Кіріспе

Анархизмдегі экономикалық теориялар мен тәжірибелер жиынтығы. Анархистік экономика – анархизмнің саяси философиясындағы экономикалық қызметтің теориялары мен тәжірибелерінің жиынтығы. Анархистер авторитарлыққа және капитализмге қарсы, анархизм көбінесе либертариандық социализмнің бір түрі ретінде қарастырылады, яғни мемлекетсіз социализм. Олар капиталды шоғырландыруға, пайызға, монополияға, капитализмге тән өндірістік мүлікке (өндіріс құралдары – капитал, жер және еңбек құралдары), пайдаға, рентаға, өсімдікке және жалақы құлдығына қарсы тұрады, оларды капитализмге іріккен нәрселер деп есептейді. Анархизм көбінесе радикалды солшыл немесе өте солшыл қозғалыс ретінде қарастырылады, ал оның экономикасы мен құқықтық философиясы солшыл және социалистік саясаттың антиавторитарлық, антимемлекеттік және либертариандық түсіндірмелерін көрсетеді, мысалы, коммунизм, коллективизм, еркін нарық, индивидуализм, мутуализм, партисипизм және синдикализм, сондай-ақ басқа либертариандық социалистік экономикалар. Көптеген анархистік теоретиктер анархокапитализмді анархистік қозғалыстың бөлігі деп санамайды, себебі анархизм тарихи тұрғыдан антикапиталистік қозғалыс болған және капитализммен үйлеспейді деп есептеледі. Анархокапиталистерден өзгеше, еркін нарықтық индивидуалистік анархистер еңбек құндылығының теориясын және социалистік доктриналарды сақтайды. Анархистер капиталистік институттар экономикалық қызметтің әртүрлі формаларын, оның ішінде жеке мүлікті (өндірістік мүлік ретінде, жеке мүлік емес), иерархиялық өндірістік қатынастарды, жеке мүліктен рента алуды, айырбастаудан пайда табуды және/немесе қарыздар бойынша пайыз алуды қанаушылық деп санайды. Немецтің ықпалды индивидуалистік анархистік философы Макс Штирнер үшін «жеке мүлік – заңның рақымымен тіршілік ететін» және ол «заңның нәтижесінде ғана «менікі» болады» дейді. Басқаша айтқанда, жеке мүлік тек «мемлекеттің қорғауы арқылы, мемлекеттің рақымы арқылы» ғана пайда болады. Мемлекеттік қорғаудың қажеттілігін мойындаған Штирнер сондай-ақ «оларды және олардың принциптерін қорғайтын» жақсы азаматтарға ешқандай айырмашылық жасамау керек, егер олар қорғалса, абсолютті патша немесе конституциялық монархия, республика болсын. Олардың сүйікті қорғаушысы еңбек емес», керісінше, ол «пайда әкелетін мүлік, демек еңбек, әрине, бірақ өзіңнің еңбегінен гөрі капиталдың және жұмысшылардың еңбегі». Пьер Жозеф Прудон Лион мутуалистерімен байланыста болды және кейіннен өз ілімдерін сипаттау үшін осы атауды қабылдады. Кларенс Ли Шварц «Мутуализм деген не?» еңбегінде бұл терминнің шығу тегі туралы өз пікірін келтіріп, «мутуализм сөзін алғаш рет 1832 жылы ағылшын жазушысы Джон Грей қолданған» дейді. Джозиа Уоррен алғашқы американдық анархист ретінде танылады және ол 1833 жылы шығарған төрт беттік апталық газет, «Бейбіт революционер» – анархистік мерзімді басылымның алғашқы нұсқасы болды. Уоррен «бағаның шегі – шығын» деген сөз тіркесін қолданды, мұнда «шығын» дегені ақшалай бағаға емес, бір затты өндіруге жұмсалған еңбекке қатысты. Сондықтан «ол адамдарға жұмыс істеген сағаттарын көрсететін куәліктермен төлеу жүйесін ұсынды. Олар осы куәліктерді жергілікті дүкендерде, сондай уақытқа өндірілген тауарларға айырбастай алатын еді». Еуропадағы алғашқы анархокоммунист – Жозеф Дежак, өзін «либертариан» деп атаған алғашқы адам. Прудоннан өзгеше және оған қарсы, ол «жұмыскер өзінің еңбегінің өніміне емес, оның қажеттіліктерін қанағаттандыруға құқылы» деп дәлелдеді.

Ұйымдастырылған бұқаралық әлеуметтік анархизмдегі экономика

Бірінші Интернационалдың авторитарлыққа қарсы бөлімдері Сент-Имьер съезінде (1872) «пролетариаттың мұраты барлық адамдардың еңбегі мен теңдігіне негізделген, барлық саяси үкіметтен толыққанды тәуелсіз, толыққанды еркін экономикалық ұйым мен федерацияны құрудан өзге мақсатқа ие бола алмайды» деп жариялады, онда әрбір жұмысшы «өз еңбегінің жалпы өнімін пайдалану құқығына ие болып, осы арқылы толыққанды интеллектуалдық, материалдық және рухани күштерін ұжымдық түрде дамытуға мүмкіндік алады». Бұл революциялық өзгеріс «тек пролетариаттың өзінің, оның кәсіби одақтары мен дербес коммуналарының ерікті әрекеттерінің нәтижесі болуы мүмкін». Белсенді жұмысшы қозғалыстарымен байланысының арқасында Интернационал маңызды ұйымға айналды. Карл Маркс Интернационалдың жетекші тұлғасы және оның Бас кеңесінің мүшесі болды. Прудонның ізбасарлары – мутуалистер, Маркстің мемлекеттік социализміне қарсы шығып, саяси тартыну мен шағын жеке меншікті жақтады. 1868 жылы Бейбітшілік және бостандық лигасына (ББЛ) сәтсіз қатысқаннан кейін, орыс революционері Михаил Бакунин және оның ұжымдық анархист достастары Бірінші Интернационалға қосылды (ол ББЛ-мен араласпау туралы шешім қабылдаған болатын). Олар мемлекетті революциялық жолмен құлатуды және мүлікті ұжымдастыруды жақтаған Интернационалдың федералистік социалистік бөлімдерімен одақтасты. 1882 жылы Испания аймағының жұмысшылар федерациясы да осы ұстанымды қабылдады, бұл туралы Бірінші Интернационалдың анархист ардагері Жозеп Ллунас и Пужальс «Ұжымшылдық» атты эссесінде айтқан. 1880-жылдардың басында Еуропалық анархистік қозғалыстың көп бөлігі анархокоммунистік ұстанымды қабылдады, ол жалақылы еңбекті жоюды және қажеттілікке қарай бөлуді жақтады. Қызығы, «ұжымшыл» термині кейін толық коммунизмге өту кезеңінде жалақы жүйесін сақтап қалуды жақтаған марксистік мемлекеттік социалистермен байланыстырыла бастады. Анархокоммунист Питер Кропоткин «Ұжымдық жалақы жүйесі» атты мақаласында бұл ұстанымды сынады, ол 1892 жылы «Нанды бағындыру» кітабында қайта жарияланды. Кафиеро «Анархия және коммунизм» (1880) еңбегінде еңбек өнімдеріне жеке меншік капиталдың теңсіз жинақталуына, демек, әлеуметтік топтардың қайта пайда болуына және олардың арасындағы қайшылықтарға, сондай-ақ мемлекеттің қайта жандануына әкелетінін түсіндірді: «Егер біз еңбек өнімдеріне жеке меншікті сақтайтын болсақ, ақшаны сақтауға мәжбүр болар едік, бұл жеке тұлғалардың қажеттілігіне емес, олардың еңбегіне байланысты байлықты көбірек немесе аздап жинақтауға мүмкіндік берер еді».

