Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аксель Леннарт Веннер Грен (5 маусым 1881 – 24 қараша 1961) – швед кәсіпкері, 1930 жылдары әлемдегі ең бай адамдардың бірі болған.
Wealthy Swedish entrepreneur (1881 1961)
Axel Lennart Wenner Gren (5 June 1881 – 24 November 1961) was a Swedish entrepreneur and one of the wealthiest men in the world during the 1930s.
Ерте өмір
Ол 1881 жылғы 5 маусымда Швецияның батыс жағалауындағы Уддевалла қаласында дүниеге келді. Леонард пен одан жас Алиса Веннер Греннің (қыздығы Альбин) алты баласының төртіншісі (төрт қыз және екі ұл) болды; балалардың үшеуі ғана ересекке дейін жетті: Аксель, оның үлкен әпкесі (Анна) және кіші інісі (Хьюго). Әкесі ферманың иесі болды және Англияға ағаш экспорттады, бұл отбасын байлатты. Мектеп жылдарын Уддеваллада өткізген Веннер Грен Гётеборгқа көшіп, анасының ағасының дәмдеуіштер импорттау компаниясында бес жыл жұмыс істеді. Осы кезеңде ол жергілікті Берлиц мектебінде ағылшын, француз және неміс тілдерін, ал жергілікті YMCA-да музыканы оқыды. 1902 жылы 21 жасында Швециядан Германияға оқуға кетті. Алдымен Грефсвальд университетінде оқыды, онда жазғы курстардан кейін Берлинге көшті. 1908 жылы Америкаға сапар шегіп, ауыл шаруашылығына арналған қозғалтқыштарды зерттеді, содан кейін сол жылы Еуропаға оралды. 1908 жылы Венада Густав Паленнің дүкенінде Санто шаңсорғышын көрді, ол Еуропа бойынша оны тарату құқығына ие болған. Бастапқыда Санто шаңсорғышының Еуропалық дистрибьюторы бола алмағанына қарамастан, ол Паленмен серіктестікке келісіп, компанияның 20 пайызын сатып алды. Өмірінің басында Фредрик Люнгстреммен бірлесіп жұмыс істеген. Веннер Грен өнеркәсіптік шаңсорғышты тұрмыстық қолдануға бейімдеуге болатынын түсінгеннен кейін байлық жинады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол шведтік жарық компаниясын (сол кезде Lux деп аталған, бірақ оны Electrolux деп атауды ұсынған) Панама каналының ашылуына жарық беру келісімін қамтамасыз етіп, басқа да жетістіктерге жетті, үйге арналған шаңсорғыштың патентын сатып алуға көндірді. Ол ақшалай сыйлықтың орнына, шаңсорғыштың сатылымына байланысты компания акцияларын алуды сұрады. Electrolux тазалағышының сәттілігі арқасында 1930 жылдардың басында Веннер Грен Electrolux компаниясының басым акционеріне айналды, ал фирма шаңсорғыш және тоңазытқыш технологиясы бойынша жетекші бренд атанды. Веннер Грен газеттерге, банктерге және қару-жарақ өндірушілерге де инвестиция жасады, сондай-ақ ұятқа ұшыраған қауіпсіз сірниктердің магнаты Ивар Крюгердің көптеген активтерін сатып алды. Мексикада 1930 жылдары ол Мексиканың Пуэбла штатының ықпалды тұлғасы Максимино Авила Камачомен экономикалық одақ құрды, оның інісі Мануэль Авила Камачо 1940 жылы Мексика президенті болды.
He was born on 5 June 1881 in Uddevalla, a town on the west coast of Sweden. He was the fourth of six children (four girls and two boys) born to Leonard and the much younger Alice Wenner Gren (née Albin); only three of the children survived to adulthood: Axel, his oldest sister (Anna), and his younger brother (Hugo). His father owned a farm and exported timber to England, which made the family wealthy. Having spent his school years in Uddevalla, Wenner Gren moved to Gothenburg where he was employed for five years in the spice importing company of a maternal uncle. During this time, he learned English, French, and German at the local Berlitz school, and music at the local YMCA. In 1902, at the age of 21, he left Sweden to further his studies in Germany. He first studied in the university town of Greifswald, where he took some summer courses before moving on to Berlin, where he studied at the Berliner Handelsakademie, from which he graduated early. In 1908, he traveled to America where he learned about engines for agricultural use, returning to Europe the same year. While in Vienna in 1908 he saw the Santo vacuum cleaner in the shop of Gustaf Paalen who had exclusive rights to distribute them throughout Europe. After initially failing to become a European distributor for the Santo vacuum cleaner in his own right, he entered into a partnership with Paalen, purchasing a twenty percent interest in the company. Earlier in his life he notably collaborated with Fredrik Ljungström. Wenner Gren amassed a fortune from his early insight that the industrial vacuum cleaner could be adapted for domestic use. Soon after the First World War he persuaded the Swedish lighting company (called