Кіріспе

1947 жылы Германияда жазылған пьеса

"Есіктің сыртында" (Draußen vor der Tür, сөзбе-сөз "Есіктің сыртында") – Вольфганг Борхерттің 1946 жылдың соңында бірнеше күнде жазған пьесасы. Ол алғаш рет 1947 жылдың 13 ақпанында неміс радиосында жарияланды. "Есіктің сыртында" пьесасы соғыстан кейінгі бейшаралықты көрсетеді, Бекман есімді солдат Ресейден оралғаннан кейін әйелінен, үйінен, сондай-ақ армандары мен сенімдерінен айырылғанын көреді. Ол баруға тырысқан әрбір есік жабық екенін байқайды, тіпті табиғат та оны қабылдамайды. Соғыстан кейінгі аса сезімтал кезеңде жарық көргендіктен, Борхерт пьесасын "Ешбір театр сахналағысы келмейтін және ешбір көрермен көруге құштар емес пьеса" деп атады. Бұл тұрғысынан қарағанда, алғашқы радио хабарламасы (1947 жылдың ақпаны) үлкен жетістікке ие болды. "Есіктің сыртында" пьесасының алғашқы театрлық қойылымы (Гамбургер Камерспиледе) Борхерттің қайтыс болған күнінен кейін, 1947 жылдың 21 қарашасында өтті. Пьеса бір актіде бес көріністен тұрады. Онда экспрессионизм мен Брехт техникалары, соның ішінде Verfremdungseffekt (шегініс эффектісі) қолданылып, көрерменді ойға шолуға және қызықтыруға ұмтылады.

Алдын ала сөз

Пьеса Эльба өзенінің жағасында жатқан денеді (бірінші емес) қарап, газ шығарып (бұрқақтап) отырған, тоқ сыртқы келбетті жерлеушімен (көрінетін Өліммен) басталады. Ол әскер киімін кигенімен, дене әскерге жатпайды. Жерлеуші бұл өлімнің ештеңе өзгерте алмайтынын, нигилизмді айтады. Сосын Қарт кісі (көрінетін Құдай) кіріп, жылап, былай дейді: Оның балалары бір-бірін өлтіріп жатыр. Ешкім оған сенбегендіктен, ол оларды тоқтатуға шамасы жетпейді. Жерлеуші бұл өте қайғылы жағдай екенін мойындайды, бірақ қызығушылық танытпайды. Құдай Өлімді жаңа Құдай деп айтады, адамдар енді тек өлімге ғана сенеді. Бірақ Құдай бұрынғы, арық, сырқау Өлімді есіне алады. Өлім соңғы ғасырдағы соғыстың салдарынан семіріп қалғанын, соның кесірінен бұрқақтайтынын түсіндіреді. Сцена Өлімнің Құдайға эмоциялық жарақатты жазылу үшін демалуға кеңес беруімен аяқталады.

Түс

Бекман (өзіне-өзі қол жұмбау әрекетінен кейін) оянады да, өзін Эльба өзенінде су бетінде қалқып жүргенін көреді. Өзен, керісінше, аналық бейнеге айналып, өте қатал мінез танытады. Бекманның өзін-өзі өлтіруге ниеттенгенін білгенде, ол оны тікелей сөкпей, жоғарыдан қарап, кінәлайды. Оны әлсіз мінезді дейді және өзіне-өзі қол жұмсауына рұқсат етпейтінін түсіндіреді. Түс оның құмға соғылып жатуымен аяқталады.

Бірінші көрініс

Басқа адам Бекманға өзін таныстырады. Ол өзін "иә" дейтін адам деп сипаттайды. Бекман ашуланып, оған кетіп қалуын айтады. Содан кейін, бір қыз келіп, Бекманға көмектесуді ұсынады, құрғақ киім мен жылу сыйлайды. Ол оған тек қана ылғалданып, суық тигендіктен көмектесіп жатқанын түсіндіреді; кейін ол оған оның өте мұңды және әдемі көрінгендіктен көмектескенін мойындайды.

Екінші көрініс

Бекман қызды үйіне дейін қадағалап барады, онда оның күйеуінің Бекман сияқты солдат болғанын біледі. Қыз Бекманның газ маскасы бар көзілдірігін күліп қарсы алады, ол оларды тағы да киіп жүреді, себебі оларсыз ол көре алмайды. Ол оларды алып қояды, ал ол әлемді сұр және тұманды көреді. Бірақ күйеуі үйге, аяқтарына таяқ тіреп келеді. Оның аяғын сержант Бекман берген әскери бұйрықтан айырылғандығы белгілі болады. Бекман тағы бір рет Эльбаға барып өлмекке тырысады, бірақ Басқа оны бұған көндірмейді. Оның орнына Бекман өзіне бұйрық берген адамды көруге барады.

