Кіріспе

Рейган доктринасын АҚШ президенті Рональд Рейган 1985 жылғы 6 ақпандағы Мемлекеттік хабарламасында былай деп мәлімдеді: «Әфғанстаннан Никарагуаға дейін, барлық құрлықтарда өмірін қауіпке тігіп, Кеңес Одағы қолдаған агрессияға қарсы тұрып, біз туғаннан бері иеленген құқықтарын қорғауға тырысып жатқандарға біз сенімімізді бұзбауымыз керек». Бұл Рейган әкімшілігінің Кеңес Одағының салқын соғыстың соңындағы әлемдік ықпалын басып тастауға бағытталған стратегиясы болды. Бұл доктрина 1980-жылдардың басынан 1991 жылы салқын соғыс аяқталғанға дейін АҚШ-тың сыртқы саясатының маңызды бөлігіне айналды. Рейган доктринасы аясында Америка Құрама Штаттары Африка, Азия және Латын Америкасындағы Кеңес Одағы қолдаған прокоммунистік үкіметтерді «қайтару» мақсатымен антикоммунистік партизандар мен қарсылық қозғалыстарына ашық және жасырын көмек көрсетті. Бұл доктринаның мақсаты осы аймақтарда Кеңес Одағының ықпалын азайту болды, яғни бұл әкімшіліктің салқын соғыста жеңіске жету стратегиясының бір бөлігі еді.

Өмірбаян

Рейган доктринасы АҚШ президенттерінің сыртқы саясаттың «доктриналарын» жасау дәстүріне сай келді, олар халықаралық қатынастардағы келеңсіз жағдайларды бейнелеу және сыртқы саясат шешімдерін ұсыну мақсатымен әзірленді. Бұл практика 1823 жылы Монро доктринасымен басталды, содан кейін Теодор Рузвельт 1904 жылы ұсынған Рузвельт короллариясы, кейде Рузвельт доктринасы деп аталатын доктринамен жалғасты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі президенттік доктриналар дәстүрі 1947 жылы Труман доктринасымен басталды, оған сәйкес АҚШ Грекия мен Түркия үкіметтеріне қолдау көрсетті. Бұл қолдау екі елді де кеңестік ықпал аймағынан шығарып ұстауға бағытталған «суық соғыс» стратегиясының бір бөлігі болды. Одан кейін Эйзенхауэр доктринасы, Кеннеди доктринасы, Джонсон доктринасы, Никсон доктринасы және Картер доктринасы келді, олардың барлығы осы АҚШ президенттерінің өзінің президенттік мерзіміндегі ең маңызды жаһандық мәселелерге қатысты сыртқы саясат көзқарастарын анықтады.

Картер әкімшілігі мен Ауғанстан

Рейган доктринасының кем дегенде бір құралы Реган президенттікке дейін техникалық тұрғыда қалыптасқан еді. Ауғанстанда Картер әкімшілігі Ауғанстан моджахедтеріне шектеулі, құпия әскери көмек көрсетуді бастады, мақсаты – кеңестік әскерді елден шығару немесе кем дегенде Ауғанстанды кеңестік оккупациялаудың әскери және саяси құнын арттыру болатын. Моджахедтердің кеңес оккупациясына қарсы соғысында көмектесу саясатын Картердің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Збигнев Бжезинский ұсынды және АҚШ барлау қызметтері іске асырды. Бұл саясатқа екі партиялық кең қолдау болды. Демократ конгрессмен Чарли Уилсон Ауған мәселесіне ден қойып, Палатаның Ассигнованиелер комитеттеріндегі өзінің ықпалын пайдаланып, басқа демократ конгрессмендерді ЦРУ-ның Ауған соғысына қаржы бөлуге дауыс беруге ынталандырды. Бұл Палата спикері Тип О'Ниллдің үндемей келісімімен жасалды, тіпті Демократиялық партия Рейганды ЦРУ-ның Орталық Америкадағы құпия соғысы үшін сынады. Бұл қарым-қатынастардың күрделі желісін Джордж Крил III-нің «Чарли Уилсонның соғысы» кітабында сипаттаған. Пентагон қызметкері Майкл Пиллсбери және Винсент Каннистраро ЦРУ-ны көтерілісшілерге «Стингер» зымыранын жеткізуге көндірді.

