Кеңес қарсылығындағы АҚШ саясаты: Трумен доктринасы

Кіріспе

Кеңес қарсы американдық Суық соғыс сыртқы саясаты

Трумэн доктринасы – американдық сыртқы саясат, ол "авторитарлық қауіптерге қарсы демократияларды қолдауға" міндеттеме береді. Бұл доктринаның басты мақсаты Суық соғыс кезінде кеңестік блоктің өсуіне қарсы тұру болды. Президент Гарри С. Трумэн 1947 жылдың 12 наурызында Конгреске мәлімдеме жасап, "Америка Құрама Штаттарының саясаты қарулы азшылықтарға немесе сыртқы қысымға қарсы тұратын еркін халықтарды қолдау болуы керек" деді. Трумэн тоталитарлық режимдер еркін халықтарды күштеп бағындырғандықтан, олар халықаралық бейбітшілік пен Америка Құрама Штаттарының ұлттық қауіпсіздігіне автоматты түрде қауіп төндіретінін айтты. Трумэн Грекия мен Түркия көмек алмаса, олар сөзсіз Америка Құрама Штаттарының ықпал ету аймағынан шығып, коммунистік блоктің құрамына өтеді, бұл бүкіл аймақ үшін ауыр салдарға әкеледі деп мәлімдеді. Трумэн доктринасы Еуропа және әлем бойынша американдық Суық соғыс саясатының негізі ретінде бейресми түрде кеңейтілді.

Грекия дағдарысы

1944 жылдың қазан айында Осі державалары Грекиядан кеткеннен кейін жеті апта өткен соң, британдықтар Афинаны Грекия Коммунистік партиясы (ККЕ) бақылап отырған, жеңіске жеткен Ұлттық Азаттық майданынан (ЕАМ) қайтаруға көмектесті. Бұл 1944 жылдың 3 желтоқсанында "Декемвриана" деп аталатын, көбінесе қарусыз ЕАМ жақтастарының жаппай қырғынымен басталды. Солшылдар қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ британдықтар қолдаған үкімет оларды қарусыз қалдырып, "Ақ террорға" ұшыратты. Азамат соғысының толыққанды басталуымен (1946–1949), Грекия Коммунистік партиясы басқарған партизандық күштер 1946 жылғы сайлауды ККЕ бойкот еткеннен кейін құрылған, халықаралық деңгейде мойындалған Грекия үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Британдықтар ККЕ-нің тікелей қаржыландырылып жатқанын, оның көзі – көршілес Югославиядағы Иосип Броз Тито екенін анықтады. Черчилль-Сталиннің "пайыздық келісіміне" сәйкес, грек коммунистері Кеңес Одағынан ешқандай көмек алмады, ал Югославия оларға Сталиннің қарсылығына қарамастан қолдау мен баспана берді. 1946 жылдың соңында Ұлыбритания АҚШ-қа өзінің әлсіреп бара жатқан экономикасының салдарынан, монархиялық Грекияға әскери және экономикалық қолдау көрсетуді жалғастыра алмайтынын хабарлады. 1946–1947 жылдары АҚШ пен КСРО соғыстағы одақтас екендерінен "суық соғыс" қарсыластарына айналды. Германиядағы одақтастық ынтымақтастықтың бұзылуы Трумэн доктринасының шиеленісін күшейтті. 1946 жылдың ақпанында Мәскеудегі американдық дипломат Кеннан өзінің танымал "Ұзын телеграммасын" жіберді, онда Кеңес Одағы тек күшпен ғана жауап беретіні және оларды тиімді басқарудың ең жақсы жолы – ұзақ мерзімді стратегия арқылы олардың географиялық кеңеюін тоқтату екені болжайды. Британдықтар Грекияға енді көмектесе алмайтындарын ескерткеннен кейін және премьер-министр Константинос Цалдарис 1946 жылдың желтоқсанында Вашингтонға барып, американдық көмек сұрағаннан кейін, АҚШ Мемлекеттік департаменті жоспар жасады. Грекия мен Түркияға көмек көрсетіліп, олардың арасындағы ұзақ жылдарға созылған бәсекелестікті басаңдатуға көмектеседі. Американдық саясаткерлер Грекия коммунизмге берілсе, Түркия ұзақ өмір сүре алмайды деп қорқып, аймақтың тұрақсыздығын мойындады. Сондай-ақ, егер Түркия Кеңес Одағының талаптарына мойынсұнса, Грекияның жағдайы да қауіпке ұшырайды. Осы аймақтық "домино әсері" қауіпі американдық шешімді басшылыққа алды. Грекия мен Түркия географиялық себептермен де маңызды стратегиялық одақтастар болды, өйткені Грекияның құлауы Кеңес Одағын түріктерге қатысты өте қауіпті жағдайға қоятын еді, сонымен қатар соғыс жағдайында одақтастардың жабдықтау желілерін кесу мүмкіндігін күшейтетін еді.

