Сот жоқ қылмыс айыбымен бірден атқылау

Кіріспе

Қылмыс жасады деген айыппен сотқа тартылмай, дереу өлім жазасын орындау. Азаматтық және әскери құқықта, жазаны жедел орындау – бұл қылмыс жасады деп айыпталған адамды еркін және әділ сот процесінсіз өлімге кесу. Бұл термин, соғыс соты сияқты, жеңіл қылмысты тез жазалауға байланысты құқықтық түсініктерден туындайды, бірақ көбінесе өлім жазасын дереу орындауды білдіреді. Халықаралық құқық бойынша, бұл қарсыластың заңды түрде тапсыруын қабылдамау және тапсырылған қарсыластарды өлтіру арқылы жауынгердің кешірімсіздік танытуы болып табылады. Жазаны орындауды полиция, әскери және жартылай әскери ұйымдар жүзеге асырып келеді және бұл жиі партизандық соғыс, қарсы көтеріліс, терроризм және айыпталушы тұтқындарды – азаматтық немесе әскерилерді ұстаудың қалыпты тәртібі бұзылған кез келген жағдаймен байланысты.

Әскери төрелік

Әскери заң бойынша, дерлік барлық жағдайда шұғыл атқылау заңсыз, себебі кінәлілікті анықтап, өлім жазасын тағайындауға құзыретті әскери сот қажет. Дегенмен, төтенше жағдайлар мен соғыс кезінде осы ереженің кейбір ерекшеліктері бар, онда шұғыл атқылау заңды болып табылады.

Соғыс тұтқындары

Женева конвенциялары мен Гаага конвенциялары сияқты маңызды шарттар және тарихи халықаралық әдеттегі құқық, жау мемлекеттерінің азаматтарымен қатар, тұтқынға алынған ресми және бейресми әскерлердің құқықтарын қорғайды. Соғыс тұтқындарына (СТ) қатаң белгіленген тәртіппен қарау қажет, ол Женева конвенцияларының екінші қосымша хаттамасында (1977) көрсетілгендей, кез келген жазалауды толығымен тыйым салады.

Соғыс тұтқындары мәртебесіне қатысты ерекшеліктер

Дегенмен, кейбір жауынгерлер санатына әскери тұтқын мәртебесі берілмеуі мүмкін, бірақ бұл анықтама уақыт өте келе жауынгерлердің көбірек санаттарын қамтиды. Бұрын қарақшылар, тыңшылар және франк-тирерлерге қатысты жазалау шаралары жүргізіліп, қолданыстағы халықаралық құқық бойынша заңды деп есептелген. Франк-тирерлер (Франко-пруссия соғысынан бастау алған термин) – соғыс тарапы басып алған аумақта, әскери форма кимей, күресін жалғастыратын жау азаматтары немесе жасақтары. Бір ғасыр бұрын оларды заң бойынша түрмеге қамауға немесе өлім жазасына кесуге болар еді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибесі, шетелдік күштер басып алған елдерде осы топты қорғау үшін заңды өзгертуге әсер етті. Соғыстан кейін Франция, Польша және КСРО сияқты жеңімпаздардың көптегісі қарсылық күресшілерін ұстағанда Осі тарапынан жазалауға ұшыраған. Соғыс оларға жаудың тылында қамалған коммандостар мен басқа да арнайы күштерді Гитлердің 1942 жылғы «Коммандос бұйрығы» арқылы жазалаудың орнына, әскери тұтқын ретінде қорғауға мүмкіндік берді. Адольф Гитлер 1942 жылдың 18 қазанында шығарған «Коммандос бұйрығында» Еуропа мен Африкада неміс күштеріне тап болған барлық одақтас коммандостары, тіпті дұрыс форма кигендері немесе қарсылық көрсеткендеріне қарамастан, сотсыз дереу өлім жазасына кесілуі керек делінген. Кез келген коммандос немесе коммандостардың шағын тобы, немесе осыған ұқсас бөлімше, агенттер мен саботаждер, дұрыс форма кимей, тікелей шайқастан басқа жолмен (мысалы, оккупацияланған аумақтардағы полиция арқылы) неміс әскери күштерінің қолына түскен жағдайда дереу Sicherheitsdienst (SD, Қауіпсіздік қызметіне) тапсырылуы керек еді. Құпия түрде шығарылған бұйрықта, кез келген командир немесе офицердің мұндай бұйрықты орындамауы Германияның әскери заңы бойынша кінәлілікке жататыны нақты айтылған. Бұл, шын мәнінде, екінші «Коммандос бұйрығы» болды, алғашқысы генерал-фельдмаршал Герд фон Рундштедт 1942 жылдың 21 шілдесінде парашютшілерді Гестапоға тапсыруды талап еткен. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нюрнберг процесінде «Коммандос бұйрығы» соғыс заңдарын тікелей бұзушылық деп танылды, ал «Коммандос бұйрығы» бойынша заңсыз өлім жазаларын орындаған неміс офицерлері соғыс қылмыстары үшін кінәлі деп танылды. 1949 жылғы Женева конвенциясының үшінші тарауының 4-бабына сәйкес, егер жауынгерлік жасақтар бағыныштыларына жауапты жетекшіге бағынысты болса, қашықтықтан танылатын белгісі болса, ашық түрде қару-жарақ алып жүрсе және соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарына сәйкес операциялар жүргізсе, олар әскери тұтқын мәртебесіне ие болады. Егер олар осы шарттардың барлығына сәйкес келмесе, олар франк-тирерлер (алғашқы мағынасында «заңсыз жауынгер») деп есептеліп, әскери юрисдикцияда қылмыскерлер ретінде жазалануы мүмкін, оған өлім жазасы да кіруі мүмкін. Жауынгерлік қимылдар басталғаннан кейін қарсылас армияның формасын киген сарбаздар заңсыз жауынгерлер деп есептеліп, дереу өлім жазасына кесілуі мүмкін. Бұрын көптеген армиялар мұндай алдамшылық тактикасын қолданған, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия мен АҚШ арнайы күштері. Алайда, егер сарбаздар мұндай операция кезінде жауынгерлік қимылдар басталғанға дейін өз маскировкасын шешіп, дұрыс белгілерді тағып алса, олар заңды жауынгерлер деп есептеліп, тұтқынға алынса, олармен әскери тұтқын ретінде қарау керек. Бұл мәселе соғыстан кейін Отто Скорценидің ісін қараған әскери трибуналда шешілді, ол «Гриф» операциясын басқарды, онда неміс коммандостары АҚШ армиясының формасын киіп, Арденн шайқасы кезінде АҚШ желілеріне енуге тырысты.