Шығуы және қорғаушылары

Рейган әкімшілігінің келуімен, The Heritage Foundation және басқа да консервативті сыртқы саясатты зерттейтін орталықтар Картердің Ауғанстан саясатын едәуір кеңейтіп, оны жаһандық «доктринаға» айналдырудың саяси мүмкіндігін көріп, Африка, Азия және Латын Америкасындағы кеңестік одақтас елдердегі антикоммунистік қарсылық қозғалыстарына АҚШ қолдау көрсетуді қамтыды. Саяси талдаушылар Томас Боденхаймер мен Роберт Гулдтың пікірінше, «теорияны нақты саясатқа айналдырған – Heritage Foundation. Heritage тоғыз елді қайтаруға бағытталды: Ауғанстан, Ангола, Камбоджа, Эфиопия, Иран, Лаос, Ливия, Никарагуа және Вьетнам». 1980-ші жылдар бойы Heritage Foundation-ның үшінші әлемдегі сыртқы саясат жөніндегі сарапшысы Майкл Джонс, қордың Рейган доктринасының негізгі жақтаушысы Ангола, Камбоджа, Никарагуа және басқа кеңестік қолдау алған елдердегі қарсылық қозғалыстарымен кездесіп, Рейган әкімшілігін оларға әскери және саяси қолдау көрсетуді бастауға немесе кеңейтуге шақырды. Heritage Foundation сыртқы саясат сарапшылары Рейган доктринасын екі «Мәндік басшылық» кітабында қолдады, олар Рейган әкімшілігінің шенеуніктеріне жан-жақты саяси кеңес берді. Нәтижесінде, Ауғанстаннан айырмашылығы, Рейган доктринасы Ангола мен Никарагуада жылдам қолданылды, АҚШ Анголадағы UNITA қозғалысына және Никарагуадағы «контраларға» әскери қолдау көрсетті, бірақ екі елге де соғыс жарияламады. 1989 жылдың қазан айында Heritage Foundation алдында сөз сөйлеген UNITA жетекшісі Жонас Савимби Heritage Foundation-ның күш-жігерін «зор қолдау көзі» деп атады. «Ешбір анголалық сіздің еңбегіңізді ұмытпайды. Сіздер Жамбаға келіп, біздің хабарымызды Конгресс пен Әкімшілікке жеткіздіңіздер». АҚШ-тың UNITA-ға көмегі Конгресс UNITA-ға әскери көмек көрсетуге ұзақ жылдар бойы заңмен тыйым салған Кларк поправысын жойғаннан кейін ашық түрде ағыла бастады. Heritage Foundation және Рейган әкімшілігі Рейган доктринасын Камбоджада да қолдануға тырысты. Камбоджаның коммунистік үкіметіне қарсы күрескен ең ірі қарсылық қозғалысы көбінесе бұрынғы «Қызыл кхмер» режимінің мүшелерінен құралған, оның адам құқықтары туралы көрсеткіштері ХХ ғасырдағы ең нашарларының бірі болды. Сондықтан Рейган кішірек камбоджалық қарсылық қозғалысына көмек көрсетуге рұқсат берді, ол Кхмер халықтық ұлттық азаттық фронты деп аталатын коалиция, содан кейін Сон Санн басқарды; вьетнамдықтардың басқыншылығын тоқтатуға тырысу үшін. Рейган доктринасы Heritage Foundation және American Enterprise Institute тарапынан күшті қолдау алса, либертариандық бағытталған Cato Institute Рейган доктринасына қарсы шығып, 1986 жылы «Көптеген үшінші әлемдік күрестер ареналарда өтеді және Американың заңды қауіпсіздік қажеттіліктерінен алыс мәселелерді қамтиды. АҚШ-тың мұндай қақтығыстарға араласуы республиканың бұрыннан асып кеткен міндеттемелерін кеңейтеді, бірақ ешқандай маңызды перспективалық пайдаға қол жеткізбейді. Кеңес Одағының әскери және қаржылық ресурстарын сарп етудің орнына, біз өзіміздің ресурстарымызды сарп етеміз» деді. Алайда, тіпті Cato да Рейган доктринасының «Америкадағы консервативті қозғалыстың құлшынысын ондаған жылдар бойы сыртқы саясаттың ешбір мәселесінде болмағандай қоздырғандығын» мойындады. Рейган доктринасын ресми үкіметтік саясат ретінде қарсылық білдірсе де, Cato Конгрессті жеке ұйымдар мен азаматтардың осы қарсылық қозғалыстарын қолдауына тыйым салатын заңдық кедергілерді жоюға шақырды.