Анархизм экономикасы іс жүзінде: испан революциясы

Испаниядағы күшті анархистік қозғалыста коллективизм мен анархокоммунизм арасындағы пікірталас қайта жанданды: «Бұл өндірістік және ауылдық екі база испандық анархосиндикализмнің либертариандық коммунизмін біршама әртүрлі бағыттарға бұрды – біреуі коммуналық, екіншісі синдикалистік. Коммунализм жергілікті, ауылдық рухта көбірек өркендеді, тіпті оңтүстікке қарай, өйткені оның негізгі бекіністерінің бірі Андалусияда орналасқан. Ал синдикализм қалалық және унитарлық рухта көбірек дамыды, сонымен қатар солтүстікке қарай, өйткені оның басты орталығы Каталония болды». Испан анархистік теоретиктері бұл мәселеде белгілі бір даулы болды. Олардың бір бөлігі Пётр Кропоткинге адалдығын көрсетті және орта ғасырлардағы коммуналардың қарапайым, бірақ идеалистік бейнесіне сүйсінді, оларды испандық алғашқы шаруалар қауымының дәстүрімен байланыстырды. Олардың сүйікті ұраны – «еркін коммуна». Михаил Бакунин испандық коллективистік, синдикалистік және интернационалистік жұмысшылар қозғалысының негізін қалаушы болды. Бұл анархистер оған және оның шәкірті Рикардо Меллаға еліктеуге бейімділік танытты. Бұл жобаның маңызды бөлігі – өндірушілерге әкімшілік шығындарын жабуға жеткілікті мөлшерде минималды пайыздық ставкамен несие беретін өзара несие банкін құру болды. Мутуализм еңбектің немесе оның өнімінің сатылуы кезінде, айырбастау үшін «тегіс және теңдес пайдалы затты өндіруге қажетті еңбек мөлшеріне» балама тауарлар немесе қызметтерді алу керек дейтін еңбек құнының теориясына негізделген. Кейбір мутуалистердің пікірінше, мемлекет нарықтағы бәсекелестікке араласпаса, адамдар еңбек еткеніне пропорционал табыс таба алмауы мүмкін. Мутуалистер несиелер, инвестициялар және жалға алу арқылы табыс табу идеясына қарсы, өйткені олар бұл адамдар еңбек етпейді деп санайды. Олардың кейбіреулері мемлекеттік араласу тоқтаса, капиталға деген бәсекелестік күшейгендіктен, мұндай табыстар жойылатынын айтады. Прудон бұл табыс түріне қарсы болғанымен, былай деді: «[ ] Мен ешқашан мемлекеттік жарлық арқылы жер жалғасы мен капиталға төленетін сыйақыны тыйым салуға немесе басуға ниеттенбедім. Менің ойымша, адамдардың барлық қызметтері еркін және міндетті болуы керек». Олар жұмысшылардың еңбек өнімдерінің толық құқығын қамтамасыз ету мақсатында, мутуалистер нарық пен еңбек өнімдерінің жеке меншігін қолдайды. Алайда, олар жерге қатысты шартты құқықтарды жақтады, оның жеке меншік құқығы тек пайдалануда немесе иемденуде болған жағдайда ғана заңды (Прудон оны «иемдену» деп атады). Прудонның мутуализмі жұмысшыларға тиесілі кооперативтік фирмалар мен қауымдастықтарды қолдайды, «бізге екі ойланудың қажеті жоқ, өйткені бізде таңдау жоқ [ ] жұмысшылар арасында Ассоциация құру қажет [ ] өйткені олай болмаған жағдайда олар бағыныштылар мен жоғары тұрғандар ретінде қарым-қатынаста болып қалады, және екі [ ] қожалар мен жалақылы жұмысшылардың касталары пайда болады, бұл еркін және демократиялық қоғамға қайшы келеді» және сондықтан «жұмысшылар феодализмге қайта оралу қаупі төнген жағдайда, барлық мүшелері үшін тең жағдайлармен демократиялық қоғамдар құруы керек». Капиталдық игіліктерге (адам жасаған, жер емес «өндіріс құралдары») қатысты пікірлер әртүрлі – олар ортақ басқарудағы мемлекеттік активтер немесе жеке меншік болуы керек.

Эволюция

"Мұтауализм" термині әр түрлі байланысты қолданыстарда қолданылған. Шарль Фурье алғаш рет 1822 жылы француз тіліндегі "mutualisme" терминін қолданды, бірақ бұл экономикалық жүйеге қатысты емес еді. "Мұтауалист" есімінің алғашқы пайдалануы 1826 жылы америкалық оуэниттің "New Harmony Gazette" газетінде болды. 1830-жылдардың басында Францияның Лион қаласындағы жұмысшылар ұйымы өздерін "Мутуэлисттер" деп атады. Пьер Жозеф Прудон Лион мұтауалистерімен байланыста болды және кейіннен өз ілімдерін сипаттау үшін осы атауды қабылдады, сондай-ақ Альберт Брисбен, Прудон, Грин, Пьер Леру және басқалардың еңбектерімен бірге. Американдық анархист тарихшысы Юнис Минет Шустер үшін "[П]рудондық анархизм АҚШ-та кем дегенде 1848 жылы кездескені анық, және ол Жосия Уоррен мен Стивен Перл Эндрюстің жекешіл анархизмімен байланысын сезінбеген". Уильям Б. Грин осы Прудондық мұтауализмді ең таза және ең жүйелі түрінде ұсынды. Мұтауалисттер еркін банк ісін халыққа қайтару қажеттігін, осы арқылы тегін несие жүйесін құруға болатынын айтады. Олар банктердің капиталистер жерді монополиялағандай, несиеге монополиясы бар екенін мәлімдейді. Кевин Карсон – заманауи мұтауалист және "Мұтауалистік саяси экономиканы зерттеулер" кітабының авторы. Карсон капитализмнің "феодализмдей зор тонау актісіне" негізделгенін және капитализм мемлекет болмаған жағдайда өміршең бола алмайтынын айтады. Оның пікірінше, "[К]апитализмді еркін нарықтан ажырататын – мемлекеттің араласуы". Роберт Грэм атап көрсеткендей, "Прудонның нарықтық социализмі оның өнеркәсіптік демократия және жұмысшылардың өзін-өзі басқару тұжырымдарымен тығыз байланысты". К. Стивен Винсент осы идеялардың Прудондық аспектісін терең талдау барысында "Прудон экономиканы басқару және бағыт беруді жұмысшыларға қайтаратын өндірістік демократия бағдарламасын тұрақты түрде қолдады" деп атап өтті. Прудон үшін "күшті жұмысшылар бірлестіктері [ ] жұмысшыларға бірлесіп сайлау арқылы кәсіпорынды күнделікті басқару және жұмыс істеу жолдарын анықтауға мүмкіндік береді".

Коллективистік анархизм

Коллективистік анархизм – мемлекеттік және жеке меншік есебінен өндіріс құралдарын жоюды жақтаған революциялық доктрина. Оның орнына, өндіріс құралдарының ұжымдық меншікте болуын және оларды өндірушілердің өзі басқаруы мен бақылауы көзделеді. Өндіріс құралдарын ұжымдастыру үшін бастапқыда жұмысшылар көтеріліс жасап, өндіріс құралдарын күшпен ұжымдастыруы тиіс деп есептелді. Бұл анархокоммунизмнен өзгеше, онда жалақы жойылып, адамдар тауар қоймасынан "әркімге қажеттісінше" еркін алуға мүмкіндік беріледі. Атауына қарамастан, Михаил Бакуниннің коллективистік анархизмі – жекелегендік пен ұжымдық принциптердің үйлесімі ретінде қарастырылады.

