1980 жылғы Картер доктринасы және Парсы шығанағындағы АҚШ мүдделері

Кіріспе

1980 жылғы АҚШ саясаты

Картер доктринасы – АҚШ президенті Джимми Картердің 1980 жылғы 23 қаңтардағы Мемлекеттік жолдауында жариялаған саясат. Онда АҚШ қажет болған жағдайда Перс шығанағындағы ұлттық мүдделерін қорғау үшін әскери күш қолданатыны айтылды. Бұл 1979 жылы Ауғанстанға Кеңес Одағының араласуына жауап ретінде жасалды және Соғыс кезінде АҚШ-тың қарсыласы болған Кеңес Одағының Перс шығанағы аймағында гегемония орнатуын тоқтату мақсатын көздеді. Президент Картердің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Збигнев Бжезинский жазған келесі маңызды сөйлем бөлімді аяқтайды:

Біздің позициямыз толыққанды айқын болсын: кез келген сыртқы күштің Перс шығанағы аймағын бақылауға талпынуы Америка Құрама Штаттарының өмірлік мүдделеріне жасалған шабуыл ретінде қарастырылады, және мұндай шабуылға кез келген қажетті құралдарды, соның ішінде әскери күшті пайдалана отырып, тойтарыс беріледі. Бжезинский бұл тұжырымды Труман доктринасына сүйеніп жасады және «советтер Перс шығанағынан алыс тұруы керек екенін нақты көрсету үшін» осы сөйлемді сөзге қосуды талап етті. «Сыйлық: мұнай, ақша және билік үшін эпикалық ізденіс» кітабында автор Дэниел Ергин Картер доктринасының 1903 жылғы британдық мәлімдемеге өте ұқсас екенін атап өтеді, онда британдық Сыртқы істер министрі лорд Лансдаун Ресей мен Германияға ескертіп: «Біздің мүддемізге өте қауіпті деп санайтын кез келген державаның Перс шығанағында теңіз базасын немесе бекіністі портын салуын және біз барлық қолда бар құралдармен оған қарсы тұратынымызды» айтқан.