Рейган әкімшілігінің қолдаушылары

Рейган әкімшілігінде бұл доктринаны Рейганның ұлттық қауіпсіздік және сыртқы саясат жөніндегі жоғары лауазымды шенеуніктерінің көпшілігі, оның ішінде Қорғаныс министрі Каспар Вайнбергер, БҰҰ елшісі Джин Киркпатрик, сондай-ақ Джон Поиндекстер, Франк Карлуччи және Колин Пауэлл сияқты Рейганның ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшілері тез қабылдады. Рейган өзі бұл саясаттың белсенді жақтаушысы болды. 1985 жылғы мемлекеттік хабарламасында, 1985 жылдың ақпанында Конгресс тарапынан доктринаға қолдау көрсетуді кеңейту мақсатында Рейган былай деді: "Біз Әфғанстаннан Никарагуаға дейін, барлық құрлықтарда өмірін қауіпке тігіп, Кеңес агрессиясына қарсы тұрып, туғаннан бергі құқықтарын қорғауға тырысқандарға адалдығымызды бұзбауымыз керек. Азаттық күрескерлерін қолдау – өзін-өзі қорғаудың бір түрі". Никарагуалық контраларға қолдау табу үшін Рейган контраларды "біздің мемлекет құрушы аталарымыздың моральдық теңдесі" деп атады, бұл контралардың адам құқықтарын ескермегеніне байланысты дау тудырды. Сонымен қатар, контра басшыларының кейбіреуі кокаин саудасына қатысқан деген айыптамалар да болды. Рейган және басқа консерваторлар, Рейган доктринасын қолдаушылар, бұл доктринаның АҚШ-тың сыртқы саясаты мен стратегиялық мақсаттарына қызмет еткенін және бұрынғы Кеңес Одағына қарсы моральдық міндеттеме болғанын айтты, оны Рейган, оның кеңесшілері мен жақтастары "жамандық империясы" деп атады.

Басқа адвокаттар

Рейган доктринасын ерте қабылдаған консерваторлардың арасында ықпалды белсенді Гровер Норквист те болды, ол кейін тіркелген UNITA лоббиісі және Анголадағы Савимбидің UNITA қозғалысының экономикалық кеңесшісі атанды. Сонымен қатар, бұрынғы Рейганның сөз жазушысы және АҚШ конгресінің экс-мүшесі Дана Рорабахер Ауғанстандағы моджахедтермен бірнеше құпия сапар жасап, кеңестік басқыншылыққа қарсы олардың батылдығы туралы жарқын хабарламалармен оралды. Рорабахерді Ауғанстанға моджахедтермен байланысы бар Джек Уилер жетеледі.

