Эйзенхуэр доктринасы және Таяу Шығыс саясаты

Кіріспе

АҚШ-тың Таяу Шығыстағы саясаты Эйзенхауэр доктринасы – Дуайт Д. Эйзенхауэрдің 1957 жылғы 5 қаңтардағы «Конгреске Таяу Шығыстағы жағдай туралы арнайы хабарламасында» жариялаған саясаты. Эйзенхауэр доктринасына сәйкес, Таяу Шығыс елдері қарулы шабуылға ұшыраған жағдайда Америкадан экономикалық көмек немесе АҚШ әскери күштерінен көмек сұрай алатын болды. Эйзенхауэр доктринасында кеңес қауіп-қатеріне ерекше назар бөлді, АҚШ күштеріне «халықаралық коммунизм бақылауындағы кез келген елден жасалған ашық қарулы шабуылға қарсы осындай көмек сұраған мемлекеттердің аумақтық тұтастығы мен саяси тәуелсіздігін сақтау және қорғау» өкілеттігін берді. «Халықаралық коммунизм» деген сөз тіркесі доктринаны кеңес әскери қимылдарына ғана емес, одан да кең ауқымды жағдайларға қолдануға мүмкіндік берді. Кез келген елдегі коммунистермен байланысты қауіп доктринаны қолдануға себеп болуы мүмкін. Көптеген арабтар бұл доктринаны Батыс империализміне қарсы шыққан Насердің араб ұлтшылдығын шектеу және Таяу Шығыста Батыстың ықпалын күшейту үшін жасалған айла деп қарады, ал Сирия сияқты елдер бұл қадамды АҚШ империализмінің жасырын көрінісі деп айыптады. 1958 жылғы Ливан дағдарысынан және АҚШ сенаторларының аймақтағы коммунизм қауіпін асыра көрсеткені туралы айыптауларынан кейін Эйзенхауэр жеке түрде доктринаның негізгі мақсаты – араб ұлтшылдығына қарсы күресу екенін мойындады.

Өмірбаян

Әлемдік саяси ахуалда, бұл доктрина жалпы соғыс қаупіне жауап ретінде жасалды, себебі Кеңес Одағының Суэц дағдарысынан кейін Мысырға араласу мүмкіндігі туындады. Аймақтағы британдық және француздық биліктің әлсіреуінен пайда болған билік вакуумымен бірге, АҚШ Суэц соғысы кезінде өзінің одақтастарының әрекеттеріне қарсылық білдіргеннен кейін, Эйзенхауэр жағдайды жақсарту үшін қажетті күшті позицияны Мысырдың Гамал Абдель Насердің саясатымен қиындата түсетінін ойлады. Насер билік базасын жылдам құрып, оны кеңестік және американдықтарды бір-біріне қарсы қою үшін пайдаланды, «позитивті бейтараптық» позициясын қабылдап, кеңестік көмекті қабылдады. Аймақтық деңгейде доктринаның мақсаты – тәуелсіз араб елдеріне Насердің саяси басып алуына балама ұсыну, оларды нығайту арқылы Насерді оқшаулап, коммунистік ықпалды шектеу болды. Бірақ бұл мақсатқа толыққанды қол жеткізілмеді, 1959 жылға қарай Насердің билігі күшейіп, Ирак және Сауд Арабиясы сияқты көрші елдердегі басшылықты анықтауға мүмкіндік берді. Осы уақытта кеңес басшыларымен арақатынасы нашарлап, АҚШ-қа келісімдік саясатына өтуге жағдай жасады. Әкімшілік Таяу Шығысты АҚШ және оның одақтастары үшін болашақ сыртқы саясат тұрғысынан өте маңызды деп есептеді. Аймақ одақтас елдерге қажетті әлемдік мұнай қорының үлкен бөлігін қамтиды. Суэц дағдарысы кезінде Эйзенхауэрдің Ұлыбритания мен Францияға қарсы наразылығы Таяу Шығыстағы британдық және француздық ықпалының әлсіреуіне әкелді, бұл Насердің кеңес жақындығымен байланысты кеңес үстемдігіне қатысты қорқынышты күшейтті. Эйзенхауэр доктринасы – бұрынғы саясаттан түбірлі өзгешелік болды; енді АҚШ Таяу Шығыстағы әскери әрекеттердің жауапкершілігін өз мойнына алды. Доктрина сол жылы Сириядағы дағдарыста тиімді қолданылмады, бірақ келесі жылы Ливан дағдарысында қолданылды, АҚШ сол кездегі Ливан президенті Камиль Шамунның өтініші бойынша араласты.

In the global political context, the doctrine was made in response to the possibility of a generalized war, threatened due to the Soviet Union's latent threat becoming involved in Egypt after the Suez Crisis. Coupled with the power vacuum left by the decline of British and French power in the region after the U. S. protested against the conduct of their allies during the Suez War, Eisenhower thought that the strong position needed to better the situation was further complicated by the positions taken by Egypt's Gamal Abdel Nasser, who was rapidly building a power base and using it to play the Soviets and Americans against each other, taking a position of "positive neutrality" and accepting aid from the Soviets. On the regional level, the doctrine's intent was to provide the independent Arab regimes with an alternative to Nasser's political control, strengthening them while isolating communist influence through Nasser's isolation. It largely failed on that front, with Nasser's power quickly rising by 1959 to when he could shape the leadership outcomes in neighboring Arab countries such as Iraq and Saudi Arabia; in the meantime, his relationship with the Soviet leaders deteriorated, allowing the U. S. to switch to a policy of accommodation. The administration also saw the Middle East as being critical for future foreign policy regarding the United States and its allies. The region contains a large percentage of the world's oil reserves needed by the allies. Eisenhower's protests against longtime allies—Britain and France—during the Suez Crisis lead to the collapse of British and French influence in the Middle East, spawning fears of Soviet domination made more credible by Nasser's increasingly pro Soviet disposition. The Eisenhower Doctrine was a backflip against the previous policy; the U. S. now had the burden of military action in the Middle East to itself. The doctrine was not successfully applied in that year's crisis in Syria but was instead invoked in the Lebanon crisis the following year, when the U. S. intervened in response to a request by that country's then President Camille Chamoun.