Кіріспе

Наполеон реформалары бойынша яһудилердің құқықтары Францияда яһудилерді азат етуге бағытталған алғашқы заңдар Француз революциясы кезінде қабылданды, олар оларды басқа француз азаматтарымен тең дәрежедегі азаматтар ретінде бекітті. Наполеон Бонапарттың консулдығы мен Француз империясы Наполеон соғыстары кезінде жаулап алған елдерде ол яһудилерді азат етіп, басқа да бостандық идеяларын енгізді. Ол яһудилердің геттоларда тұруын шектеген ескі заңдарды жойды, яһудилерді Дәуіт жұлдызымен белгілеуді алып тастады. Мальтада ол яһудилердің құлдығын тоқтатып, онда синагог салуға рұқсат берді. Сондай-ақ, ол яһудилердің мүлікке, құдайға табынуға және белгілі бір кәсіптерге қатысты құқықтарын шектеген заңдарды жойды. Қасиетті жерде жеңіске жетемін деген үмітпен, ол 1799 жылғы сәуірде яһудилер үшін отандық жарияланым жасады. Алайда, француз қоғамына яһудилердің интеграциясын ынталандыру үшін Наполеон яһудилердің оқшаулануын жоятын бірнеше саясатты жүзеге асырды. Ол 1806 жылғы «Яһудилер мен қарыз беру туралы» жарлықта яһудилердің ақша қарызға беруін шектеді, яһудилерге көшіп кетуге рұқсат етілген аймақтарды шектеді және яһудилерден ресми тегтерді қабылдауды талап етті. Ол сондай-ақ француз үкіметіне яһудилердің діни өмірін реттеуге мүмкіндік берген консисториялар желісін құрды. Тарихшылар Наполеонның осы әрекеттердегі ниеттері, сондай-ақ яһуди қауымына қатысты оның жеке және саяси сезімдері туралы келіспейді. Кейбіреулер оның саяси себептері болғанын, бірақ яһудилерге көңіл бөлмегенін айтады. Оның әрекеттеріне басқа елдердің монархия басшылары көбінесе қарсы болды. Францияға қарсы коалициядан жеңілгеннен кейін көптеген елдерде контрреволюция болды және яһудилерге қарсы кемсіту шаралары қайта орнатылды.

Еуропаның ірі мемлекеттерінің реакциясы

Ресей императоры Александр I Наполеонның яһудилерді азат етуіне және Ұлы Синедрион құруына қарсылық білдірді. Ол яһудилерге берілген еркіндіктерді қатты сынады және орыс православие шіркеуі Наполеонның төзімді діни саясатына наразылық білдіруін талап етті. Ол императорды "Антихрист" және "Құдайдың жауы" деп атады. Мәскеудегі Киелі Синод жариялады: "Христиандық әлемінің шіркеулерінің негізін құлатқандық үшін француз императоры өзінің астанасына барлық яһуди синагогаларын шақырды және одан әрі жаңа еврей Синедрион құруға ниеттеніп отыр – христиан Киелі кітабында айтылған сол кеңес, құрметті Иса Назаретті өлімге (хашқа іліп) кесуге соттады". Александр Наполеонды 1808 жылдың 17 наурызында яһудилерге берілген еркіндіктерді шектеу туралы жарлыққа қол қоюға көндірді. Наполеон патшаның британдықтарды Франциямен бейбітшілікке келісуге көндіруін күтті. Бірақ үш айдан кейін Наполеон жергілікті билік органдарына бұрынғы реформаларын іске асыруға рұқсат беріп, жарлықты тиімсіз етті. Француз департаменттерінің жартысынан астамы яһудилерге азаматтық құқықтарды қайта қалпына келтірді. Австрия канцлері Клеменс фон Меттерних: "Мен яһудилердің (Наполеонды) олардың уәде етілген Мәсіх деп сенетінен қорқамын" деп жазды. Пруссияда лютеран шіркеуінің басшылары Наполеонның іс-әрекеттеріне қарсы болды. Италия патшалықтары оның іс-әрекеттеріне күдікпен қарады, бірақ оған ашық қарсылық білдірмеді. Наполеонмен соғыста болған Ұлыбритания үкіметі Синедрионның принципі мен доктринасын қабылдамады. Лионель Ротшильд 1858 жылы парламенттегі орнын алуға дейін үш рет парламент депутаты болып сайланды.

Наполеонның мұрасы

Наполеонның Еуропадағы яһудилерге тигізген ықпалы оның жарлықтарында көрсетілгеннен де зор болды. Орта Еуропадағы феодалдық топтарды таратып, Француз революциясының теңдік принципін енгізу арқылы, ол еврейлердің азаттығы жолында алдыңғы үш ғасырда жеткеннен де көп нәтижеге қол жеткізді. Яһуди қауымын мойындаудың бір бөлігі ретінде ол Францияда ұлттық израильдік консисторияны құрды. Оның мақсаты – яһудилердің діни және қоғамдық өмірін басқару үшін орталықтандырылған орган құру болатын. Наполеон француз империясының өңірлерінде бірнеше аймақтық консисториялар құрды, ал Израиль консисториясы басшылық орган ретінде жұмыс істеді; оның міндеті – түрлі аймақтық консисториялардың қызметін қадағалау болды. Аймақтық консисториялар өз кезегінде яһудилердің экономикалық және діни өміріне бақылау жасады. Аймақтық консисториялар бес мүшеден тұратын кеңестен құралды, әдетте бір (немесе кейбір жағдайларда екі) раввин және консисторияның құзыретіне бағынған аудандарда тұратын қалған мүшелер қарапайым адамдар болды. Франциядағы Израиль консисториясы үш раввин мен екі қарапайым адамнан тұрды. Израиль консисториясының (және жалпы консистория жүйесінің) басшылығын 25 мүшеден тұратын кеңес жүзеге асырды. Кеңес мүшелерінің барлығы еврейлер болды және оларды префект тағайындады, осылайша француз үкіметі консисториялар жүйесін, сондай-ақ еврей өмірінің түрлі салаларын реттеуге мүмкіндік алды. Неміс яһудилері Наполеонды Германиядағы еврейлердің азаттығының маңызды алға басушысы деп санайды. Үкімет яһудилерден жалпы қабылданған үлгіде тегін таңдауды талап еткен кезде, кейбіреулері "Бонапарт" сөзінің аудармасы болған Шонтейл тегін алған деседі. Яһуди геттоларында Наполеонның іс-қимылдары туралы әңгімелер тарады. XX ғасырдың итальяндық жазушысы Примо Леви итальяндық яһудилердің тарихи азат етушілерін құрметтеу үшін көбінесе Наполеон және Бонапарт есімдерін таңдағанын жазды.