Seven weeks after the Axis powers abandoned Greece in October 1944, the British helped retake Athens from the victorious National Liberation Front (EAM), controlled effectively by the Greek Communist Party (KKE). This began with a mass killing of largely unarmed EAM supporters known as the Dekemvriana on December 3, 1944. The left wing attempted to retaliate, but was outgunned by the British backed government and subjected to the White Terror. With the full outbreak of civil war (1946–49), guerrilla forces controlled by the Greek Communist Party sustained a revolt against the internationally recognized Greek government which was formed after 1946 elections boycotted by the KKE. The British realized that the KKE were being directly funded by Josip Broz Tito in neighboring Yugoslavia. In line with the Churchill Stalin "percentages agreement", the Greek communists received no help from the Soviet Union, and Yugoslavia provided them support and sanctuary against Stalin's wishes. By late 1946, Britain informed the United States that due to its own weakening economy, it could no longer continue to provide military and economic support to royalist Greece. In 1946–47, the United States and the Soviet Union moved from being wartime allies to Cold War adversaries. The breakdown of Allied cooperation in Germany provided a backdrop of escalating tensions for the Truman Doctrine. In February 1946, Kennan, an American diplomat in Moscow, sent his famed "Long Telegram", which predicted the Soviets would only respond to force and that the best way to handle them would be through a long term strategy of containment; that is, stopping their geographical expansion. After the British warned that they could no longer help Greece, and following Prime Minister Konstantinos Tsaldaris's visit to Washington in December 1946 to ask for American assistance, the U. S. State Department formulated a plan. Aid would be given to both Greece and Turkey, to help cool the long standing rivalry between them. American policy makers recognized the instability of the region, fearing that if Greece was lost to communism, Turkey would not last long. Similarly, if Turkey yielded to Soviet demands, the position of Greece would be endangered. A regional domino effect threat therefore guided the American decision. Greece and Turkey were strategic allies important for geographical reasons as well, for the fall of Greece would put the Soviets on a particularly dangerous flank for the Turks, and strengthen the Soviet Union's ability to cut off allied supply lines in the event of war.

Труманның мекенжайы

Кез келген заңды қабылдау үшін Труманға Конгрестің екі палатасын да бақылайтын республикашылдардың қолдауы қажет болды. Республикашылдардың бас сөйлеушісі, сенатор Артур Х. Ванденберг, Труманды күшті қолдады және сенатор Роберт А. Тафт сияқты оқшауланғандардың күмәнін сейілтті. Трумэн доктринасы – АҚШ жасаған шектеу шараларының біріншісі болды, одан кейін Маршалл жоспары арқылы Батыс Еуропаның экономикалық жаңғыруы және 1949 жылы НАТО құрылуы арқылы әскери шектеу іске асырылды.