Марксизмді сынға алу және басқа анархистік классикалық ағымдармен қарым-қатынас

Коллективист анархистер алдымен Пьер Жозеф Прудонның ізбасарлары мен Карл Маркспен байланысты мемлекеттік социалистерінен өзін ажырату үшін «коллективизм» терминін қолданды. Михаил Бакунин «біз әрқашан коммунизмге немесе мемлекеттік социализмге ұқсайтын нәрсеге қарсы тұрамыз» деп жазды, Бакунин мұны негізінен авторитарлық деп есептеді («Федерализм, социализм және антитеологизм», 1867). Бакунин мен Маркс арасындағы дау анархизм мен марксизм арасындағы айырмашылықты көрсетті. Бакунин бірқатар марксистердің кейбір идеяларына қарсы шығып, барлық төңкеріс күш қолдануды қажет етпейді деп дәлелдеді. Ол сондай-ақ Маркс ұсынған «пролетариат диктатурасы» тұжырымдамасын қабылдамады, осы тұжырымдаманы авангардтық социализм, соның ішінде марксизм-ленинизм, бір партияның жоғарыдан пролетариатты білдіретіндей билік жүргізуін ақтау үшін пайдаланды. Бакунин революцияларды халық тікелей басқаруы керек деп талап етті, ал кез келген «ағартушы элита» тек «көрінбейтін, ешкімге таңылмайтын [және] барлық ресми құқықтар мен мәнінен айырылған» күйде ғана ықпал етуі керек. Ол мемлекетті дереу жою қажет деп сенді, өйткені барлық үкімет формалары әрине қанаушылыққа алып келеді. Бакунин «жұмыскерлерді капиталға интеграциялауды революциялық күштерді жою деп санайды. Бакунин үшін революциялық үлгі шаруалар ортасында (ұзақ уақыттан бері көтеріліс дәстүрі бар, сондай-ақ қазіргі әлеуметтік формасында коммунистік үлгі – шаруалар коммуны) және білімді жұмыссыз жастар арасында, барлық таптардан шыққан әртүрлі шеттетілгендер, қарақшылар, тонаушылар, кедейленген халық, қоғамның шетінде жүргендер, қашқандар, шеттетілгендер немесе жаңадан пайда болған өнеркәсіптік еңбек тәртібіне енбегендер, қысқасы, Маркс оларды люмпенпролетариат санатына қосуға тырысқандардың барлығында көрінеді». Бірінші Интернационалдың авторитарлыққа қарсы бөлімдері Сент-Имьер конгресінде (1872) «пролетариаттың ұмтылыстары барлық еңбек етушілердің еңбегі мен теңдігіне негізделген және барлық саяси үкіметтен мүлдем тәуелсіз, мүлдем еркін экономикалық ұйым мен федерацияны құрудан басқа мақсатқа ие болмайды» деп жариялады, онда әрбір жұмысшы «өз еңбегінің жалпы өнімін пайдалану құқығына ие болады және осылайша өзінің толық интеллектуалдық, материалдық және рухани күштерін бірлесіп дамыту құралына ие болады». Бұл революциялық трансформация «тек пролетариаттың өзінің, оның кәсіби одақтары мен автономды коммуналарының өздігінен туындаған әрекеттерінің нәтижесі болуы мүмкін». Анархокоммунистер тіршілік көріктілікті, өндірістік және тарату мүлігін ортақ немесе әлеуметтік меншік деп санайды, ал жеке мүлік жеке меншік болуы керек. Коллективист анархистер осымен келіседі, бірақ олар сыйақы мәселесінде келіспейді. Михаил Бакунин сияқты кейбір коллективист анархистер еңбекке сыйақы төлеуді жақтайды, ал Питер Кропоткин сияқты анархокоммунистер мұндай сыйақы ақшаның қайта жаралуына әкеледі және бұл мемлекеттің қажеттілігін тудырады деп санайды. Анархисттік жиі сұралатын сұрақтар (FAQ) коллективист анархизмді коммунистік анархизммен былай салыстырады және қарама-қарсы қояды: Коллективистер мен коммунистер арасындағы басты айырмашылық революциядан кейін «ақша» мәселесінде. Анархокоммунистер ақшаны жоюды маңызды деп санайды, ал анархоколлективистер өндіріс құралдарының жеке меншігін жоюды басты мәселе деп есептейді. Кропоткин атап өткендей, «[коллективистік анархизм] өндіріс үшін қажетті барлық заттардың еңбек топтары мен еркін коммуналарға ортақ меншікте болуын білдіреді, ал еңбектің қайтарымы [яғни таратылуы] жолдары, коммунистік немесе басқа, әр топ өз алдына шешеді». Осылайша, коммунизм де, коллективизм де өндірісті өндірушілердің бірлестіктері арқылы бірлесіп ұйымдастырса да, олар өндірілген тауарларды қалай бөліседі деген тұрғысынан ерекшеленеді. Коммунизм барлық адамдардың еркін тұтынуына негізделген, ал коллективизм тауарларды еңбекке қарай бөлуге бейім. Алайда, көптеген анархоколлективистер уақыт өте келе, өнімділік артып, қоғамдық сезім күшейген сайын ақша жоғалатынын ойлайды.

Анархокоммунизм

Анархокоммунизм, сондай-ақ анархистік коммунизм, кейде еркін коммунизм немесе либертариандық коммунизм деп аталады, – анархизмнің теориясы. Ол мемлекетті, нарықты, ақшаны, капитализмді және жеке меншікті (жеке мүлікті сақтай отырып) жоюды, сондай-ақ өндіріс құралдарының жалпы меншігін, тікелей демократияны және ерікті бірлестіктер мен жұмысшылар кеңестерінің көлденең желісін жақтады. Өндіріс пен тұтыну басшылық қағидаға негізделген: "Әркім қабілетіне қарай берсін, әркім қажеттілігіне қарай алсын". Анархокоммунизмнің кейбір түрлері, мысалы, бүлікші анархизм, эгоизм мен радикалдық жекелеушілікке күшті ықпал етеді, анархокоммунизмді жеке адамның бостандығын іске асыру үшін ең жақсы әлеуметтік жүйе деп санайды. Көптеген анархокоммунистер анархокоммунизмді жеке адам мен қоғам арасындағы қайшылықты шешудің жолы ретінде қарастырады. Анархистік коммунизмде жалақылы еңбекті жою орталық мәселе болып табылады. Байлықтың бөлісуі өздігінен анықталған қажеттіліктерге негізделгендіктен, адамдар өздерін қанағаттандыратын қандай да бір іс-әрекетпен айналысуға еркін болады және енді олар темпераменті мен қабілеттері жоқ жұмыстарға мәжбүр болмайды.

Эволюция және ХХ ғасырдың басындағы төңкерістердегі рөлі

Анархокоммунизм француз революциясынан кейін туындаған радикалды социалистік ағымдардың нәтижесінде пайда болды, бірақ ол алғаш рет Бірінші Интернационалдың итальян бөлімінде қалыптасты. Алғашқы анархокоммунист – Джозеф Дежак, өзін «еркіндік сүйгіш» деп атаған тұңғыш адам. Коллективистік анархистер өндіріс құралдарына ұжымдық меншік орнатуға тырысты, сонымен бірге әрбір адамның еңбегінің көлемі мен сипатына пропорционалды төлемді сақтап қалуды көздеді, ал анархокоммунистер еңбек өнімдеріне де ұжымдық меншік принципін таратуға ұмтылды. Екі топ та капитализмге қарсы болғанымен, анархистік коммунистер Прудон мен Бакуниннен ерекшеленді, олар жеке адамдардың жеке еңбектерінің нәтижесіне құқығы бар екенін және өндіріске салған үлесі үшін сыйақы алуға құқылы екенін жақтады. Малатеста айтқандай, «Біздің әрқайсымыз не істейтінімізді анықтауға тырысып, шатасудың қаупінен гетіп, бәріміз бірлесіп жұмыс істейік және барлығымызды ортақ иелікке біріктірейік. Осылайша әркім өз күшінің шегінде қоғамға қызмет етеді, ал жеткілікті өнім өндірілгеннен кейін әркім қажетіне қарай алады, тек қана жетіспейтін нәрселерді ғана шектеуге болады». Петр Кропоткиннің теориялық еңбектері кейіннен маңызға ие болды, өйткені ол ұйымдық және ұйымдық емес, көтерілісші бағыттарды кеңейтіп, дамытты. Ресей революциясы кезінде Нестор Махно сияқты анархистер 1919 жылдан бастап Украинада анархокоммунизмді құру және қорғау үшін жұмыс істеді, бірақ 1921 жылы большевиктер басып алды. Украинаның Революциялық көтерілісші армиясының қолбасшысы Махно большевиктер мен монархистерге қарсы партизандық күреске жетекшілік етті. Ол қатысқан революциялық автономиялық қозғалыс түрлі реакциялық күштермен күресіп, Махновщинаны ұйымдастырды, бұл капиталистік немесе большевистік мемлекеттік билікке қарсы тұруға бейім анархистік қоғамды құруға бағытталған және түрлі тактикалық әскери келісімдер жасады. Аустрия-Венгрия, ақ гвардия және украин ұлтшыл күштерін сәтті күйретіп, Украинадағы Махновтық жасақтары мен анархокоммунистік аумақтар ақырында большевиктердің әскери күштерімен талқандалды. Мексика революциясында Мексикалық Либералдық партия құрылды және 1910-шы жылдардың басында анархокоммунист Рикардо Флорес Магон басшылығымен Баха-Калифорниядағы бірқатар қалалар мен аудандарды басып алуға әкелетін әскери шабуылдарға жетекшілік етті. Флорес Магон анархистік «инжіл» деп санаған Кропоткиннің «Нанды жаулап алу» еңбегі 1911 жылғы Магон көтерілісі кезінде Баха-Калифорниядағы қысқа өмір сүрген революциялық коммуналар мен Ресей революциясы кезінде Махновщина үшін негіз болды. 1936 жылы басталған Испания азамат соғысы кезінде испан анархистерінің күш-жігері мен ықпалы арқасында анархокоммунизм Арагонның көп бөлігінде, Леванте мен Андалусияның бір бөлігінде, сондай-ақ анархистік Каталонияның бекінісінде өмірге ие болды, бірақ соғысты жеңіп алған режимнің біріккен күштері, Гитлер, Муссолини, Кеңес Одағының қолдауымен испан коммунистік партиясының репрессиясы, сондай-ақ капиталистік елдер мен Испан Республикасының экономикалық және қару-жарақ блокадасы салдарынан талқандалды.