However, some classes of combatants may not be accorded POW status, but that definition has broadened to cover more classes of combatants over time. In the past, summary execution of pirates, spies, and francs tireurs have been performed and considered legal under existing international law. Francs tireurs (a term originating in the Franco Prussian War) are enemy civilians or militia who continue to fight in territory occupied by a warring party and do not wear military uniforms, and may otherwise be known as guerrillas, partisans, insurgents, etc. Though they could be legally jailed or executed by most armies a century ago, the experience of World War II influenced nations occupied by foreign forces to change the law to protect this group. Many of the post war victors, such as France, Poland, and the USSR, had the experience of resistance fighters being summarily executed by the Axis if they were captured. The war also influenced them to make sure that commandos and other special forces who were caught deep behind enemy lines would be protected as POWs, rather than summarily executed as Hitler decreed through his 1942 Commando Order. The Commando Order was issued by Adolf Hitler on October 18, 1942, stating that all Allied commandos encountered by German forces in Europe and Africa should be killed immediately without trial, even in proper uniforms or if they attempted to surrender. Any commando or small group of commandos or a similar unit, agents and saboteurs not in proper uniforms who fell into the hands of the German military forces by some means other than direct combat (through the police in occupied territories, for instance) were to be handed over immediately to the Sicherheitsdienst (SD, Security Service). The order, which was issued in secret, made it clear that failure to carry out such orders by any commander or officer would be considered to be an act of negligence punishable under German military law. This was in fact the second "Commando Order", the first being issued by Generalfeldmarschall Gerd von Rundstedt on July 21, 1942, stipulating that parachutists should be handed over to the Gestapo. Shortly after World War II, at the Nuremberg Trials, the Commando Order was found to be a direct breach of the laws of war, and German officers who carried out illegal executions under the Commando Order were found guilty of war crimes. According to Article 4 of the Third Geneva Convention of 1949, irregular forces are entitled to prisoner of war status if they are commanded by a person responsible for the subordinates, have a fixed distinctive sign recognizable at a distance, carry arms openly, and conduct their operations in accordance with the laws and customs of war. If they do not meet all of those conditions, they may be considered francs tireurs (in the original sense of "illegal combatant") and punished as criminals in a military jurisdiction, which may include summary execution. Soldiers who are wearing uniforms of the opposing army after the start of combat may be considered illegal combatants and subject to summary execution. Many armies have performed that kind of false flag ruse in the past, including both German and US special forces during World War II. However, if soldiers remove their disguises and put on proper insignia before the start of combat in such an operation, they are considered legal combatants and must be treated as prisoners of war (POWs) if captured. That distinction was settled by a military tribunal in the postwar trial of Otto Skorzeny, who led Operation Greif, an infiltration mission in which German commandos wore US uniforms to infiltrate US lines during the Battle of the Bulge.

Әскери жағдай кезінде

Мемлекет саясаты шеңберінде, әскери жағдай басқыншылық немесе көтеріліс сияқты төтенше жағдайларда жариялануы мүмкін, және мұндай жағдайда конституциялық қорғалған құқықтар тоқтатылады. Мемлекеттің әскери жағдайды түсіндіруіне байланысты, бұл полиция немесе әскери күштерге өз азаматтарына өлім жазасын тағайындау және оны орындауға рұқсат беруі мүмкін, заңды билікті қалпына келтіру үшін немесе өзге де маңызды себептермен. Бұл, бірақ, басқа адамның өміріне тікелей қауіп төндіріп отырған күдіктіні өлтіруді қамтымайды, себебі мұндай әрекет полиция үшін әрқашан заңды. Алайда, күдіктіні жаза ретінде өз бақылауындағы адамды өлтіру – басқаша мәселе. Жедел түрде орындалған жазаның заңдық ерекшелікке жататынын дәлелдеу өте қиын, өйткені сол жерде-ақ өлім жазасын неге міндетті түрде орындау керектігін көрсету қажет. Сондықтан, мұндай ерекше әрекеттерге көбінесе адам құқықтарын заңсыз бұзу ретінде қаралады.