"Роллбек" "оқшаулау" және "детанта" орнына

Рейган доктринасы ерекше маңызға ие болды, себебі ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі АҚШ-тың сыртқы саясатындағы маңызды өзгерісті білдірді. Рейган доктринасына дейін АҚШ-тың суық соғыстағы сыртқы саясаты Джордж Ф. Кеннан, Джон Фостер Даллес және басқа да Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі АҚШ сыртқы саясаты сарапшылары анықтаған "тыйып тұру" қағидасына негізделген болатын. 1977 жылдың қаңтарында, президенттікке сайлануға дейін төрт жыл бұрын Рейган Ричард В. Алленмен сөйлескен кезде, суық соғысқа қатысты өзінің негізгі көзқарасын айтты. "Менің Американың Кеңес Одағына қатысты саясатым қарапайым, тіпті кейбіреулер оны тым қарапайым дейді", - деді ол. "Біз жеңіске жетеміз, ал олар жеңіледі. Сіз бұл туралы не ойлайсыз?" Бұрын бірнеше рет "қайтару" саясаты қарастырылғанмен, АҚШ үкіметі суық соғыстың күшеюінен және ядролық қақтығысқа ұшырау мүмкіндігінен қауіптеніп, Кеңес Одағымен тікелей қақтығысқа түспеуді жөн көрді. Рейган доктринасымен бұл қауіптер ескерілмей қалды және АҚШ доктринаның мақсатына айналған елдердегі тәуелсіздік күрескерлерін қолдау арқылы Кеңес Одағының қолдауындағы үкіметтерге ашық түрде қарсы тұра бастады. Рейган доктринасының бір артықшылығы – партизандық күштерді қолдаудың салыстырмалы түрде төмен құны, бұл Кеңес Одағының өзіне бағынышты мемлекеттерді ұстап тұруға жұмсаған шығындарымен салыстырғанда айтарлықтай төмен болды. Тағы бір артықшылығы – американдық әскерлердің тікелей қатыспауы, бұл АҚШ-қа советтік одақтастарымен қақтығысқа түскенде шығынсыз әрекет етуге мүмкіндік берді. Әсіресе 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін, Рейган доктринасын сынағандар әлемнің түрлі аймақтарына қару-жарақ жеткізуге және осы аймақтардағы әскери жетекшілерді оқытуға мүмкіндік бергендіктен, Рейган доктринасы АҚШ-қа қарсылық танытқан кейбір саяси және әскери қозғалыстарды, мысалы, Ауғанстандағы әл-Қаиданы күшейте отырып, "кері соққыға" (blowback) себеп болды деп мәлімдеді. Алайда, Усама бен Ладенге немесе оның кез келген серіктестеріне АҚШ-тан тікелей көмек көрсетілгенінің ешқандай дәлелі табылмады.

Никарагуа туралы дау

Тарихшы Грег Грандин АҚШ-тың ресми идеалдары мен АҚШ-тың терроризмді қолдауы арасындағы қақтығысты сипаттады. «Никарагуа, АҚШ қарсы көтерілісші мемлекетті емес, антикоммунистік жалдамалыларды қолдаған, сонымен қатар АҚШ саясатын ақтау үшін қолданылған идеализм мен саяси терроризмді қолдау арасындағы қақтығысты көрсетеді. Республикашылдардың дипломатиялық қоғамдық саясат аясындағы пікірсайысындағы идеализм саяси террормен байланысты болды. Латын Америкасындағы ең қатыгез соғыста Американың миссиясына деген сенімдері азаттық атымен жасалған қиянаттарды ақтады». Грандин АҚШ қолдаған контралардың мінез-құлқын зерттеді және оның ерекше қатігездік пен адамдықсыздыққа толы екенін анықтады: «Никарагуада АҚШ қолдауымен контралар бейбіт тұрғындар мен шетелдік көмекшілердің бас сүйектерін жарып, қастрациялап, басқа да қиянаттар жасады. Кейбіреулері құрбандарының көзін қасықпен қағып алумен танымал болды. Бір шабуыл кезінде контралар азаматтық қорғаушының денесін тілгілеп, екіншісінің етін сүйектерінен жұлып алды». Профессор Фредерик Г. Гаро контралардың «көпірлерге, электр генераторларына, мемлекеттік шаруашылық кооперативтеріне, ауылдық денсаулық сақтау орталықтарына, ауылдарға және соғысқа қатыспаған адамдарға шабуыл жасағанын» айтты. АҚШ агенттері тікелей қақтығыстарға қатысты. «ЦРУ-дың арнайы жасақтары Никарагуаның портына бірнеше саботаж шабуылдары жасады. Олар елдің маңызды порттарын миналап, ең ірі мұнай қоймаларын өртеп жіберді». 1984 жылы АҚШ Конгресі бұл араласуды тоқтатуға бұйрық берді, бірақ кейін Реган әкімшілігінің заңсыз жалғастырғаны дәлелденді (Иран-Контра ісін қараңыз). Гаро бұл әрекеттерді АҚШ-тың «жалпылама терроризмі» деп сипаттады. 1984 жылы БАҚ-қа тараған, Никарагуалық контраларды психологиялық операцияларға оқыту жөніндегі ЦРУ нұсқаулығы «Партизандық соғыстағы психологиялық операциялар» деп аталды. Онда «пропагандалық әсер үшін зорлық-зомбылықты таңдап қолдану» және үкімет шенеуніктерін «бейтараптандыру» ұсынылды. Никарагуалық контраларға басшылық етуге үйретілді: Сол сияқты, бұрынғы дипломат Клара Нието өзінің «Соғыс шеберлері» кітабында «ЦРУ Никарагуа жағалауындағы «аналық кемеден» бірқатар террористік әрекеттерді бастады» деп айыптады. 1983 жылдың қыркүйегінде ол агенттіктің Пуэрто-Сандиноға ракетамен шабуыл жасағанын айыптады. Келесі айда су астындағы су добы Никарагуадағы жалғыз порттағы мұнай құбырын жарылды. Қазан айында Никарагуаның ең ірі порты Пуэрто-Коринтоға миномет, ракета және гранаталармен шабуыл жасалып, бес ірі мұнай және бензин сақтау резервуарлары жарылды. Жүзге жуық адам жарақат алды, ал екі күн бойы сөндірілмейтін өрт 23 000 адамды эвакуациялауға мәжбүр етті». Халықаралық сот 1984 жылы Никарагуа мен АҚШ арасындағы істі қарағанда, АҚШ Никарагуаға өтемақы төлеуге міндетті деп тапты, өйткені ол контраларды олардың бүлікшілігінде белсенді түрде қолдау арқылы және Никарагуаның теңіз суларын миналау арқылы халықаралық құқықты бұзған. АҚШ Соттың ICJ-нің істі қарауға құқығы жоқ деген аргументін қабылдамағандықтан іс жүргізуге қатысудан бас тартты. Кейін АҚШ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде вето құқығын қолданып, шешімді орындауға кедергі жасады және Никарагуаның нақты өтемақы алуына бөгет қойды.