Қатысу экономикасы

Қатысу экономикасы, көбінесе "парекон" деп қысқартылатын, белсенді және саяси теоретик Майкл Альберт пен радикал экономист Робин Ханнел ұсынған экономикалық жүйе. Альберт үшін "қатысу экономикасы және қатысу қоғамы лайықты, мүмкін болатын, тіпті қажетті және потенциалды түрде жеткілікті анархистік революциялық көзқарас ұсынады". Бұл жүйе, белгілі бір қоғамда өндіріс, тұтыну және ресурстарды бөлуді бағыттау үшін экономикалық механизм ретінде қатысушылық шешім қабылдауды пайдаланады. Қазіргі капиталистік нарықтық экономикаға және орталықтан жоспарланған социализмге балама ретінде ұсынылған бұл жүйе "анархистік экономикалық көзқарас" деп сипатталады.

Еркін нарық анархизмі

Еркін нарықтық анархизм – мутуализм мен индивидуалистік анархизмнің экономикалық теорияларына негізделген, осы еркін нарықтық анархистік теориялардың қайта жаңғыруы болып табылады. Ол әртүрлі экономикалық теорияларды қамтиды, мысалы, еуропалықтар Эмиль Арман, Томас Ходжскин, Мигель Хименес Игуалада және Пьер Жозеф Прудон, немесе американдықтар Стивен Перл Эндрюс, Уильям Батчелдер Грин, Лизандер Спунер, Бенджамин Такер және Джосия Уоррен сияқты индивидуалистік анархистер мен либертариандық социалистер ұсынған теориялар; сондай-ақ, әртүрлі антикапиталистер, солшыл либертариандар және солшыл нарықтық анархистер, мысалы Кевин Карсон, Гэри Чартьер, Сэмюэл Эдвард Конкин III және Крис Мэтью Сбарра. Анархокапитализм мемлекеттік секторды жоюды жақтаумен және еркін нарықтық экономикалық жүйені қолдаумен байланысты және Дэвид Д. Фридман мен Мюррей Ротбард сияқты тұлғалармен байланысты. Анархокапиталистік қоғамда құқық қорғау, соттар және барлық басқа да қауіпсіздік қызметтері салық жинау есебінен емес, нарық арқылы қаржыландырылатын болады, ал ақша ашық нарықта жеке және бәсекелестік негізде ұсынылатын болады. Анархокапитализм Австрия мектебінің экономикасы, құқық және экономиканы зерттеу, сондай-ақ қоғамдық таңдау теориясының негізінде дамыды. Жұмыс берушілер саяси социологияда және анархистік теорияда әрдайым билеушілер ретінде қарастырылатындықтан, анархистер анархокапитализмді анархистік оймен байланыстырмайды. Полиция күшіне, қылмыстың алдын алу үшін қажетті орталықтандырылған құқық қорғау органына сенім, оның жекешелендірілуіне қарамастан, анархистер тарапынан полиция күшті монополиялағандықтан мемлекет құрамына кіретіні үшін сынға ұшырайды. Көптеген анархистік теоретиктер анархокапитализмді анархистік қозғалыстың бөлігі деп санамайды, себебі анархизм тарихи тұрғыдан антикапиталистік қозғалыс болған және оны капитализммен үйлеспейтін деп есептейді. Ротбард индивидуалистік анархизмнің анархокапитализм мен капитализмнен өзгеше екенін айтты, себебі индивидуалистік анархистер еңбек құндылығының теориясын және социалистік доктриналарды сақтап қалды. «Шын мәнінде еркін нарық» қозғалысы – балама сыйлық экономикасына негізделген уақытша нарық құратын көлденең ұйымдастырылған адамдардың ұжымы. Бұл қозғалыстың мақсаты – капитализмге қарсы белсенді түрде күресу, жетіспеушілік және бәсекелестік туралы мифтерге қарсы оң үлгі жасау. Атауының өзі сөзбен ойнау болып табылады, себебі ол еркін нарықты қайта түсіндіру және қайта қарастыру, бұл термин көбінесе сұраныс пен ұсыныспен реттелетін тұтынушылық экономиканы білдіреді.

