Үлкен артефакт жаратылыс туралы мифті бейнелеуі мүмкін. Тенон бас Чавин де Хуантардың барлық жерінде кездеседі және шавин өркениетімен байланысты ең танымал бейнелердің бірі болып табылады. Тенон бас – ішкі қабырғалардың үстіңгі бөлігінен шығып тұратын, тісті яғуар басының үлкен тас мүсіні. Шавин де Хуантардан табылған ең әсерлі артефакт – Лансон. Лансон – ғибадатханада орнатылған, ұзындығы 4,53 метрлік оюлы гранит тіреу. Тіреу құрылыстың бүкіл едені мен төбесінен өтеді. Онда шавин өркениетінің барлық кезеңдерінде қайталап келетін тісті құдайдың бейнесі бейнеленген. Лансон Ескі ғибадатхананың ішіндегі галереяда орналасқан. Мүсіннің төрт жағынан ашылатын терезелер оны толық көруге мүмкіндік бермейді, тек ішінара көріністерді ғана ұсынады. Сыртқа жайылатын суреттерде бейнеленген фигуралар аудармашыларға түсінікті, бірақ Лансонды осылай көру дұрыс емес екенін атап өту қажет.

ықпал ету саласы

Чавин мәдениеті айналасындағы өркениеттерге кеңінен әсер етті, әсіресе олар шөлдер мен Амазонка ормандары арасындағы сауда жолында орналасқандықтан. Мысалы, Чавин-де-Уантарга солтүстікке қарай (шамамен 3 апталық сапар) орналасқан Пакопампаның басты ғибадатханасында Чавин мәдениетіне тән жаңартулар бар. Моче аңғары аймағындағы жағалаудағы Кабальо-Муэртоде басты ғибадатхананы жаңарту кезінде салынған саз кірпіштен жасалған құрылыс бар, бұл саз кірпіш Чавиннің ықпалымен байланысты. Қазіргі Лима аймағындағы Гарагай жерінде Чавин мәдениетіне тән бейнелердің нұсқалары кездеседі, соның ішінде мұрынынан шырыш ағып тұрған бас суреті де бар. Непена аңғарындағы Серро-Бланкодағы қазба жұмыстары кезінде Чавин керамикасы табылды. Соғыс Чавин мәдениетінде маңызды рөл атқармаған сияқты. Археологиялық дәлелдер Чавин орталықтарында негізгі қорғаныс құрылымдарының болмауын көрсетеді, ал өнерде әскерлер бейнеленбеген, бұл Серро-Сечиндегі ертерек өнермен күрт контраст құрайды. Әлеуметтік бақылау діни қысым арқылы және басқарылатын су ресурстарын қолданудан диссиденттерді шеттету арқылы тиімді жүзеге асырылған болуы мүмкін. Басқарылатын жерлерден тыс көршілес аймақтардың климаты мен жер бедері мәдениеттен қашуға тырысқан фермерлер үшін қиындық туғызды. Соғысқа қатысты дәлелдер тек Чавин мәдениетінің ықпалына ұшырамаған замандас жерлерде ғана табылды, бұл басқа өркениеттер Чавин мәдени ықпалынан соғыс арқылы қорғанып, өзін сақтап қалғандай көрінеді.

Шавиннің дамуы

Кейбір ғалымдар Шавиннің әлеуметтік құрылымының дамуы жүгерінің өсірілуімен және ауылшаруашылық өнімдерінің артуымен бірге болды деп санайды. Шавин қоныстарында табылған адам сүйектеріндегі көміртегі изотоптарын талдау нәтижесінде зерттеушілер адамдардың тамақтануы негізінен картоп және киноа сияқты С3 өсімдіктерден тұратынын, ал жүгері (С4 өсімдігі) негізгі тамақ құрамына кірмегенін анықтады. Картоп пен киноа Шавиннің табиғи ортасына жақсы бейімделген егіндер. Олар биік таулы аймақтарға тән аязға және жаңбырдың жиі түспеуіне төзімді. Жүгері мұндай жағдайларда өспейді. Котош мәдениетінен бұрын Вайрайрка кезеңі болды. Осы кезеңде алғашқы керамикалық бұйымдар пайда болды. Ал Мито дәстүрі одан да ертерек пайда болған. Бұл керамикаға дейінгі дәстүр. Бірақ, бұл кезде қоғамдық ғимараттар салыныпты.