Ұзақ мерзімді саясат және метафора

Тарихшы Эрик Фонер бұл ілімнің «Американың бүкіл әлемдегі коммунизмге қарсы режимдерге, демократиялық болмаса да, көмек көрсетуіне және Кеңес Одағына қарсы жаһандық әскери одақтар құруына үлгі жасады» деп жазады. Трумэн доктринасы Еуропа мен әлемдегі Американың «суық соғыс» саясатын нығайтты. Тарихшы Джеймс Т. Паттерсонның сөздерімен айтқанда: «Трумэн доктринасы» – бұл әкімшіліктің бұрын-соңды мұндай деңгейде жария етпеген міндеттемесі болды. Оның АҚШ-тың барлық «еркіндікті халықтарға» көмек көрсету керектігі туралы кең ауқымды уәдесі, кейіннен жаһандануға алып келген көптеген бастамаларға жол ашты. Бұл осы тұрғыдан алғанда маңызды қадам еді. Тарихшы Деннис Мерилл пікірінше, бұл доктрина сақталды, себебі ол жаһандану дәуіріндегі қазіргі өмірге байланысты кең ауқымды мәдени қауіпсіздік сезімін жойды. Ол Вашингтонның коммунизмнің тізбектей әсеріне қатысты алаңдаушылығын басаңдетті, екі партиялық қолдауға ие болған доктринаны медиа арқылы тиімді ұсынуға мүмкіндік берді және тікелей әскери араласусыз тұрақсыз аймақтарды жаңғырту және бекіту үшін американдық экономикалық күшін жұмылдырды. Ол ұлт құру шараларын және жаңғырту бағдарламаларын сыртқы саясаттың басымдығына шығарды. Трумэн доктринасы коммунистік ықпалдан елді сақтап қалуға көмек көрсетудің метафорасына айналды. Трумэн коммунизмнің таралуының алдын ала апатқа ұқсас сезімді жеткізу үшін ғана емес, сонымен қатар бүкіл әлемдегі коммунизмге қарсы елдерді қорғайтын қорғаныш қабатын кеңейту арқылы «реторикалық көрініс» жасау үшін ауру туралы бейнелерді пайдаланды. Бұл президенті Франклин Д. Рузвельт 1937 жылы неміс және жапон экспансиясын тоқтатуға тырысқан «агрессорды карантинге алу» саясатын қайталады («карантин» жұқпалы аурумен күрескен денсаулық сақтау мамандарының рөлін білдіреді). Медициналық метафора Трумэн доктринасының тікелей мақсаттарынан асып, апатты еске түсіретін от пен су тасқыны сияқты бейнелермен үйлесіп, АҚШ-қа кейінірек Корея соғысы мен Вьетнам соғысында тікелей әскери қақтығысқа оңай көшуге мүмкіндік берді. Идеологиялық айырмашылықтарды өмір мен өлім мәселесі ретінде қарастыру арқылы Трумэн осы коммунизмді тоқтату саясатына қолдау таба алды.

Historian Eric Foner writes that the doctrine "set a precedent for American assistance to anticommunist regimes throughout the world, no matter how undemocratic, and for the creation of a set of global military alliances directed against the Soviet Union." The Truman Doctrine underpinned American Cold War policy in Europe and around the world. In the words of historian James T. Patterson:

The Truman Doctrine was a highly publicized commitment of a sort the administration had not previously undertaken. Its sweeping rhetoric, promising that the United States should aid all 'free people' being subjugated, set the stage for innumerable later ventures that led to globalisation commitments. It was in these ways a major step. The doctrine endured, historian Dennis Merill argues, because it addressed broader cultural insecurity regarding modern life in a globalized world. It dealt with Washington's concern over communism's domino effect, it enabled a media sensitive presentation of the doctrine that won bipartisan support, and it mobilized American economic power to modernize and stabilize unstable regions without direct military intervention. It brought nation building activities and modernization programs to the forefront of foreign policy. The Truman Doctrine became a metaphor for aid to keep a nation from communist influence. Truman used disease imagery not only to communicate a sense of impending disaster in the spread of communism but also to create a "rhetorical vision" of containing it by extending a protective shield around non communist countries throughout the world. It echoed the "quarantine the aggressor" policy Truman's predecessor, Franklin D. Roosevelt, had sought to impose to contain German and Japanese expansion in 1937 ("quarantine" suggested the role of public health officials handling an infectious disease). The medical metaphor extended beyond the immediate aims of the Truman Doctrine in that the imagery combined with fire and flood imagery evocative of disaster provided the United States with an easy transition to direct military confrontation in later years with the Korean War and the Vietnam War. By framing ideological differences in life or death terms, Truman was able to garner support for this communism containing policy.