Капитализмге анархистік сын

Анархист FAQ авторлары анархистер капитализмнің өзінің табиғаты бойынша иерархиялық екенін ұзақтан бері мойындап келгенін айтады. Жұмысшы жұмыс уақытында (кейде жұмыстан тыс уақытта да) басшының билігіне бағынады. Олар былай дейді: "Жалақылы еңбекке иелік етудің осы иерархиялық бақылауы жұмысшыларды өз жұмысынан және өзінен алшақтатады. Жұмысшылар жұмыс уақытында өздерін-өздері басқара алмайды, демек, енді еркіндікке ие емес". Олар сондай-ақ мынаны белгілейді: капитализм мемлекеттік зорлық-зомбылық арқылы құрылды және дәстүрлі өмір салтын және әлеуметтік өзара әрекеттесуді жою осы міндеттің бір бөлігі болды. Бастапқыда басшылар жұмысшылардың иерархияға қарсы тұруға және адамгершілік құндылықтарды қайта орнатуға бірігу әрекеттеріне көп уақыт пен күш жұмсады. Теңдер арасындағы еркін қауымдастықтардың мұндай формалары (мысалы, кәсіподақтар) демократиялық үкіметтердің жүйенің ең нашар шектен шығуларын реттеу әрекеттері сияқты қарсылыққа тап болды. Шындығында, капиталистер орталықтандырылған, элиталық және/немесе авторитарлық режимдерді қалайды, өйткені олар халық бақылауынан тыс болады (Б.2.5-бөлімді қараңыз). Бұл нарықтық күшке негізделген келісім-шарттық қатынастарды халықтың еркіне қарсы мәжбүрлеудің жалғыз жолы. Капитализм осындай мемлекеттерде пайда болды және фашистік қозғалыстарды қолдағанмен қатар, нацистік Германия мен фашистік Италияда жоғары пайда тапты. Бүгінде көптеген корпорациялар "тоталитарлық және авторитарлық режимдермен тұрақты түрде сауда жасайды – себебі бұл тиімді". Шын мәнінде, "АҚШ корпорацияларының мұндай елдерге инвестиция салуға бейімділігі" бар. Бұл таңқаларлық емес, өйткені мұндай режимдер еңбекті толыққанды тауарландыру үшін қажетті жағдайларды ең жақсы қамтамасыз ете алады. Анархизмде жалақылы құлдыққа сын қатысты, ол квази-ерікті құлдық ретінде қарастырылатын жағдайды білдіреді, онда адамның күнкөрісі жалақыға байланысты, әсіресе тәуелділік толық және бірден болғанда. Бұл теріс мағыналы термин, ол құлдық пен жалақылы еңбек арасындағы ұқсастықты көрсетуге арналған, адамды иелену мен жалға алу арасындағы ұқсастыққа назар аударады. "Жалақылы құлдық" термині экономикалық қанаушылық пен әлеуметтік қабатталуды сынға алу үшін қолданылған, біріншісі еңбек пен капитал арасындағы тең емес сауда-саттық күші ретінде (әсіресе жұмысшыларға салыстырмалы түрде төмен жалақы төленгенде, мысалы, sweatshop-тарда) және екіншісі жұмысшылардың өзін-өзі басқарудың жетіспеушілігі ретінде, экономикада жұмыс таңдау мен демалыс мүмкіндігінің болмауы ретінде қарастырылады. Либертариандық социалистер егер еркіндік бағалы болса, онда қоғам жеке адамдардың саяси мәселелермен қатар экономикалық мәселелерді де шешуге билігі бар жүйеге жұмыс істеуі керек деп санайды. Либертариандық социалистер негізсіз билікті тікелей демократиямен, ерікті федерациямен және өмірдің барлық салаларында, соның ішінде физикалық қауымдастықтар мен экономикалық кәсіпорындарда халықтық автономиямен ауыстыруға тырысады. Өнеркәсіптік революция басталғанда, Прудон мен Маркс сияқты ойшылдар жалақылы еңбек пен құлдықты салыстырып, белсенді жеке пайдалануға арналмаған қоғамдық меншікті сынға алды. Люддиттер машиналардың адамгершілігінен айыруын атап өтті, ал кейін Эмма Гольдман жалақылы құлдықты айыптап: "Бір ғана айырмашылық – сіздер блоктық құлдың орнына жалдамалы құлдарсыз". Гольдман капитализмнің экономикалық жүйесі адамның бостандығына қайшы келеді деп есептеді. Ол "Анархизм және басқа эсселерде" былай деп жазды: "Мүлік таныған жалғыз талап – оның өзінен гөрі молшылыққа деген құмарлық, өйткені байлық дегеніміз – билік; билікті бағындыру, күйрету, пайдалану, құлдыққа түсіру, ашуландыру, төмендету". Ол сондай-ақ капитализм жұмысшыларды адамгершіліксіз етіп, "өндірушіні машинаның жай бөлшегіне айналдырып, болат пен темірден жасалған қожайынына қарағанда ерік-жігері мен шешімі аз" деп дәлелдеді. Көптеген либертариандық социалистер ірі ауқымды ерікті қауымдастықтар өнеркәсіптік өндірісті басқаруы керек, ал жұмысшылар өз еңбектерінің жеке өнімдеріне құқықтарды сақтайды деп айтады. Олар "жеке меншік" және "жеке иелік" ұғымдарының арасындағы айырмашылықты көреді. "Жеке меншік" жеке тұлғаға затты қолданыста болсын болмасын, және оның өндірістік қабілетіне қарамастан, оны толығымен басқаруға мүмкіндік береді, ал "иелік" қолданыста болмаған заттарға құқық бермейді. Анархист Бенджамин Такердің "үлкен төрттік" монополияларына (жер, ақша, тарифтер және патенттер) қосымша, капитализм аясында пайда болған, нео-мютуалист экономист Кевин Карсон мемлекет байлықты байларға көшіргенін, көлік және байланыс субсидиялары түрінде ұйымдық орталықтандыруды субсидиялау арқылы жасағанын айтады. Ол Такердің нарықтық мәмілелерге баса назар аударуына байланысты бұл мәселені есітен қалдырғанын айтады, ал Карсон ұйымдық мәселелерге де назар аударады. "Мютуалист саяси экономиясы бойынша зерттеулердің" теориялық бөлімдері маржиналдық сынды еңбек құндылығының теориясына интеграциялау әрекеті ретінде ұсынылған. Карсон былай дейді: "[Орта ғасырлардың сыныптық қоғамынан тікелей туындаған капитализм] жерді феодалдық жаулап алу сияқты үлкен қарақшылық актісінде негізделген. Ол осы күнге дейін оның артықшылықтар жүйесін қорғау үшін мемлекеттік араласу арқылы сақталды, оның өмір сүруі көзге көрінбейді". Карсон "вульгарлық либертариандық" деген жеккөрінетін терминді ойлап тапты, бұл корпоративтік капитализм мен экономикалық теңсіздікті қорғау үшін еркін нарық риторикасын қолдануды сипаттайтын сөз (экономикалық либерализм мен оң либертариандыққа қараңыз). Карсонның сөзіне қарағанда, бұл термин "вульгарлық саяси экономия" фразасынан алынған, Карл Маркс экономикалық өмірдегі қарама-қайшылықтарды жоюға тырысатын экономикалық тәртіп ретінде сипаттаған.

Анархистік стратегия ретінде экономика

Экономикалық бөлінудің анықтамалары әртүрлі дереккөздерде кездеседі. Ең тар мағынасында, ол мемлекеттік экономикалық жүйеден бас тарту болып табылады, мысалы, мемлекеттік ақшаны бартермен, жергілікті айырбас сауда жүйелерімен немесе тауар ақшасымен (мысалы, алтынмен) алмастыру. Осылайша, "анархистер көбінесе жаппай бас тартуды және біздің қатысуымызды тоқтатуды жақтайды – кейде жалпы ереуілдер түрінде, кейде, заңсыздықтардың жағдайында, әлеуметтік қозғалыстардың қолдауымен немесе қатысуымен, кейде жұмыс орындарын басып алу және кеңістікті иелену арқылы, ал кейде капиталистік қатынастарға балама жасауды қазірдің өзінде қолдау және т.б." деп айтуға болады. Кейбір анархистер қоғамды өзгертетін нәрсе радикалды саяси әрекет емес, радикалды экономикалық әрекет деп санайды. Олар бойкоттарды, тұтынушылардың құқықтарын қорғауды және топтық сот процестерін капитализмнің өзекті мәселесін шешпейтін либералдық әрекеттер деп есептейді. Итальяндық анархокоммунист Эрико Малатеста былай деді: "Жұмысшылар өздерін қанаушыларға қарсы жеңген әрбір, тіпті ең кішкентай жеңіс, пайданың әрбір азаюы, жеке меншік иелерінен алынған және баршаға қолжетімді болған әрбір байлық – анархизмге қарай жасалған қадам болып табылады". Ынтымақтастық экономикасы еңбектің бөліну мәселесін барлық өндіріс орындарындағы жұмысшылардың еңбектің барлық түрлеріне қатысатын, яғни әркімнің еңбекке, басқаруға, техникалық қызмет көрсетуге және осыған байланысты барлық жұмыстарға қатысатын теңдестірілген жұмыс кешендерін жақтау арқылы шешеді, бұл теңдікті қамтамасыз ету және жұмысшылар арасында білім мен дағдыларды бөлісу үшін жасалады. Кейбір анархистер жеке тұтыну әдеттерін өзгерту арқылы, басым капиталистік экономикаға қатысуды азайту (немесе тоқтату) анархизмді өмірде іске асыру үшін маңызды деп санайды. Ситуационистердің ықпалындағы CrimethInc сияқты жеке адамдар мен топтар жүйеден шығып, ұрланған, алаяқтықпен алынған ресурстармен өмір сүруді жүйеге қатысудан бас тартудың тиімді құралы ретінде жиі жарналайды.

Анархистік құндылықтар теориясы

Пьер Жозеф Прудонның өзара көмекшілік (мутуализм) идеясы және Джосайя Уоррен, Лизандер Спунер және Бенджамин Такер сияқты американдық жекешіл анархистер классикалық экономиканың либералды еңбек құндылығы теориясын қабылдады, бірақ олар оны капитализмді сынау үшін қолданды – капитализм емес нарықтық жүйені жақтады. Эгоист анархист Макс Штирнер еңбек құндылығы теориясына жақын ештеңеге мойын бұрмады және иеленудің жалғыз нақты негізі – оған күш қолдану екенін айтты. Михаил Бакунин қорғаған коллективистік анархизм еңбек құндылығы теориясының бір түрін қорғады, ол "өндіріс үшін қажетті барлық құралдар еңбек топтары мен еркін қауымдастықтардың ортақ меншігінде болуы керек, ал тауарлар еңбек салымына пропорционалды түрде бөлінуі тиіс" деген жүйені жақтады. Питер Кропоткин мен Эрико Малатеста қорғаған анархокоммунизм еңбек құндылығы және айырбас құндылығы теориясын қабылдамады, сыйлық экономикасын және қажеттілікке негізделген үлестірілімді жақтады.