Lux at the time, but with his suggestion to rename it to Electrolux) for which he then worked (securing the contract to floodlight the opening ceremony of the Panama Canal, among other successes), to buy the patent to a home vacuum cleaner. He asked that instead of compensating him in cash, he would receive company stock based on the sales of the vacuum cleaner. The Electrolux cleaner was so successful that by the early 1930s, Wenner Gren had become the majority owner of Electrolux, and the firm was a leading brand in both vacuum cleaner and refrigerator technology. Wenner Gren also diversified his interests into the ownership of newspapers, banks and arms manufacturers, and acquired many of the holdings of the disgraced safety match tycoon Ivar Kreuger. In Mexico in the 1930s, he was in economic alliance with Maximino Ávila Camacho, strongman of the Mexican state of Puebla, whose brother Manuel Ávila Camacho became President of Mexico in 1940.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қара тізімге ену
Веннер Греннің бірінші әйелі швед болған Герман Герингтің досы болғаны хабарланды, ол 1930 жылдардың соңында Геринг пен британдық және американдық үкіметтер арасында делдалдық жасау арқылы алдағы дүниежүзілік соғыстың алдын алуға болатынына сендірді. Оның күш-сайысы сәтсіз аяқталды, барлық тараптар оны нацистік режимнің жоспарларына көп әсер ете алмайтын, өзін өзі дәріптеуге құмар адам деп санады. Дегенмен, басқалар оның соғыстағы рөлін күдікпен қарастырады, оның алғашқы Багам аралдарындағы банкісінің нацистерді қаржыландыруға қалай пайдаланылғанын және Герингпен достығын нацистерге жеке қолдау көрсетуінің мүмкін дәлелі ретінде келтіреді. Көңілі құлаған Веннер Грен Багамадағы Хог аралындағы (қазіргі Парадайз аралы) иелігіне қайтып, аралдың губернаторы, Виндзор герцогы және Ұлыбританияның бұрынғы королі Эдуард VIII-мен достығын жаңартты. Соғыстың басында оның Герингпен болған достығы және герцогтың неміс симпатиялары американдықтарды, содан кейін британдықтарды оны экономикалық қара тізімге енгізуге итермеледі, бұл оларға Нассаудағы активтерін тоқтатуға мүмкіндік берді. Веннер Греннің нацистік агент болғаны туралы күдіктерінің негізі болмады, 1954 жылы ALWAC II және ALWAC III, 1955 жылы ALWAC III E. 1956 және 1957 жылдары ALWAC III E моделі IBM 650-ге бәсекелес саналды, оның азырақ бөліктері және жақсы экономикасы болды, бірақ 30 данадан астам жеткізілмеген сияқты. Көп ұзамай магниттік барабанды машиналар магниттік ядролық жадтың пайда болуымен ескірді. 1956 жылға қарай қызметкерлердің саны үш есеге артып, 300-ден асты, ал компания Калифорния штатының Хоторн қаласындағы өнеркәсіптік саябаққа көшірілді. 1957 жылы электроника саласында транзистордың пайда болуы барлық вакуумдық компьютер өндірушілер үшін қаржылық соққы болды, ал 1958 жылы Хоторндағы ALWAC жабылып, оның қызметкерлері Веннер Греннің көмегімен Litton Industries және Autonetics, сондай-ақ бірнеше кіші электроника компанияларына жұмысқа орналасты. ALWAC 800 жалғасы сәтсіз жоба болды, ол прототиптен аспады, тек ядролық жадты ғана емес, магниттік логиканы да (жартылай өткізгіш диодтар мен магниттік ядролардың үйлесімі, Hewitt Crane-ге қараңыз) қолданды, ал алдын ала сатылған келісімшарттар компанияны құртпақ болды. 1958 жылы әзірлеме Швецияға ауыстырылды. Келесі модель, Wegematic 1000 деп аталды, ол III E-нің шағын жаңартуы болды және 1960 жылы жіберілді. Тек оншақты дана жеткізілді, олардың жартысы университеттерге, соның ішінде Израильдегі Вейцман институтына берілді. Мұның орнына Веннер Грен бірнеше құрметті атақтар алды. Веннер Греннің басқа да қызығушылықтарының бірі – монорельстік пойыз жүйелері болды. Оның ALWEG компаниясы 1959 жылы Диснейленд монорельстік жүйесін және 1962 жылы Сиэтл орталығы монорельсін салды. Веннер Грен спекулятивтік теміржол жобаларына деген құмарлығын жалғастырды, ол канадалық В. А. К. Беннеттпен бірлесіп Принс-Джорджтан солтүстікке қарай Пайс-Ривер, Роки-Маунтин-Тренч және соңында Аляскаға дейін теміржол салуға қатысты. Теміржолдың бір бөлігі Веннер Греннің қайтыс болғаннан кейін Тынық мұхиты Ұлы Шығыс теміржолымен салынды, соның ішінде қажетсіз Форт-Нелсон тармағы да, бірақ кездесу осы күнге дейін нәтижелер берді. Солтүстікке деген қызығушылық аймақтағы мега-өндірістік жобалардың қарқынын арттырды: Беннетт бөгеті ауқымды аңғарларды суға батырды, Тейлор қаласындағы газ құбырлары мен зауыттары, көмір шахталары мен целлюлоза фабрикалары салынды.