Өмірбаян

Персия шығанағы аймағы алғаш рет Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың ұлттық мүддесі деп жарияланды. Мұнай қазіргі заманғы әскер үшін өте маңызды. Сол кезде мұнай өндіруде әлемдегі жетекші мемлекет болған АҚШ одақтас әскерлерді мұнаймен қамтамасыз етті. Көптеген американдық стратегтер соғыстың АҚШ-тың мұнаймен қамтамасыз етілуін қауіпті түрде азайтатынынан алаңдады, сондықтан олар үлкен мұнай қоры бар Сауд Арабиясымен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты. 1943 жылдың 16 ақпанында АҚШ президенті Франклин Рузвельт: «Сауд Арабиясын қорғау АҚШ-ты қорғау үшін өте маңызды» деді. 1945 жылдың 14 ақпанында Ялта конференциясынан қайтып келе жатқанда Рузвельт Суэц каналындағы Ұлы Ащы көлінде Сауд Арабиясының королі Ибн Саудпен кездесті. Бұл АҚШ президентінің Персия шығанағы аймағына алғашқы сапары болды. 1990 жылы «Шөл қалқаны» операциясы кезінде АҚШ қорғаныс министрі Дик Чейни Рузвельт пен Ибн Сауд арасындағы тарихи кездесуді Сауд Арабиясының шекарасын қорғау үшін әскер жіберуді негіздеудің бірі ретінде атады. Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания мен Кеңес Одағы 1941 жылы Иранға бірігіп басып кірді және оны бөлісті, бұл соғыс аяқталғаннан кейін аяқталды. Алайда, кеңестік бағытындағы көтерілістер – Әзірбайжан Халық Үкіметі мен Махабад Республикасы – одақтастардың басқыншылық аймағында дағдарыс тудырды, 1946 жылғы Иран дағдарысы, бұл суық соғыстың алғашқы күресінің бірі болды. АҚШ-тың Кеңес Одағына Ираннан кетуге қысым жасауы екі супердержава арасындағы соғыстан кейінгі алғашқы қақтығыстардың бірі болды. Персия шығанағы аймағы әлі де АҚШ үшін маңызды аймақ ретінде қарастырылды. Картер доктринасын қалыптастыруда үш американдық президенттік доктринасы (Трумен, Эйзенхауэр және Никсон доктриналары) рөл атқарды. Трумен доктринасы бойынша АҚШ совет коммунизмінен қорққан елдерге әскери көмек жіберді. Бұл Иран мен Сауд Арабиясының қауіпсіздігін нығайту үшін қолданылды. 1950 жылдың қазан айында президент Трумен Ибн Саудқа: «АҚШ Сауд Арабиясының тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтауға мүдделі. Сіздің патшалығыңызға қауіп төндіретін кез келген жағдай АҚШ-ты алаңдатар еді» деді. Эйзенхауэр доктринасы АҚШ әскерлерін АҚШ одақтастарын кеңестік қолдауындағы қарсыластарынан қорғау үшін Таяу Шығысқа жіберуді талап етті. Никсон доктринасының қолданылуы АҚШ-тың одақтастары сол елдерде бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуі үшін Иран мен Сауд Арабиясына әскери көмек көрсетті. 1979 жылы Иран революциясы мен Ауғанстанға Кеңес Одағының араласуы Картер доктринасы түрінде АҚШ-тың аймақтағы мүдделерін қайта қарастыруға түрткі болды. 1979 жылғы Йемен соғысы, Оңтүстік Йеменге кеңестік қолдау көрсетіліп, сол жылдың дағдарысына және Картердің сыртқы саясатының өзгеруіне ықпал еткен «кіші шок» болуы мүмкін. Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Збигнев Бжезински президент Картерге АҚШ-тың «ең үлкен осалдығы» «Читтагонгтан Исламабад арқылы Аденге дейін созылатын» доғада жатыр деп кеңес берді. Генри Киссинджер Картерге де осындай кеңес берді. 1979 жылдың шілдесінде Иран революциясының салдарынан туындаған ұлттық энергетикалық дағдарысқа жауап ретінде президент Картер өзінің «Кризистік сенім» баяндамасын айтып, американдықтарды шетелдік мұнайға тәуелділікті азайтуға көмектесу үшін энергияны пайдалануды азайтуға шақырды. Соңғы уақытта кейбір ғалымдар Картердің энергетикалық жоспары, егер ол толық орындалса, Американың шетелдік мұнайға тәуелділігімен байланысты қазіргі экономикалық қиындықтардың алдын алатын еді деп мәлімдеді. 1979 жылғы мұнай дағдарысы мұнайға бай Кеңес Одағының энергия байлығын арттыруға әкелді, бұл ресурстық қарғыс әдебиетінің желісі бойынша, бірінші кезекте интервенцияға кеңес политбюросының батыллығын тудырды деп болжанады. Бұрын Кеңес Одағының «Үшінші әлем» стратегиясы революцияларды сақтықпен қолдауды жасырын іс-қимылмен біріктірді. Алайда Ауғанстанға шабуыл жасау Кеңес саясатының тікелей әрі соғыстық болғанын көрсетті. Бұл ұзақ мерзімді кеңестік геосаяси мақсатты алға жылжытады деп саналды, бұл мүмкіншілік аясына жақын Үнді мұхитында стратегиялық қатысуды алу. АҚШ-тың Мәскеудегі елшісі Томас Дж. Уотсонды есіне түсірді, Совет Одағына астық сатуды қысқартты және Совет Одағына жоғары технология экспорттауды тоқтатты. Әзірге Ауғанстандағы совет әскерлерінің қатерінде жатқан аймақ стратегиялық маңызы зор: онда әлемдегі экспорттауға болатын мұнайдың үштен екі бөлігінен астамы бар. Совет Одағының Ауғанстанды басып алуы кеңестік әскери күштерін Үнді мұхитынан 300 шақырым қашықтыққа және Ормуз бұғазына жақын әкелді, бұл әлемдегі мұнайдың көп бөлігі өтуі тиіс су жолы. Кеңес Одағы енді стратегиялық позицияны нығайтуға тырысып жатыр, бұл Таяу Шығыс мұнайының еркін қозғалысына қауіпті угроза тудырады. Бұл жағдай салмақты ойлауды, тынықтықты және қауіпсіздікті талап етеді, тек осы жылға ғана емес, көп жылдар бойы. Бұл Персия шығанағы мен Оңтүстік-Батыс Азиядағы қауіпсіздікке жаңа төнгелге қарсы күресу үшін бірлескен күш-жігерді талап етеді. Бұл Таяу Шығыстан мұнайға тәуелді және әлемдік бейбітшілік пен тұрақтылыққа алаңдағандардың бәрінің қатысуын талап етеді. Сондай-ақ, бұл аймақтағы қауіп төндірілуі мүмкін елдермен кеңес және тығыз ынтымақтастықты талап етеді. Бұл қиындыққа қарсы тұру үшін ұлттық ерік, дипломатиялық және саяси даналық, экономикалық құрбандық және, әрине, әскери қабілет керек. Біз өзіміздегі ең жақсысын шақырып, осы маңызды аймақтың қауіпсіздігін сақтауымыз керек. Біздің ұстанымымыз толыққанды айқын болуы керек: Персия шығанағы аймағын бақылауға кез келген сыртқы күштің тырысуы АҚШ-тың өмірлік мүдделеріне шабуыл ретінде қарастырылады және мұндай шабуылға әскери күшті қоса алғанда, барлық қажетті құралдармен тойтарыс беріледі.