Баға белгілеу этикасы

Жосия Уоррен «бағаның шегінен аспайтын құн» деген сөз тіркесін қолданды, мұнда «құн» сөзі ақшалай бағаны емес, бір затты өндіруге жұмсалған еңбекті білдіреді. Одан әрі, ол «бағаның шегінен аспайтын құн» бойынша сауда жасау экономикадағы тиімділікті арттырады деп сенді, өйткені ол «Әділ саудада» былай түсіндірді: егер құн бағаның шегі болса, әркім құнды төмендетуге мүдделі болады, барлық экономияны, барлық мүмкіндіктерді пайдаланады. Ал керісінше, егер баға құнмен шектелмесе, ең жоғары бағаға сатылатын болса, мұндай өзара әрекеттесу мүддесі болмайды. Егер мен ұнды құнымен алсам, онда бидай өсірушіге қандай жеңілдік берсем, маған құн төмендейді, және бидайдың бір бөлігіне ие болғандардың барлығына да солай тиеді, мен өзімнің мүдделерімді көздеп, олардың барлығына да көмектесемін. Егер бидай бізге құнымен сатылмаса, ал біздің қажеттілігімізге қарай «қанша баға болса, сомен» сатылатын болса, онда ешкім бізге жеңілдік беруге, кедергілерді жоюға немесе өндірушімен өзара әрекеттесуге мүдделі болмас еді. Осындай мотивтің барлық нәрсенің өндірілуіне, сақталуына және пайдалануына да қатысы бар». Ол өзінің теориясын тәжірибелік «еңбекке еңбек дүкені» деп аталатын Цинциннати уақыт дүкенінде сынақтан өткізді, ол қазіргі Цинциннати қаласының орталығындағы 5-ші және Елм көшелерінің бұрышында орналасқан, онда сауда еңбек етуге уәде беру арқылы қамтамасыз етілген төлемдермен жүзеге асырылды: «Уорреннің дүкенінде сатылатын барлық тауарлар саудагердің өзі төлеген бағамен, сонымен қатар дүкен шығындарын жабу үшін 4-7 пайыз шамасындағы шағын үстеме ақымен ұсынылды». Дүкен сәтті болып шықты және үш жыл бойы жұмыс істеді, содан кейін Уоррен өзара көмекке негізделген колонияларды құруға мүмкіндік беру үшін жабылды. Олардың ішінде «Утопия» және «Қазіргі заман» бар. Уоррен 1852 жылы жарық көрген Стивен Перл Эндрюстің «Қоғам ғылымы» өзінің жеке теорияларын ең айқын және толық түсіндіретінін айтты. Анархосиндикалистер жалақы жүйесін «жалақы құлдығы» және өндіріс құралдарының мемлекеттік немесе жеке меншігі деп қарастырады, олардың пікірінше, бұл таптық бөлінуге әкеледі. Олардың барлығы ақшаны жоюға ұмтылмайды. Ральф Чаплин былай деді: «Жалпы ереуілдің жалақыға қатысты соңғы мақсаты – әр өндірушіге өз еңбегінің толық өнімін беру. Жақсы жалақы талабы жұмысшыларды қанау тоқтатылуы керек деген талаппен біріктірілгенде ғана революциялық болады». Сонымен қатар, анархосиндикалистер мемлекетті жұмысшыларға қарсы институт деп санайды. Олар мемлекеттің басты мақсаты жеке меншікті қорғау және экономикалық, әлеуметтік және саяси артықшылықтарды сақтау деп санайды, тіпті мұндай қорғау оның азаматтарына материалдық тәуелсіздікке және одан туындайтын әлеуметтік автономияға ие болу мүмкіндігін жоққа шығарса да. Басқа ой-пікірлер тобынан (мысалы, марксизм-ленинизм) ерекшеленеді, анархосиндикалистер жұмысшы мемлекетінің немесе жұмысшылардың мүддесі үшін әрекет ететін мемлекеттің болуы мүмкін емес екенін жоққа шығарады. Анархосиндикализм өзінің негізгі шабытынан – анархистік философиядан туындайтын билік сыйдырады деген идеяны ұстанады. Анархосиндикализм ХХ ғасырдың басында пайда болғанмен, бүгінгі күні анархизмнің танымал және белсенді мектебі болып табылады және көптеген жақтастарымен қатар, қазіргі уақытта белсенді көптеген ұйымдар бар. Анархосиндикалистік кәсіподақ мүшелері, әлеуметтік анархистер болғандықтан, анархистік экономикалық жүйелерге қатысты көзқарастары коллективистік анархизмдік типтегі экономикалық жүйеден анархокоммунистік экономикалық жүйеге дейін өзгереді.

Жалақы құлдығы туралы түсінік

Жалақылық құлдық – бұл квази ерікті құлдық ретінде қабылданатын жағдай. Бұл термин құлдық пен жалдамалы еңбек арасындағы ұқсастықтарды көрсету арқылы, оларды салыстыру мақсатымен қолданылады және теріс коннотацияға ие. "Жалақылық құлдық" термині экономикалық қанаушылықты және әлеуметтік жіктелуді сынау үшін пайдаланылған, алғашқысы еңбек және капитал арасындағы теңсіз келісім күші ретінде қарастырылады (әсіресе жұмысшыларға салыстырмалы түрде төмен жалақы төленген жағдайларда, мысалы, sweatshop-тарда), екіншісі – экономикада жұмысшылардың өзін-өзі басқару мүмкіндігінің болмауы, жұмыс таңдауы мен демалыс уақытының шектелуі ретінде түсіндіріледі. Бұл жағдай жұмысшылардың аштық немесе кедейлік қорқынышымен ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік масқаралаумен және мәртебесінің төмендеуімен де қауіп-қатерге ұшыратады. Ақша мен қарызды жұмысқа айырбастау аңшы-жинаушылардың сыйлық экономикасындағы "құмарлы" еңбектің жойылуымен және әйелдердің жыныстық қызметін сатудың ("адам өркениетінің негізгі ерекшелігі" ретінде) қалыптасуымен байланысты. Жалақылы еңбек пен құлдық арасындағы ұқсастықтарды ежелгі Римде Цицерон атап өткен, ал Орта ғасырлық Ресейдегі ерікті құлдықтың кең таралғандығы құлдық пен ерікті таңдаудың бұрынғы тарихи қатар өмір сүргенін көрсетеді. Америка Азамат соғысынан бұрын, африкалық американдық құлдықты қорғаушылар өз құлдарын солтүстіктегі жұмысшылармен салыстыру үшін жалақылық құлдық тұжырымын пайдаланды. Өнеркәсіптік революцияның басталуымен, Прудон мен Маркс сияқты ойшылдар жалақылы еңбек пен құлдықты салыстыруды, жеке пайдалануға арналмаған қоғамдық меншікті сынау контекстінде кеңейтті. Тарихи тұрғыдан, кейбір еңбек ұйымдары мен жекелеген әлеуметтік белсенділер жалақылы еңбекке балама ретінде жұмысшылардың өзін-өзі басқаруын немесе жұмысшы кооперативтерін жақтады. Ол "жұмысшыларды феодализмге қайта оралу қаупі төнген жағдайда, барлық мүшелері үшін тең жағдайларды қамтамасыз ететін демократиялық қоғамдар құруға" шақырды. Бұл "[к]апиталистік және меншік иесінің пайдалануын тоқтатуға, жалақы жүйесін жоюға, тең және әділ айырбасты қамтамасыз етуге" әкелер еді. Жұмысшылардың бақылауы мемлекеттік ұлттандыру және орталық жоспарлау (мемлекеттік социализмке қараңыз) сияқты мемлекет арқылы экономиканы басқарумен салыстырылуы мүмкін, сондай-ақ капитализмде кездесетін өндіріс құралдарының жеке бақылауымен де салыстырылуы мүмкін. Жұмысшы кооперативі – бұл жұмысшылар иелеріне тиесілі және демократиялық басқарылатын кооператив. Бұл бақылау түрлі жолдармен жүзеге асырылуы мүмкін. Кооперативтік кәсіпорынның мәні – әрбір жұмысшы иесінің шешім қабылдауға демократиялық түрде қатысатын фирма болуы мүмкін, немесе ол әрбір жұмысшы иесінің басшылар мен әкімшілікті сайлайтын фирма болуы мүмкін, сондай-ақ басшылар фирманың жұмысшылары ретінде қарастырылатын және оларға қарайтын жағдайды білдіруі мүмкін. Жұмысшы кооперативтерінің дәстүрлі нысандарында барлық үлестер жұмыс күшінің меншігінде болады, сырттан немесе тұтынушылардың үлесі болмайды және әрбір мүше бір дауыс беру құқығына ие болады. Іс жүзінде, жұмысшы-меншік иелерінің бақылауы жұмысшылардың жеке, ұжымдық немесе көпшілік меншік құқығы арқылы немесе жеке, ұжымдық немесе көпшілік дауыс беру құқығын сақтау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін (бір мүше бір дауыс принципі бойынша). Дегенмен, анархокоммунизм жұмысшылардың ірі өндіріс құралдарына ие болуына келесі себептермен сын көзбен қарайды: "Синдикалистік балама экономиканы "өзін-өзі басқаратын" ұжымдарға қайта жекешелендіреді және олардың дегенерацияға ұшырауына жол ашады – "ұжымдық" меншік болсын, болмасын – либертариандық муниципализм экономиканы саясаттандырады және оны азаматтық салаға біріктіреді. Зауыт немесе жер коммуналдық ұжымның ішінде жеке мүдделер ретінде көрінбейді. Сондай-ақ, жұмысшылар, шаруалар, техниктер, инженерлер, мамандар және т.б. өздерінің кәсіби ерекшеліктерін жеке мүдделер ретінде жалғастыра алмайды, олар азаматтардың денесімен бетпе-бет жиналыстардан бөлек өмір сүреді. "Мүлік" коммунаға оның либертариандық институционалдық құрылымының материалдық құрауы ретінде, шын мәнінде, азаматтар қауымымен азаматтар ретінде емес, кәсіби бағдарланған мүдделік топтар ретінде бақыланатын үлкен бүтіннің бөлігі ретінде біріктірілген".