Шавин деңгейлері

Шавин мәдениетінің археологиялық горизонтының өзі үш керамикалық кезеңнен тұрады. Олар бастапқыда қабатталған керамика арқылы анықталды және Шавин мәдениеті үшін дамудың үш кезеңін қамтиды. Урабарриу, бірінші кезең, б.з.д. 900-500 жылдар аралығында болды. Осы уақыт ішінде Шавин-де-Хуантарда, рәсімдер орталығына тікелей жақын емес екі шағын тұрғын ауданында барлығы бірнеше жүз адам тұрды. Бұл кезең жануарлардың ең көп түрлілігімен ерекшеленді. Халық негізінен бұғы аулады, сондай-ақ түйеқұстарды да аулай бастады. Олар Тынық мұхитынан моллюскалар мен теңіз өнімдерін, сондай-ақ теңіз шошқаларын және құстарды жеді. Шавин халқы осы кезеңде жүгері мен картоп өсірді. Б.з.д. 500-400 жылдар аралығындағы Чакини кезеңі – Шавин мәдениетіндегі қысқа мерзімді өткел кезеңі. Осы уақытта тұрғындар рәсімдер орталығын қоршауға көшті. Шавиндер ламаны қолға үйретіп, бұғы аулауды азайтты. Осы кезеңде сыртқы өркениеттермен алмасудың күшейгенін көрсететін дәлелдер де табылды. "Рәсімдерде, материалдарда және сенім жүйесінің орнауындағы ынандырудың жоғары дәрежесі, басшылардың өз әрекеттерінде тек өзіне қызмет етуді ғана емес, сонымен қатар өздерінің бағыт өзгергенін сезінгендігін көрсетеді." Психотроптық дәрілерді қолдану манипуляция құралын енгізеді. Жоғарыда айтылғандай, психотроптық дәрілерді қолдануды тек жанама дәлелдер ғана растайды. Ғалымдар Сан-Педро кактусын жегенін, оны кім жегенін – тек шамандар элитасы ма, әлде бұқаралық көпшілік арасында кеңінен таралған ба – анықтай алмады. Егер халық кактусты жеп отырса, олар шамандардың ықпалына көбірек бейімделеді. Егер шамандар ғана жеген болса, бұл қасиетті және мәртебелі іс болуы мүмкін. Шамандардың табиғат және құдайлықпен байланысқа түсу үшін ерекше күші бар деп саналды. Шавиннің діни қызметі толыққанды түсініксіз, бірақ олардың сәулет құрылыстары, құрбандықтар, көркемдік қалдықтары, әсіресе пиктографиялық бейнелері арқылы діннің жалпы ықпалы мен Шавинге тигізген әсері жақсы түсініледі. Бұл жер сезімтал деп есептелді, яғни сәулет құрылымы мен дизайны көру және ұстау арқылы сезімдер арқылы белгілі бір сезімді тудырды. Осы орынның құрылымы жоғары лауазымды тұлғалардың болғанын да көрсетеді. Ғибадатханалар U пішіндес аумаққа орналасқан, оның ортасында дөңгелек алаң бар. Джон Рик бұл адамдардың құрбандыққа шалынған болуы мүмкін деген болжам айтты, бірақ бұл әлі расталмаған. Бұл жаңалық Шавин халқының қайда жерленгенін анықтауға көмектесті, бірақ басқа жерлеу орындары да болуы мүмкін, өйткені қазба жұмыстарының директоры олардың сол галереяларда жерленгені әдет болмағанын, тек кейде солай болатынын айтты. Егер қалдықтарды зерттеу арқылы олардың құрбандыққа шалынғаны анықталса, бұл галереялар діни рәсімдер орындалған орын деген теорияны дәлелдеуге көмектеседі. Бірақ қазір біз тек ғибадатхананы салған адамдардың соңғы демалыс орны болғанын ғана біле аламыз. Киелі кеңістіктегі бөлмелердің мөлшері әртүрлі болғандықтан, адамдар жиналатын орынның көлемі де әртүрлі болды. Плазалар сияқты сыртқы кеңістіктерде салт-дәстүрлерді орындау үшін көп адам жиналатын. Төртбұрышты алаңда 5200 адамға дейін сыйып, дөңгелек алаңда 600-ға жуық адамға сыйып отыруға болатын. Ғибадатханалардағы ішкі кеңістіктер, мысалы галереялар немесе дәліздер, аздаған орын ғана ұсынды. Ескі ғибадатханадағы Ланзон галереясында рәсімге 15 адам ғана қатыса алды, ал каналға кіреберісте тек 2-4 адам ғана куә бола алды.