Жасырын іске асыру

Рейган әкімшілігі Афғанстан, Ангола және Никарагуадағы "Мұражай қоры" жоспарын іске асыруға кіріскенде, бастапқыда оны ресми саясаттың бір бөлігі ретінде емес, жасырын түрде іске асыруға тырысты. "Rollback" кітабында айтылғандай, "Рейган үкіметінің мұражай жоспарын алғашқы іске асыруы жасырын түрде жүзеге асырылды, себебі ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүр бойынша, ұстау ашық болуы мүмкін, бірақ кері қайтару жасырын болуы керек". Бірақ, соңында әкімшілік бұл саясатты көбірек ашық түрде қолдады.

Конгресс дауыс беруі

Рейгэн әкімшілігінің, The Heritage Foundation және Конгрестің бірнеше ықпалды мүшелерінің күшті қолдауына ие болғанымен, қарсылық қозғалыстарын, әсіресе никарагуалық контраларды қаржыландыруға байланысты көптеген маңызды дауыстар тым жақын болды, осылайша Рейгэн доктринасы 1980-жылдардың ең даулы американдық саяси мәселелерінің біріне айналды.

Салқын соғыстың аяқталуы

Контраларға, Савимбидің ЮНИТА және моджахедтерге қару ағып жатқанда Рейган доктринасының жақтаушылары доктринаның АҚШ мүдделері мен жаһандық демократия үшін пайдалы нәтижелер беруде екенін айтты. Никарагуада Контралардың қысымы Сандинистерді Төтенше жағдай режимін тоқтатуға мәжбүр етті, ал олар кейіннен 1990 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырады. Ауғанстанда моджахедтер Кеңес Одағының әскерін әлсіретіп, кеңестік әскердің жеңілісіне жол ашты. Анголада Савимбидің қарсыласуы нәтижесінде Кеңес Одағы мен Куба келіссөздер арқылы Анголадан өз әскерлері мен әскери кеңесшілерін қайтаруға келісті. Бұл оқиғалардың барлығы Рейган доктринасының жеңістері болды, доктринаның жақтаушылары бұл Кеңес Одағының ыдырауына негіз салды деп санайды. Майкл Джонс кейіннен "Рейганның кеңестік басқыншылыққа қарсы тұратын азаттық күрескерлерін қолдауға бағытталған күш-жігері Кеңес Одағының алғашқы маңызды әскери жеңілісіне әкелді. Қызыл Армияны Ауғанстаннан ығыстыру тарихтың ең жақсы және маңызды оқиғаларының біріне үлкен үлес қосты" деп мәлімдеді.