Еңбек вексельдері және жергілікті биржалық сауда жүйелері

Еңбек белгілері – еңбек сағаттарын айырбастау негізінде құрылған балама валюта. Джозия Уоррен Американың алғашқы анархисі саналады. Прудонның банкін қаржыландыру үшін ұсынған бұл табыс салығы жалға, пайызға, қарыздар мен жалақыға салынуға тиіс болды. Нақтырақ айтқанда, Прудонның заң жобасы бойынша барлық капиталистер мен акционерлер табыстарының алтыдан бір бөлігін жалдама алушылар мен борышкерлерге, ал қалған алтыдан бір бөлігін банкке қаржы бөлу үшін мемлекеттік қазынаға төлеуге міндетті болған. Бұл ұсыныс заң шығарушылардың көпшілігінен, соның ішінде Фредерик Бастиаттан қарсылық көтерді. Бастиатпенғы дебаттарында Прудон бір рет мемлекеттік банкке 1% көлемінде ерікті салық арқылы қаржыландыруды ұсынды. Прудон барлық салықтарды жоюды да жақтады. Испания революциясы деп аталатын оқиға кезінде заманауи анархист теоретик Питер Гельдерлус былай хабарлады: [ ] Жақсы немесе жаман, испан революционерлері шаруа банктерін, еңбек банктерін және несие және айырбас кеңестерін де сынап көрді. Левант шаруалар кооперативтері федерациясы банк жұмысшылары одағы арқылы ұйымдастырылған банк құрды, ол фермерлерге белгілі бір инфрақұрылымға немесе ресурстарды көп қажет ететін шаруашылық түрлеріне қажетті әлеуметтік ресурстардың кең ауқымын пайдалануға көмектесті. Барселонаның Орталық Еңбек Банкі табысты кооперативтерден қажетті кооперативтерге несиелерді аударды. Ақшалай операциялар ең аз деңгейде ұсталды, ал несиелер несие ретінде берілді. Еңбек банкі сондай-ақ шетел валютасымен, шикізатты импорттау және сатып алумен айналысты. Мүмкіндігінше, төлем ақшамен емес, тауармен жүзеге асырылды. Банк пайда табуға бағытталмаған, ол шығындарды өтеу үшін 1% пайыз ғана алды. Анархист экономист Диего Абад де Сантильян 1936 жылы былай деді: «Несие – жеке шабуыл немесе пайдақорлық емес, әлеуметтік функция. Несие қоғамның экономикалық мүмкіндіктеріне негізделеді, ал пайыздар мен пайдаға емес». [52] Бұл тәжірибеде ақша иеленудің емес, әлеуметтік қолдаудың символы ретінде танылды – ол капитал салатын инвестициялар емес, өндірушілер одақтары арасындағы ресурстардың ауысуын білдірді. Күрделі индустриялық экономикада мұндай банктер айырбас пен өндірісті тиімдірек етеді, бірақ олар орталықтандыру немесе капиталдың әлеуметтік күш ретінде қайта пайда болу қаупін де тудырады. Сонымен қатар, тиімді өндіріс пен айырбас құндылығын бостандыққа ұмтылатын адамдар кем дегенде күдікпен қарауы керек. Еңбек банктері сияқты институттардың капитализмнің қайта оралуына кедергі келтіретін бірнеше жол бар, бірақ өкінішке орай, фашистер мен коммунистердің тоталитаризмге қарсы күресі испан анархистерін оларды дамыту мүмкіндігінен айырды. Бұл міндеттерді ауыстырып алмастыру және араластыру арқылы жаңа басқарушы таптың пайда болуын болдырмау, орталық немесе ұлттық деңгейде бақылауға келмейтін фрагменттелген құрылымдарды дамыту, мүмкіндігінше орталықсыздандыру мен қарапайымдылықты ілгерілету және ортақ ресурстар мен әлеуметтік байлықтың құралдары ешқашан сатылмайды деген берік дәстүрді сақтауды қамтиды.

Белек экономикасы

Антропология және әлеуметтік ғылымдарда сыйлық экономикасы (немесе сыйлық мәдениеті) – құнды тауарлар мен қызметтердің нақты сыйақы туралы келісімсіз, тұрақты түрде берілетін алмасу түрі (яғни, ресми қайтару міндеттемесі болмайды). Ең жақсы жағдайда, ерікті және қайталанатын сыйлық алмасу қоғам ішінде байлықты таратып, қайта бөліп, әлеуметтік байланыстар мен міндеттемелерді нығайтуға себін тигізеді. Бартерлік немесе нарықтық экономикадан өзгеше, сыйлық алмасуды әлеуметтік нормалар мен дәстүрлер басқарады, ақшаға немесе басқа да тауарға тауар мен қызметтің тікелей айырбасталуы емес. Сыйлық алмасуға негізделген дәстүрлі қоғамдар көлемі шағын және географиялық тұрғыдан алыс болған. Мемлекеттер сауда-саттықты реттеу үшін құрылғанда, нарықтық алмасу үстемдік құрды. Дегенмен, сыйлық алмасу практикасы қазіргі қоғамда да маңызды рөл атқарады. Көрінетін мысал – ғылыми зерттеу, оны сыйлық экономикасы деп сипаттауға болады. Көпшілік пікірге қарамастан, қоғамдар сауда үшін ақша пайдаланбастан бұрын басты назарды бартерге бөлгенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Керісінше, ақшасыз қоғамдар көбінесе сыйлық экономикасының қағидалары бойынша, ал күрделі экономикаларда – қарыз негізінде жұмыс істеген. Ал бартер болған жағдайларда, ол көбінесе жат адамдардың немесе жаулардың арасында жүзеге асырылған.

Тегін дүкендер

1960 жылдардағы анархистік контрмәдени топ The Diggers тегін дүкендер ашты, онда тауарларын тегін таратты, тегін тамақ ұсынды, тегін дәрі-дәрмек таратып, ақша да берді, тегін музыкалық концерттер ұйымдастырды және саяси өнер туындыларын жасады. The Diggers тобы өз атауын Геррард Винстанли басқарған алғашқы ағылшын "Капшылар" тобынан алған, олар ақша мен капитализмнен құтылған шағын қоғам құруды мақсат еткен.

