Кіріспе

Аксель Леннарт Веннер Грен (5 маусым 1881 – 24 қараша 1961) – швед кәсіпкері, 1930 жылдары әлемдегі ең бай адамдардың бірі болған.

Ерте өмір

Ол 1881 жылғы 5 маусымда Швецияның батыс жағалауындағы Уддевалла қаласында дүниеге келді. Леонард пен одан жас Алиса Веннер Греннің (қыздығы Альбин) алты баласының төртіншісі (төрт қыз және екі ұл) болды; балалардың үшеуі ғана ересекке дейін жетті: Аксель, оның үлкен әпкесі (Анна) және кіші інісі (Хьюго). Әкесі ферманың иесі болды және Англияға ағаш экспорттады, бұл отбасын байлатты. Мектеп жылдарын Уддеваллада өткізген Веннер Грен Гётеборгқа көшіп, анасының ағасының дәмдеуіштер импорттау компаниясында бес жыл жұмыс істеді. Осы кезеңде ол жергілікті Берлиц мектебінде ағылшын, француз және неміс тілдерін, ал жергілікті YMCA-да музыканы оқыды. 1902 жылы 21 жасында Швециядан Германияға оқуға кетті. Алдымен Грефсвальд университетінде оқыды, онда жазғы курстардан кейін Берлинге көшті. 1908 жылы Америкаға сапар шегіп, ауыл шаруашылығына арналған қозғалтқыштарды зерттеді, содан кейін сол жылы Еуропаға оралды. 1908 жылы Венада Густав Паленнің дүкенінде Санто шаңсорғышын көрді, ол Еуропа бойынша оны тарату құқығына ие болған. Бастапқыда Санто шаңсорғышының Еуропалық дистрибьюторы бола алмағанына қарамастан, ол Паленмен серіктестікке келісіп, компанияның 20 пайызын сатып алды. Өмірінің басында Фредрик Люнгстреммен бірлесіп жұмыс істеген. Веннер Грен өнеркәсіптік шаңсорғышты тұрмыстық қолдануға бейімдеуге болатынын түсінгеннен кейін байлық жинады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол шведтік жарық компаниясын (сол кезде Lux деп аталған, бірақ оны Electrolux деп атауды ұсынған) Панама каналының ашылуына жарық беру келісімін қамтамасыз етіп, басқа да жетістіктерге жетті, үйге арналған шаңсорғыштың патентын сатып алуға көндірді. Ол ақшалай сыйлықтың орнына, шаңсорғыштың сатылымына байланысты компания акцияларын алуды сұрады. Electrolux тазалағышының сәттілігі арқасында 1930 жылдардың басында Веннер Грен Electrolux компаниясының басым акционеріне айналды, ал фирма шаңсорғыш және тоңазытқыш технологиясы бойынша жетекші бренд атанды. Веннер Грен газеттерге, банктерге және қару-жарақ өндірушілерге де инвестиция жасады, сондай-ақ ұятқа ұшыраған қауіпсіз сірниктердің магнаты Ивар Крюгердің көптеген активтерін сатып алды. Мексикада 1930 жылдары ол Мексиканың Пуэбла штатының ықпалды тұлғасы Максимино Авила Камачомен экономикалық одақ құрды, оның інісі Мануэль Авила Камачо 1940 жылы Мексика президенті болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қара тізімге ену