Тэтчердің пікірі

1979 жылдан 1990 жылға дейін Ұлыбританияның премьер-министрі болған Маргарет Тэтчер Рейгэн доктринасының суық соғыстың аяқталуына көмектескенін айтты. 1997 жылдың желтоқсан айында Тэтчер Рейган доктринасы "коммунизмбен жасалған бітімнің аяқталғанын жариялады. Енді Батыс әлемнің ешбір аймағын, орыстар өздерінің ықпал аймағы деп талап еткендіктен, бостандығынан айырылатындай деп қарамайтын боламыз. Біз коммунизмге қарсы идеялар үшін күрестік және өз елдерін тирандықтан азат ету үшін күрескендерге материалдық көмек көрсеттік".

Иран-Контралар ісі

Никарагуаның сандинистер үкіметіне қарсылас Контраларға АҚШ қаржысы құпия көздерден түсті. АҚШ Конгресі Контралардың күш-жігері үшін жеткілікті қаражат бөлмеді, ал Боланд поправкасы одан әрі қаржыландыруға тыйым салды. 1986 жылы «Иран-Контра ісі» деп белгілі болған оқиғада Рейган әкімшілігі қару-жарақ эмбаргосы салынған Иранға қару сатуды заңсыз жеңілдетті, осы қару сату арқылы кешірілген адамдарды босатуға және АҚШ барлау қызметтеріне Никарагуа Контраларын қаржыландыруға мүмкіндік туады деп үміттенді.

Аяқтау

Рейган доктринасы 1988 жылы қарашада АҚШ президенттігін жеңіп алған Рейганның ізбасары Джордж Буш әкімшілігінде де жалғасты. Буш президенттігінің кезеңінде суық соғыстың және Перс шығанағы соғысының соңғы жылдары болды, бірақ суық соғыс аяқталғаннан кейін Рейган доктринасы АҚШ саясатынан бірте-бірте жоғалып кетті. Буш сонымен қатар қорғаныс шығындарының азаюымен байланысты экономикалық игіліктерді, суық соғыстың аяқталуымен туындаған бейбіт үлесін атап өтті. Алайда, Билл Клинтон президент болғаннан кейін, оның ұлы Джордж Буш президенттікке келгенде және 11 қыркүйекке жасалған шабуылға жауап ретінде әскери шығындарды арттырған жаңа Буш доктринасымен АҚШ сыртқы саясатында өзгеріс болды. Никарагуада Сандинист үкіметі әскери және саяси қысымға тап болғаннан кейін, 1990 жылы контралардың саяси қанаты қатысқан жаңа сайлауға келісім берді, осылайша Контра соғысы аяқталды. Анголада 1989 жылы жасалған келісім Савимбидің Анголадан кеңестік, кубалық және басқа да әскери күштер мен кеңесшілерді шығару туралы талабын қанағаттандырды. Сондай-ақ 1989 жылы Ауғанстанға қатысты кеңес басшысы Михаил Горбачев АҚШ қолдаған моджахедтерге қарсы соғысты "жаралы орын" деп сипаттап, елдегі кеңес оккупациясын тоқтатты.

Танымал мәдениетте

Чарли Уилсонның соғысы, 2007 жылдың желтоқсанында шыққан, «Алтын глобус» және «Оскар» сыйлығына ие болған «Universal Pictures» фильмі, Ауғанстанға кеңес әскерлерінің басып кіргенінен кейін ауған моджахедтеріне әскери көмек көрсетуге жасалған АҚШ-тың алғашқы тырабын көрсетеді. Джоан Дидионның 1987 жылғы «Майами» кітабы АҚШ-тың коммунистік үкіметтерді, соның ішінде Кубадағы Фидель Кастро үкіметін құлатуға жасаған әрекеттерін қамтиды.