Үшінші көрініс

Үшінші сахна пьесаның эмоционалдық қақсауы болып табылады. Бекман бұрынғы полковнигінің үйіне кешкі ас кезінде келіп жетеді. Ол бірден полковникті кінәлайды, үш жыл бойы ол икра жеп, ал жігіттер азап шеккенін айтады. Ол полковникке түсін баяндайды. Түсінде семіз адам (қайтадан Өлім) адам сүйектерінен жасалған алып ксилофонда әскери марш орындайды. Ол адам ары-бері жүгіріп, қан терге жиланып, қаннан шалбарының бүйірінен қызыл жолақтар пайда болады (неміс әскерінің генералындай). Тарихтан барлық өлгендер сол жерде, ал Бекман олардың арасында, аурулы, сарғайған айдың астында тұруға мәжбүр. Олардың бәрі "Бекман! Сержант Бекман!" деп ұрандайды. Бекман полковникке өзінің басқаруындағы он бір адамның қазасына жауапкершілікті қайтару үшін келгенін айтады. Егер ол өзінің басшылығымен қаза тапқан мыңдаған адаммен бірге ұйықтаса, тағы он бір адам оған ештеңе өзгерте алмайды. Полковник бұл ойды өте қызықсыз деп табады, оны орынсыз әзіл деп жариялайды. Ол Бекманның әзілін сахнаға шығаруын ұсынады. Бекман кешкі ас үстелінен ромның бір бөтелкесі мен нан ұрлап кетеді.

Төртінші көрініс

Сцена директордың (яғни офф-театрдың иесі және продюсері) өнердегі ақиқаттың маңыздылығы туралы монологымен ашылады. Жаңа, ашық ойлы, жас адамды табу қажет. Бекман келіп, өз идеяларын білдіреді. Директор оған көзқарасын өзгертуге кеңес береді. Бірақ директор оның ерекше келушісін тыңдауға келіседі. Бекман өлең айтады, ол осы сәтқа дейінгі пьесаның мұңды тұжырымына айналады, әуені соғыс жылдарындағы танымал әннен – "Tapfere kleine Soldatenfrau" ("батыл сарбаздың әйелі") алынған. Бұл директор үшін тым қараңғы және алаңдатады. Директордың пікірінше, осы заманда адамдар көңіл көтеріңкі нәрселерді қалайды. Бекман үшін мұндай нәрсе – шындық емес. Директор: "Ақиқаттың өнермен қатысы жоқ" дейді. Бекман оны кінәлайды және театрдан кетеді. Бекман тағы да Басқамен дауласып, ата-анасына оралу туралы ойды естиді. Бекман пьесада тұңғыш рет (және жалғыз рет) қызу қуаныш сезінеді.

Бесінші көрініс

Ата-анасының үйіне келгенде, есікті ол ешқашан көрмеген әйел (фрау Крамер) ашады. Ол ата-анасының соғыстан кейінгі тазарту кезінде өздерін-өздері өлтіргенін біледі. Бекман қайтадан өзін өлтіруге ниеттеніп кетеді. Басқасы оның соңынан ілеседі, сонан соң пьесаның ең ұзақ диалогы басталады. Осы диалогта пьесаның нигилистік мәні ашылады: әлемде мәңгілік азап бар; оны өзгертуге ештеңе істей алмайсың; әлем сенің азап шегуіңе мән бермейді. Мұны дәлелдеу үшін Бекман гипотетикалық пьесаны мысалға келтіреді: 1-ші акт: сұр аспан. Адам азаптануда. 2-ші акт: сұр аспан. Адам әлі де қиналуда. 3-ші акт: қараңғылық түсіп, жаңбыр жауады. 4-ші акт: қараңғылық күшейеді. Адам есік көреді. 5-ші акт: түн, қараңғы түн, ал есік жабық. Адам сыртта тұр. Сыртта, есік алдында. Ол өзен жағасында тұр, болсын Эльба, Сена, Волга, немесе Миссисипи. Адам онда тұр, ашулы, суық тиген, аш және шаршаған. Содан кейін бір тамшы су түседі, сосын толқындар кішкентай шеңберлер жасайды, және перде түседі. Басқасы оған, әлемде мәңгілік азап болғанымен, үміт те, бақыт та әрқашан бар деп жауап береді. Азапқа ден қою ештеңеге жеткізбейді, жақсы жақтарға назар аударсаң, жағдайды жақсарта аласың, ол айтқандай: "Екі шамның арасындағы қараңғылықтан қорқасың ба?". Сосын кейіпкерлер бірінен соң бірі өзін қорғау үшін оралады. Жақсы ниетпен келгенімен, олар көмектесе алмайды. Осы сапарлар арасында Бекман мен Басқаның арасындағы диалог жалғаса береді. Олардың пікірлерінде ешқандай өзгеріс болмайды, бірақ екеуі де арттыра береді. Ақырында, қыз бен оның бір аяқты күйеуі кеткеннен кейін, әрекетсіз Бекман ұзақ монолог бастайды, соңында ол Басқадан жауап талап етеді, ол мүлдем жоғалып барады. Жауап келмейді, Бекман өзі жалғыз екенін түсінеді. Көрінетін болса, ол өзін суға батырып өлтірген.