Веннер Греннің бірінші әйелі швед болған Герман Герингтің досы болғаны хабарланды, ол 1930 жылдардың соңында Геринг пен британдық және американдық үкіметтер арасында делдалдық жасау арқылы алдағы дүниежүзілік соғыстың алдын алуға болатынына сендірді. Оның күш-сайысы сәтсіз аяқталды, барлық тараптар оны нацистік режимнің жоспарларына көп әсер ете алмайтын, өзін өзі дәріптеуге құмар адам деп санады. Дегенмен, басқалар оның соғыстағы рөлін күдікпен қарастырады, оның алғашқы Багам аралдарындағы банкісінің нацистерді қаржыландыруға қалай пайдаланылғанын және Герингпен достығын нацистерге жеке қолдау көрсетуінің мүмкін дәлелі ретінде келтіреді. Көңілі құлаған Веннер Грен Багамадағы Хог аралындағы (қазіргі Парадайз аралы) иелігіне қайтып, аралдың губернаторы, Виндзор герцогы және Ұлыбританияның бұрынғы королі Эдуард VIII-мен достығын жаңартты. Соғыстың басында оның Герингпен болған достығы және герцогтың неміс симпатиялары американдықтарды, содан кейін британдықтарды оны экономикалық қара тізімге енгізуге итермеледі, бұл оларға Нассаудағы активтерін тоқтатуға мүмкіндік берді. Веннер Греннің нацистік агент болғаны туралы күдіктерінің негізі болмады, 1954 жылы ALWAC II және ALWAC III, 1955 жылы ALWAC III E. 1956 және 1957 жылдары ALWAC III E моделі IBM 650-ге бәсекелес саналды, оның азырақ бөліктері және жақсы экономикасы болды, бірақ 30 данадан астам жеткізілмеген сияқты. Көп ұзамай магниттік барабанды машиналар магниттік ядролық жадтың пайда болуымен ескірді. 1956 жылға қарай қызметкерлердің саны үш есеге артып, 300-ден асты, ал компания Калифорния штатының Хоторн қаласындағы өнеркәсіптік саябаққа көшірілді. 1957 жылы электроника саласында транзистордың пайда болуы барлық вакуумдық компьютер өндірушілер үшін қаржылық соққы болды, ал 1958 жылы Хоторндағы ALWAC жабылып, оның қызметкерлері Веннер Греннің көмегімен Litton Industries және Autonetics, сондай-ақ бірнеше кіші электроника компанияларына жұмысқа орналасты. ALWAC 800 жалғасы сәтсіз жоба болды, ол прототиптен аспады, тек ядролық жадты ғана емес, магниттік логиканы да (жартылай өткізгіш диодтар мен магниттік ядролардың үйлесімі, Hewitt Crane-ге қараңыз) қолданды, ал алдын ала сатылған келісімшарттар компанияны құртпақ болды. 1958 жылы әзірлеме Швецияға ауыстырылды. Келесі модель, Wegematic 1000 деп аталды, ол III E-нің шағын жаңартуы болды және 1960 жылы жіберілді. Тек оншақты дана жеткізілді, олардың жартысы университеттерге, соның ішінде Израильдегі Вейцман институтына берілді. Мұның орнына Веннер Грен бірнеше құрметті атақтар алды. Веннер Греннің басқа да қызығушылықтарының бірі – монорельстік пойыз жүйелері болды. Оның ALWEG компаниясы 1959 жылы Диснейленд монорельстік жүйесін және 1962 жылы Сиэтл орталығы монорельсін салды. Веннер Грен спекулятивтік теміржол жобаларына деген құмарлығын жалғастырды, ол канадалық В. А. К. Беннеттпен бірлесіп Принс-Джорджтан солтүстікке қарай Пайс-Ривер, Роки-Маунтин-Тренч және соңында Аляскаға дейін теміржол салуға қатысты. Теміржолдың бір бөлігі Веннер Греннің қайтыс болғаннан кейін Тынық мұхиты Ұлы Шығыс теміржолымен салынды, соның ішінде қажетсіз Форт-Нелсон тармағы да, бірақ кездесу осы күнге дейін нәтижелер берді. Солтүстікке деген қызығушылық аймақтағы мега-өндірістік жобалардың қарқынын арттырды: Беннетт бөгеті ауқымды аңғарларды суға батырды, Тейлор қаласындағы газ құбырлары мен зауыттары, көмір шахталары мен целлюлоза фабрикалары салынды.

Жеке өмір

1909 жылдың соңында Атлантика океанын кезіп жүретін кемеде Америка сапарынан оралғанда, ол 1891 жылдың 15 қазанында Миссури штатының Канзас-Сити қаласында туған Маргарита Гоунтье Лиггетпен танысты. Ол актриса әпкесі Джин Гонтьемен бірге опера әншісі болып музыкалық білімін аяқтау үшін Еуропаға жол тартқан еді. Теңізде шағын ғашықтықтан кейін олар Лондонға сапар шегіп, 1909 жылдың 14 желтоқсанында неке қиып, оқуын аяқтау үшін Берлинге аттанды. Веннер Грен Стокгольмдегі Қызыл Крест ауруханасында рактан қайтыс болды.

Викинг қоры

Веннер Грен 1941 жылы антропологиялық зерттеулерді қолдаған "Викинг қоры" ұйымын құрып, оған қаржылай көмек берді. 1941 жылы бұл қор Кентукки университетінде Веннер Грен аэронавтикалық зерттеу зертханасын қаржыландырды, қазір ол Веннер Грен зертханасы деп аталады. Зертхана содан бері биомедициналық инженерияға қарай бағытталды. "Викинг қоры" кейіннен Веннер Грен антропологиялық зерттеулер қоры болып өзгертілді.