Әдет-ғұрыптар мен рәсімдер

Шавин үшін ритуалдық іс-әрекет міндетті түрде түпнұсқа емес; оның басқа Анд қоғамдары мен мәдениеттерінің қызметімен байланысты терең тамырлары бар. Осы кеңістіктегі ритуалдар сол кездегі басқа да алуан түрлі амалдарды көрсететін болған. Жаңа ізбасарларға деген құштарлық тек сандардан артық, бірақ Шавин орталық билікті орнатуға және әртүрлі қоғамдарды әлеуметтік тұрғыдан біріктіруге ұмтылған. Бұл дәуірдегі ритуалдық амалдар дамып, қоғамдық және жеке діннің белгілерін көрсетті, сондай-ақ қоғамдық рәсімдерде қатысушылар мен бақылаушылар арасындағы қашықтық артты. Археологиялық қауымдастықта қатысушылар осы орынға келген адамдар деп аталады. Бұл өзгеріс бірден болған жоқ, өйткені ежелгі амалдар ритуалдар дамыған сайын жиі қайта қолданылған. Шавиннің амалдары неғұрлым иерархиялық болған, әлде жоқ па деген пікірталас бар. Археологтар Шавиннің ең табысты және күшті ритуалдары үшін олардың тығыз және жеке сипатта болуы керек деп санайды. Бірақ басқа да дәлелдер орталық аймақтардағы ритуалдардағы иерархияның болмауын көрсетеді және қоғам ашық кеңістіктерді діни тәжірибені жақсырақ көрсету үшін пайдаланған. Бұл ритуалдық амалдар иерархиялық немесе иерархиялық болуы мүмкін екенін көрсетеді және олардың басқа діни институттармен, ритуалдармен және дәстүрлермен ерекшеленуі туралы идеяларға қайта оралады. Дегенмен, Шавиннің ритуалдық амалдарындағы келісімділік бар екені түсінілді және қабылданды. Шавиннің ритуалдық іс-әрекеттері мен амалдарының маңызды аспектілері – шерулер, әртүрлі материалдарды (экзотикалық және құнды) сыйлау және суды пайдалану болып табылады. Осы сыйлықтардың бірі айнаның сынықтарымен бірге табылған обсидианның сынықтарымен байланысты болуы мүмкін. Шавиннің басқа ритуалдық амалдарына ыдыстарды сындыру және отты пайдаланумен байланысты рәсімдер кіреді, олар Шавин орталығындағы белгілі бір аймақтарда олардың ритуалдарының бір бөлігі ретінде өткізілген. Ғибадатханалардағы заттар сыйлықтарды ұсыну амалын көрсетеді. Мысалы, керамикалық бұйымдар паломниктер әкелген сыйлықтар деп саналады. Тағы бір зат – керней ретінде пайдаланылған шолпан қабығы. Суреттер шавиндық ритуалдың маңызды бөлігі болған шерулерді көрсетуге тырысады. Шамандардың басқа да ритуалдық амалдары, мысалы, болжам жасау, аспанды бақылау, күнтізбе есептеулері, денсаулық сақтау және емдеу болған. Тағы бір ритуалдық элемент – кактус құрамындағы мескалин арқылы психотроптық дәрілерді қолдану. Кактус сезімдерді күшейтетін психоделикалық препаратты береді. Бұл сурет өнерінде, әсіресе, кактустарды көтеріп жүретін костюмді тұлғалар бейнеленген күлгін тастарда көрсетілген. Архитектуралық қалдықтардағы ырым-жырымдар ұнтақтауға және мұрынға тартуға арналған құралдар болғандығын көрсетеді. Көркемдік дәлелдер кейбір суреттерді психоделикалық дәрілердің әсерімен шамандар салғандығын көрсетеді. Музыка да Шавин ритуалдарында маңызды рөл атқарған. Шавин жерінде стромбус қабығынан жасалған кернейлер табылған. Кернейлер жер астына сақталған және оларды жер асты галереялары арқылы шеру жасаған ритуалдық амалдарды орындаушылар қолданған деп есептеледі.