The Persian Gulf region was first proclaimed to be of national interest to the United States during World War II. Petroleum is centrally important to modern armies. The United States, the world's leading oil producer at the time, supplied most of the oil for the Allied armies. Many American strategists were concerned that the war would dangerously reduce the US's oil supply and so they sought to establish good relations with Saudi Arabia, a kingdom with large oil reserves. On February 16, 1943, US President Franklin Roosevelt said, "the defense of Saudi Arabia is vital to the defense of the United States." On February 14, 1945, while he was returning from the Yalta Conference, Roosevelt met with Saudi Arabian King Ibn Saud on the Great Bitter Lake in the Suez Canal, the first time a US president had visited the Persian Gulf region. During Operation Desert Shield in 1990, US Defense Secretary Dick Cheney cited the landmark meeting between Roosevelt and Ibn Saud as one of the justifications for sending troops to protect Saudi Arabia's border. In World War II, Britain and the Soviet Union had jointly invaded and partitioned Iran in 1941 which was to end with the conclusion of the war. However, Soviet aligned rebellions, the Azerbaijan People's Government and Republic of Mahabad, created a crisis in the Allied occupation zone, the Iran crisis of 1946, which was one of the first struggles of the Cold War. U. S. pressure on the Soviets to withdraw from Iran was one of the first postwar conflicts between the two superpowers. The Persian Gulf region was still regarded as an area of vital importance to the US during the Cold War. Three Cold War American presidential doctrines (the Truman, Eisenhower, and Nixon Doctrines) played roles in forming the Carter Doctrine. The Truman Doctrine, which stated that the US would send military aid to countries threatened by Soviet communism, was used to strengthen both Iran and Saudi Arabia's security. In October 1950, President Truman wrote to Ibn Saud that "the United States is interested in the preservation of the independence and territorial integrity of Saudi Arabia. No threat to your Kingdom could occur which would not be a matter of immediate concern to the United States." The Eisenhower Doctrine called for US troops to be sent to the Middle East to defend US allies against their Soviet backed adversaries. Ultimately, the Nixon Doctrine's application provided military aid to Iran and Saudi Arabia so that US allies could ensure peace and stability there. In 1979, the Iranian Revolution and the Soviet intervention of Afghanistan prompted the restatement of US interests in the region in the form of the Carter Doctrine. The Yemenite War of 1979, with Soviet support to South Yemen, may also have been a "smaller shock" contributing to the crisis of that year, and Carter's foreign policy shift. National Security Advisor Zbigniew Brzezinski advised President Carter that the United States's "greatest vulnerability" lay on an arc "stretching from Chittagong through Islamabad to Aden." Henry Kissinger gave Carter similar advice. In July 1979, responding to a national energy crisis that resulted from the Iranian Revolution, President Carter delivered his "Crisis of Confidence" speech, urging Americans to reduce their energy use to help lessen American dependence on foreign oil supplies. Recently, some scholars have claimed that Carter's energy plan, if it had been fully enacted, would have prevented some of the current economic difficulties caused by the American dependency on foreign oil. The 1979 oil crisis also led to a vast surge in energy wealth for the oil rich Soviet Union, which along the lines of resource curse literature, has been hypothesized to have caused the boldness of Soviet Politburo in the intervention in the first place. Previously, the Soviet Union's "Third World" strategy combined largely cautious support of revolutions with covert action. However, the invasion of Afghanistan indicated that Soviet policy had become more direct and belligerent. This was seen to advance a long term Soviet geopolitical goal, the acquisition of strategic presence on the Indian Ocean, closer to the realm of possibility. recalled the US Ambassador Thomas J. Watson from Moscow, curtailed grain sales to the Soviet Union, and suspended high technology exports to the Soviet Union. The region which is now threatened by Soviet troops in Afghanistan is of great strategic importance: It contains more than two thirds of the world's exportable oil. The Soviet effort to dominate Afghanistan has brought Soviet military forces to within 300 miles of the Indian Ocean and close to the Straits of Hormuz, a waterway through which most of the world's oil must flow. The Soviet Union is now attempting to consolidate a strategic position, therefore, that poses a grave threat to the free movement of Middle East oil. This situation demands careful thought, steady nerves, and resolute action, not only for this year but for many years to come. It demands collective efforts to meet this new threat to security in the Persian Gulf and in Southwest Asia. It demands the participation of all those who rely on oil from the Middle East and who are concerned with global peace and stability. And it demands consultation and close cooperation with countries in the area which might be threatened. Meeting this challenge will take national will, diplomatic and political wisdom, economic sacrifice, and, of course, military capability. We must call on the best that is in us to preserve the security of this crucial region. Let our position be absolutely clear: An attempt by any outside force to gain control of the Persian Gulf region will be regarded as an assault on the vital interests of the United States of America, and such an assault will be repelled by any means necessary, including military force.