Пішін және тіл

Салыстырмалы түрде қысқа пьесаның басты кейіпкері Бекман болып табылады, ол жиі монологтар айтады, соның ішінде драма осылай аяқталады. Бекман күнделікті тілді қолдану арқылы "олардың бірі" ретінде бейнеленеді, өйткені ол "жапырақтап ұйықтау", "мастыққа берілу" және "ішімдік ішу" сияқты әскери жаргондық сөздерді қолданатын драма персонасында таныстырылады. Басқа кейіпкерлер де күнделікті тілді қолдану арқылы айқын бейнеленеді. Креймер ханым қарапайым сөздік қоры арқылы шағын буржуазияның өкілі ретінде сипатталады, ал Эльба өзенінің тұлғасы – қарапайым, бірақ аналық және қатал әйел. Әдебиетте әр түрлі құрылымдық элементтер қайталанатын мотивтер ретінде қолданылады, Бекманның армандары мен арманға ұқсас элементтер сюжеттің шынайылығына үнемі еніп отырады. Бекманның әр кезеңінде есіктің жабылуымен аяқталады, содан кейін ол өзін "сырттағы адам" деп сезінеді. Бекманның газ маскасының көздігі үнемі жағымсыз реакцияларды тудырады және Бекманның әлемге деген көзқарасы әлі де соғыс жылдарындағы тәжірибесімен қалыптасқандығын көрсетеді. Ойынның тағы бір маңызды элементі – сұрақтардың қолданылуы. Бекманның пьеса барысында әртүрлі кейіпкерлерге қойған сұрақтары драманың соңғы шегіне дейін жауапсыз қалады, содан кейін ол сұрақтарын күшейтеді: "Ешкім жауап бермейді ме? Ешкім жауап бермейді ме??? Ешкім, ешкім жауап бермейді ме?"

Тарихи және әдеби контекст

Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы неміс әдебиеті үшін көбінесе "нөл сағаты" (Stunde Null) деп аталады. Ескі құрылымның күйреуі, сондай-ақ неміс қалаларының қирауы әдебиеттегі өрнектерді түбегейлі түрлендірді. Бұл кейіннен Kahlschlagliteratur немесе Trümmerliteratur деп аталды, ал Вольфганг Борхерттің әңгімелері оның мысалы ретінде қарастырылады. Соғыстан кейінгі кезеңде неміс әскерінің тұтқындарының тағдыры және Heimkehrer (қайта оралғандар, қамаудан босатылғандар) неміс өмірінің орталық тақырыптары болды, бұл тақырыптар заманауи өнерде де жиі көтерілді. "Сырдағы адам" – соғыстан оралған сарбаздар тақырыбына арналған көптеген ұқсас туындылардың бірі. Соғыстан кейінгі жылдары жасалған радиоспектакльдердің көп бөлігі оралған сарбаздарды басты рөлде бейнелеп, олардың жеке мәселелеріне назар аударды. Мысалы, ізгіліксіздік тақырыбы жиі орталық орын алды, ал соғыс кезіндегі өмірлік тәжірибелер көбінесе назардан тыс қалды. Оралған сарбаз көбінесе шеттен келген адам ретінде бейнеленді, оның көзі арқылы қазіргі заманға мүлдем бөтен көзқараспен қарауға болатын. Дегенмен, "Сырдағы адам" соғыстан кейінгі қоғамды сынға салған тұрғысынан көптеген заманауи пьесалардан асып түсті. Көптеген пьесаларда ортақ нәрсе – олардың дидактикалық сипаты және жоғары моральдық ұстанымдары болды, бұл Бекманның "Сырдағы адам" пьесасындағы пафосында да көрінеді.

Өндіріс тарихы

Бұл пьеса АҚШ-та 1 наурызда 1949 жылы Нью-Йорктегі Президент театрында "Outside the Door" деген атпен тұңғыш рет көрсетілді. Оны драмалық шеберхананың басшысы, неміс эмигрант режиссері Эрвин Пискатор қойды. The New York Times сыншысы, оның көптеген әріптестері сияқты, пьесаға және қойылымға жағымды пікір білдірді: 1992 жылы Академиялық өндіріс Энди Лавендердің режиссерлігімен Манчестердегі "Грин-Рум" театрында (16-17 наурыз күндері Манчестер халықаралық экспрессионизм фестивалімен бірлесіп) және Лондонның Челси орталық театрында (27 мамыр – 13 маусым) қойылым ұсынды. "Сирек кездесетін нәзіктікке толы шеткі қойылым" (City Limits). City Limits журналының "Ұсынылады" бөлімінде жарияланды. 1992 жылғы Лондон Фриндж сыйлығына "Ең үздік жарық дизайны" номинациясына ие болды. Бұл қойылымға арналған музыканы Саймон Рэкхэм жазды және 2012 жылы cdbaby арқылы шығарылды.