Кіріспе

Шаршаудың салдарынан туындайтын жаттығулар. Шамадан тыс қарқынды жаттығудан кейін дене қалпына келе алмайтын жағдайда, шаршау туындайды. Шамадан тыс жаттығу – бұл адамның белгілі бір деңгейде немесе жаттығу жүктемесінде үнемі жұмыс істей алмауынан туындаған өнімділіктің төмендеуі және тоқталып қалуы; оның дененің қалпына келу қабілетінен асып түскен жүктеме. Шамадан тыс жаттығуға ұшыраған адамдар прогреске жете алмайды, тіпті күшін және физикалық дайындығын жоғалта бастайды. Спортшылар арасында шаршау, эмоционалдық қанағатсыздық және күшті стресс ретінде де белгілі. Шамадан тыс жаттығудың түрлі нұсқалары бар деп есептеледі, біріншісі – бірқалыпты бағдарламамен жаттығу, мысалы, бір түпкілді салмақ көтеру немесе бейсболда соққы беру сияқты бір қозғалысты қайталау, орталық нерв жүйесінің жеткіліксіз стимуляциялануынан туындаған бейімделуінен өнімділіктің тоқтауына себеп болады.

Механизм

Артық жаттығудың бірнеше мүмкін механизмі ұсынылған. Бірі – бұлшық еттердегі микрожарақаттар организмнің оларды жазып үлкермейтіндей жылдамдықпен пайда болатынын көрсетеді. Екіншісі – аминқышқылы организмге қоректену арқылы жеткізілгеннен гөрі жылдам жұмсалады, бұл жағдай кейде "белок тапшылығы" деп аталады. Соңында, жүйелік қабыну цитокиндердің бөлінуі арқасында иммундық жауаптың шамадан тыс белсенділігін тудыратын механизм ретінде қарастырылды.

Алдын алу

Пассивті қалпына келтіру, белсенді қалпына келтіруге қарағанда, қатаң, үзіліс-үзіліс жаттығулардың арасында спортшыларға ұсынылатын демалыс түрі болып табылады. Белсенді қалпына келтіру кезінде шаршауға дейін уақыт әлдеқайда қысқа болады, себебі бұлшықеттер пассивті қалпына келтіруге қарағанда тез деоксигенденеді. Осылайша, егер шамадан тыс жаттығудан сақтану шаршаудың алдын алуды білдірсе, пассивті қалпына келтіру немесе "статикалық демалыс" ең қауіпсіз. Егер спортшы қарқынды жаттығу кезінде белсенді қалпына келтіру жасаса, ол шамадан тыс жаттығуға ұшырауы мүмкін. Жаттығудың қарқындылығы мен көлемін біртіндеп өзгерту де шамадан тыс жаттығудың алдын алудың тиімді жолы болып табылады.