Wenner Gren was reported to be a friend of Hermann Göring, whose first wife was a Swede, and in the late 1930s convinced himself that he could avert the coming world war by acting as a conduit between Göring and the British and American governments. His efforts proved unsuccessful, with all parties regarding him as a self promoting nuisance without much influence on the plans of the Nazi regime. However, others are suspicious of his role in the war, citing how (his) original Bank of the Bahamas was used to fund the Nazis and his friendship with Göring as potential proof of his private support for the Nazis. A disconsolate Wenner Gren retired to his estate in The Bahamas, in Hog Island (now Paradise Island), where he resumed his friendship with the islands' governor, the Duke of Windsor, and former King of the United Kingdom, Edward VIII. Early in the war his rumored friendship with Göring and the German sympathies of the Duke led first the Americans and, following their lead, the British, to place him on an economic blacklist, enabling them to freeze his assets in Nassau. There proved to be little or no foundation to their suspicions that Wenner Gren was a Nazi agent, ALWAC II and ALWAC III in 1954, ALWAC III E in 1955. In 1956 and 1957, the model ALWAC III E was considered a competitor to the IBM 650, having fewer parts and good economy, but no more than 30 units seem to have been delivered. Soon after this, magnetic drum machines were made obsolete by the introduction of the magnetic core memory. By 1956 the number of employees tripled to over 300 and the company was relocated to an industrial park in Hawthorne, California. The appearance of the transistor in the electronics industry in 1957 was a financial shock for all vacuum tube computer makers and by 1958 ALWAC in Hawthorne closed and its employees, with the help of Wenner Gren himself, were successfully hired by Litton Industries and Autonetics and several smaller electronics companies. The follow up ALWAC 800 was a failed design that never went beyond prototype, using not only core memory but also magnetic logic (a combination of semiconductor diodes and magnetic cores, cf. Hewitt Crane), and presold contracts nearly ruined the company. Development was transferred to Sweden in 1958. The next model, named Wegematic 1000, a slight upgrade of the III E, was shipped in 1960. Only a dozen were delivered and half of them were give aways to universities, including one unit for the Weizmann Institute in Israel. In exchange, Wenner Gren received several honorary titles. Among Wenner Gren's other interests were monorail train systems. His company, ALWEG, built the original Disneyland Monorail System in 1959 and the Seattle Center Monorail in 1962. Wenner Gren continued his fascination with speculative railway projects, as he collaborated with Canadian W. A. C. Bennett to build a railway north from Prince George into the untapped Peace River, Rocky Mountain Trench and eventually Alaska. Parts of the railway were built by the Pacific Great Eastern Railway after Wenner Gren's death, including the needless Fort Nelson branch, yet the meeting produced outcomes lasting to this day. The interest in the north spurred a spate of mega industrial projects in the region: the Bennett Dam flooding vast valleys, gas pipelines and plants at Taylor, coal mines and pulp mills.
Жеке өмір
1909 жылдың соңында Атлантика океанын кезіп жүретін кемеде Америка сапарынан оралғанда, ол 1891 жылдың 15 қазанында Миссури штатының Канзас-Сити қаласында туған Маргарита Гоунтье Лиггетпен танысты. Ол актриса әпкесі Джин Гонтьемен бірге опера әншісі болып музыкалық білімін аяқтау үшін Еуропаға жол тартқан еді. Теңізде шағын ғашықтықтан кейін олар Лондонға сапар шегіп, 1909 жылдың 14 желтоқсанында неке қиып, оқуын аяқтау үшін Берлинге аттанды. Веннер Грен Стокгольмдегі Қызыл Крест ауруханасында рактан қайтыс болды.
In late 1909, while returning from a trip to America on board a trans Atlantic liner, he met Marguerite Gauntier Liggett who had been born on 15 October 1891 in Kansas City, Missouri. She was traveling with her sister, actress Gene Gauntier, to Europe to complete her musical training as an opera singer. After a brief romance at sea, they traveled to London, where they married on 14 December 1909 before traveling on to Berlin where she would complete her studies. Wenner Gren died of cancer while staying at the Red Cross Hospital in Stockholm.
Викинг қоры
Веннер Грен 1941 жылы антропологиялық зерттеулерді қолдаған "Викинг қоры" ұйымын құрып, оған қаржылай көмек берді. 1941 жылы бұл қор Кентукки университетінде Веннер Грен аэронавтикалық зерттеу зертханасын қаржыландырды, қазір ол Веннер Грен зертханасы деп аталады. Зертхана содан бері биомедициналық инженерияға қарай бағытталды. "Викинг қоры" кейіннен Веннер Грен антропологиялық зерттеулер қоры болып өзгертілді.
Wenner Gren also founded and endowed The Viking Fund in 1941, an organization supporting anthropological research. In 1941, the endowment funded the Wenner Gren Aeronautical Research Laboratory, now called the Wenner Gren Laboratory at the University of Kentucky. The lab has since changed its focus to Biomedical Engineering. The Viking fund was later renamed the Wenner Gren Foundation for Anthropological Research.