Діни өнер

Діни өнер Шавиннің төңірегіндегі ландшафтты және олардың күнделікті өміріндегі тәжірибелерді көрсетеді, соның ішінде діни амалдармен байланысты нәрселерді де. Өнер Шавин мәдениетінде белгілі бір құдайлар болғанын, сондай-ақ ритуалдық іс-әрекеттерді көрсететін символдар бар екенін көрсетеді. Мысалы, тас өнері Шавин ритуалдарында процессиялардың маңызды болғанын көрсетеді. Басқа көркем бейнелерге ягуарлардың және мысық, құс және крокодил белгілері бар жартылай адам-жануарлардың суреттері кірді. Бұл суреттер әсіресе көркемдік түсіндіру арқылы жасалған және оларды психоделикалық препараттардың әсерімен шамандар салған деп санайды. Жануарлардан өзге, өнерде өсімдіктердің бейнесі де болды, оның ішінде психоделикалық препарат ретінде қолданылған кактустардың суреттері де бар.

Тәңірлер

Шавиннің діни практикасында құдайлар маңызды рөл атқарды. Шавин мәдениетіндегі ең орталық құдай – Лансон, ол діни амалдардың негізгі бөлігі болды. Ол болашақты болжай білетін, негізін қалаушы ата-баба деп есептеледі. Лансонның мүсіні үлкен тастан қашалған және Ескі ғибадатхананың ішінде табылған. Бұл мүсін бастапқыда тіктөртбұрышты бөлмеде орналасқан және Ескі ғибадатхананың орталық нүктесі саналады. Ол тастан жасалған және 4,5 метр биіктікте тұр. Лансон Жаңа ғибадатханада да бейнеленген. Басқа құдайлар Шавин төңірегіндегі жер-суды, табиғаттағы жануарларды және ғарышты бейнеледі, олардың ішінде қанатты қырандар, бүркіттер, жыландар, крокодилдер (кайман) және яғуарлар сияқты тұлғалар бар. Олар адам сипаттарымен бірігіп, жартылай-жануар, жартылай-адам бейнесін алды. Шавин халқы екілік ұғымдарға қызығушылық танытып, оларды қолдануға тырысты, мысалы, бір суретте ер адам мен әйелді, күн мен айды, аспан мен суды көрсету арқылы.

Діни қайраткерлер

Шавиннің діни рәсімдерінде діни қайраткерлер маңызды рөл атқарды. Жалпы алғанда, қоғамдық иерархиядағы жоғары тұрған адамдар рәсімдерді ұйымдастыруды және басқаруды өз қолына алып, Шавин рәсімдерін қоғамға енгізді. Шамандар ең басты діни тұлға ретінде кеңінен танылған. Басшылар күнделікті әлеуметтік өмірді басқарды, бірақ билік бір адамның қолында шоғырланған емес, оның орнына кішкентай топтан басшылық еткен билік иелері болды. Олар ғибадатхананың жанындағы тұрғын үйлерде тұрды. Басшылар құдайлар әлемін түсіну және оған әсер ету қабілеттерін көрсетіп, осы арқылы діни қайраткерлер ретінде ерекше көзге түсті.