Кіріспе

Леош Яначектың операсы "Ақылды кішкентай түлкі" (түпнұсқа атауы Příhody lišky Bystroušky немесе ағылшын тілінде "Жылқықұлақты түлкінің хикаялары") – Леош Яначектың 1923 жылы аяқталған, үш актілі, чех тіліндегі операсы. Либреттосын композитор Рудольф Теснохлидек жазған повестің негізінде өзі жазған.

Атауы

Операның либреттосын композитор 1920 жылы Рудольф Теснохлидек жазған "Лишка Быструшка" повесінен бейімдеген, алғаш рет бұл повесть "Лидове новины" газетінде, Станислав Лолек салған суреттермен жарияланған. Опера атауындағы Příhody сөзі "оқиғалар", "ертегілер" мағынасын білдіреді; lišky – түлкінің генетивтік жағдайы. Bystroušky сөзі де генетивтік жағдайда, "жеткір" деген мағынаны береді, сонымен қатар "ұштар", "түкінің құлақтары сияқты сүйкімді" және "ақылды" деген екі мағынаны қамтиды. Опера 1927 жылы Макс Брод жасаған неміс тіліндегі бейімделу арқылы Чехословакиядан тыс елдерде танымал болды. Ол операға "Das schlaue Füchslein" деген жаңа ат берді, немістер осы атпен әлі күнге дейін біледі, ал ағылшын тілінде бұл "Ақылды кішкентай түлкі" деп аударылады.

Құрамы

Яначек 1921 жылы Теснохлидектің комикстерге негіделген әңгімесін тауып алып, оны операға айналдыруға шешім қабылдағаннан кейін, автормен кездесіп, жануарларды зерттеумен айналысты. Осы кейіпкерлерді жақсы түсінгендіктен, өзінің 70 жылдық өмір тәжірибесінен және жас, үйленген Камила Стоссловаға деген өшпес, жауапсыз махаббатынан нәр алып, операны жазуға кірісті. Ол бастапқыда күлкілі мультфильмді өмір циклы туралы философиялық толғанысқа айналдырды, оның шешімінде басты кейіпкер – Виксеннің өлімі болды; басқа қарт композиторлардың опералары сияқты, бұл опера да өмірдің қарапайымдылыққа қайта оралуын көрсетеді. Жұмыс 1922 жылы аяқталды. 23 Комикалық опера ретінде сипатталғанымен, оның терең мағынасы бар екені де айтылды. Шығарманың интерпретациясы әртүрлі: балаларға арналған ойын-сауықтан бастап, трагедияға дейін. 1965 жылы Фелсенштейн осы операны «Немец телехироникасы» фильміне айналдырды, онда басты рөлді Ирмгард Арнольд ойнады, бірақ Бродтың «Дас шлау Фюхслейн» атауы сақталды. Операның итальяндық тұңғыш көрсетілісі 1958 жылы Ла Скалада Мариелла Аданидің қатысуымен өтті. Бұл шығарма алғаш рет 1961 жылы Англияда Садлер Веллс опера компаниясы (қазіргі Англия Ұлттық операсы) сахнасында қойылды. Дэвид Понтнидің қойылымы 1980 жылдары Ұлыбританияның үш ұлттық компаниясымен бірлесіп ұйымдастырылды: алғаш 1980 жылы Эдинбург фестивалінде Шотландия операсы, содан кейін келесі жылы Лондондағы Уэльс Ұлттық операсы және ақырында 1988 жылдың маусымында Англия Ұлттық операсы. Шамамен 40 жыл өткен соң Понтни Уэльс Ұлттық операсының Кардиффте және гастрольдік турда қайта қоюын қадағалады. 1981 жылы Нью-Йорк опера театры Морис Сендак салған суреттерге негізделген, ағылшын тіліндегі қойылымды ұйымдастырды, дирижерлік – Майкл Тилсон Томас, ал басты рөлдерде сопрано Джанна Роланди (Виксен Шарп Эйрс) және баритон Ричард Кросс (Орманшы) болды. Глиндеборн фестивалі операсы оны 2012 жылы Мелли Стилл режиссерлігімен сахнаға қойды, ал 2016 жылы Глиндеборн фестивалінде Кристофер Пурвз Орманшы рөлінде, Елена Тсаллагова Виксен рөлінде, дирижер Якуб Хруша және Лондон филармония оркестрі болды. 2014 жылдың мамырында Кливленд оркестрі Франц Велсер Мост дирижерлігімен Юваль Шаронның инновациялық нұсқасын орындады. Бұл қойылым операны анимация мен қолмен салынған бейнелерді пайдалану арқылы бастапқы түбірлеріне қайтарды. Қойылымда әншілердің бас-беттерін жануарлардың анимациялық денелеріне орналастыру үшін қабырғадағы тесіктер пайдаланылды. 2023 жылы опера Сао-Паулуда сахналанды, режиссері – Айра Левин, продюсері – Андре Хеллер Лопес, сюрреалистік көзқарас ұстанды.