Іске асыру

Картер әкімшілігі жылдам әрекет ету күшін құруға кірісті, ол кейін CENTCOM болып өзгерді. Осы аралықта әкімшілік Конгрестен сайлау арқылы әскери қызметке тіркелуді қайта бастауды сұрады, келесі бес жылға әскери шығындарды бес пайызға арттыруды ұсынды, сондай-ақ Перс шығанағы мен Үнді мұхитындағы АҚШ Әскери-теңіз күштерін кеңейтті. Зейнеткер стратегиялық сарапшы Джордж Ф. Кеннан бұған теріс жауап берді. АҚШ сенаторы Эдвард Кеннеди Картердің шараларына тым күшті реакция жасағанын, кеңестік қауіпті асыра бағалағанын және дипломатиялық жолмен әрекет етпегенін айтты. Кеннеди 1980 жылғы Демократиялық партияның президенттік сайлау кампаниясында осы айыптауларын қайталады, бірақ жеңіліске ұшырады. Картердің ізбасары Рональд Рейган 1981 жылғы қазан айында бұл саясатты кеңейтіп, кейде "Картер доктринасына Рейганның қосымшасы" деп аталатын саясатты жариялады. Бұл саясатта АҚШ Иран-Ирак соғысы кезінде қауіпсіздігіне қауіп төндірілген Сауд Арабиясын қорғау үшін араласатыны айтылды. Картер доктринасы аймаққа сыртқы күштердің араласуына ескерту жасаса, Рейганның қосымшасы ішкі тұрақтылықты сақтауға міндеттенді. Дипломат Хауард Тейхердің сөзіне сүйенсек, "Рейганның қосымшасын жариялау арқылы "Шөл даулы" операциясы үшін саяси негіз қаланды".