Теңестіргіш-теңестіргіш

Бұл тұжырым адам қарым-қатынасының көптеген салаларында жаңа құрылымдар мен философияларды қалыптастырды. P2P адамдар арасындағы динамика қазіргі авторитарлық және орталықтандырылған әлеуметтік құрылымдарды сын тұрғысынан қарастыруға мүмкіндік береді. Пир-пир – көптеген жағдайларда пир-пир үлгілері артықшылықты деп санайтындар үшін саяси және әлеуметтік бағдарлама. Анархист ғалым Ури Гордон: «Linux операциялық жүйесі сияқты ашық кодты бағдарламалық жасақтаманы бірлесіп әзірлеу және OpenOffice сияқты қолданбалар ақпараттық анархистік коммунизмге жақын. Анархистер үшін иемдену мен электрондық пираттық логикасы, «хакерлік этика» (Himanen 2001) байланысты ақпаратты еркін манипуляциялау, тарату және пайдалану мәдени идеалдарының радикалды саяси кеңеюіне мүмкіндік береді. P2P (пир-пир) файлдармен бөлісу арқылы құрылған заңсыздық кеңістігі, қазіргі интернеттегідей, ақпарат пен бағдарламалық жасақтаманың еркін айналымын ғана емес, сонымен қатар авторлық құқықтың саналы түрде бұзылуына да жол ашады. Интернет ақпарат саласында коммунистік қатынастарды ғана емес, сонымен қатар коммунистік емес білім режимдерінің ыдырауын қамтамасыз етеді – ақпаратқа қол жеткізуді теңестіретін технологиялық «құрал», оларды күшін жоя отырып, зияткерлік меншік құқықтарын жояды». P2P – қатысушылардың теңдігіне негізделген, ортақ міндетті орындау үшін теңдердің еркін ынтымақтастығы арқылы ұйымдастырылған, ортақ игілік құруға бағытталған, шешім қабылдау және автономияның түрлері желіде кеңінен таралған қатынас динамикасының ерекше түрі. Әлеуметтік P2P процестерінің үш негізгі аспектісі бар:
Тең өндіріс: пайдалы құндылықты бірлесіп өндіру ең көп адамға қатысуға және пайдалануға ашық (Yochai Benkler өзінің «Coase's Penguin» эссесінде сипаттағандай). Тең басқару: өндіріс немесе жоба өндірушілердің өзі басқарады, нарықты бөлу немесе корпоративтік иерархия емес. Тең меншік: меншіктің пайдалы құндылығы жалпыға бірдей қолжетімді; тең қызметтер мен өнімдер жаңа меншік түрлері арқылы таратылады, олар ерекше емес, бірақ жеке авторлықты мойындайды (мысалы, GNU General Public License немесе Creative Commons лицензиясы). Көптеген анархокоммунистер саудаға қарсы болса, кейбіреулері пост-солшыл, пост-жетіспеушілік анархокоммунистері және синдикалистік көзқарастарға иелері саудаға қарсы емес. Кейбіреулері ақшасыз сауданың ақшасыз кәсіподақтар мен ортақ иелік нысанында қолдау білдіреді. Басқалары, мысалы Тизиана Терранова, анархокоммунизмді P2P сияқты иерархиялық емес, ашық қолжетімді, еркін қауымдастық, ақшасыз сауда түрімен үйлесімді деп санайды.

Экономикалық жүйелердің қатар өмір сүруі және экономикалық плюрализм

Француздық анархист Макс Неттлау әр түрлі экономикалық жүйелердің қатар өмір сүру мәселесін былай қарастырды: «Мен бір сәт үшін өзімді еркін қоғамда өмір сүріп жатқандай елестетейін. Әрине, менде әр түрлі кәсіптер болады, қолмен және зияткерлік еңбек, күш пен шеберлік талап ететін. Мен жұмыс істейтін үш немесе төрт топ (мен сонда Синдикаттар болмайды деп үміттенемін!) бірдей қағидалармен ұйымдасқан болса, өте бірсарынды болар еді; менің ойымша, оларда коммунизмнің әртүрлі деңгейлері немесе түрлері басым болады. Бірақ мен бұған жалықпай, уақытша оқшаулануды, жекешелікке бет бұруды қаласам не болады? Сондықтан мен «тең алмасу» принципіне негізделген жекешеліктің көптеген мүмкін формаларының бірін таңдауым мүмкін. Әлдекімдер жас кезінде бір нәрсе жасап, есейгенде басқа нәрсе жасайды. Жұмысқа ынтасы жоқтар өз топтарында қалуы мүмкін; ал тиімділері әрдайым жаңадан бастаушылармен жұмыс істеуге шыдамы жетпей, өздері алға жылжып кетеді, егер олардың жомарттық табиғаты жастарға ұстаздық немесе кеңес беруден ләззат алмаса. Мен бастапқыда достарыммен коммунизмді, бейтаныс адамдармен жекешелікті қабылдап, болашақ өмірімді тәжірибеге сүйене отырып қалыптастыруға ниеттенемін. Осылайша, коммунизмнің бір түрінен екінші түріне, содан кейін жекешеліктің кез келген түріне және т.б. еркін және оңай ауысу шын мәнінде еркін қоғамда ең айқын және қарапайым нәрсе болар еді; егер біреулер осыны шектеуге тырысып, бір жүйені басым етуге ұмтылса, олар революционерлер қазіргі жүйеге қарсы күрескендей, қызыл жаулықпен қарсы тұрар еді. Француздық жекешелік анархисті Эмиль Арман көп түрлі экономикалық логиканы қолдады: «Мұнда да, сол жерде де әр нәрсе болады – мұнда әркімге қажеттісі беріледі, ал сол жерде әркім өзінің қабілетіне қарай қажеттісін алады. Мұнда сыйлық пен тауар айырбасы – бір өнімге екіншісі; ал сол жерде – тауарды құндылыққа айырбастау. Мұнда өндіруші өнімнің иесі, ал сол жерде өнім қоғамдық меншікке беріледі». Испания революциясы кезінде анархо-синдикалистік кәсіподақ CNT және FAI басшылығымен әртүрлі экономикалық жүйелердің қатар өмір сүру мәселесі талқыланды. Даниэль Герин «Анархизм: теориядан практикаға дейін» еңбегінде мынаны хабарлады: Испаниялық анархо-синдикализм ұзақ жылдар бойы «ұқсастық топтары» деп аталатындардың автономиясын сақтауға қызығушылық танытты. Оның мүшелері арасында, әсіресе оңтүстіктегі кедей шаруалар арасында, натурализм мен вегетариандыққа бейімдік көп кездесті. Бұл екі өмір салты да либертариандық қоғамға дайындық ретінде адамның өзгеруіне қолайлы деп есептелді. Сарагосадағы конгресс мүшелері «индустрияландыруға жарамсыз» натуралистер мен нудистердің тағдыры туралы ойлануды ұмытпады. Бұл топтар өздерінің барлық қажеттіліктерін қамтамасыз ете алмайтындықтан, конгресс олардың делегаттары коммуналар конфедерациясының отырыстарында басқа ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік коммуналармен арнайы экономикалық келісімдер туралы келіссөздер жүргізе алады деп күтті. Көлемді, қанды әлеуметтік өзгерістер алдында CNT жеке адамның сан алуан арманына жауап беруге тырысуды ақымақтық деп санамады.

Коммуна, федерализм және экономикалық демократия

Анархокоммунизм жұмыс орындаларының жұмысшылардың меншігіне ие болуы және оларды кооперативтер ретінде басқару туралы қарапайым шақыруды сынға алды. Мюррей Букчин бұл мәселені былай түсіндірді: "Ұлттық деңгейдегі ұқсас мамандықтармен үйлестірілген және жергілікті деңгейдегі "коллективтер" арқылы географиялық тұрғыдан үйлестірілген, өздігінен басқарылатын "коллективтелген" кәсіпорындардың синдикалистік идеалы туралы не айтуға болады? Мұнда экономикалық басқарудың осы синдикалистік формасына қатысты дәстүрлі социалистік сын өз мәнін жоғалтпайды: корпоративтік немесе жеке капиталистік, "жұмысшылар бақылайтын" немесе бақыламайтын – бұл өнеркәсіптік басқару репертуарындағы әдіс, ол бүгінде "жұмыс орнындағы демократия" және "жұмысшылардың меншігі" ретінде танымал болып келеді және жеке меншік пен капитализмге ешқандай қауіп төндірмейді. Шындығында, көптеген жұмысшылар өздерінің зауыттарынан шығып, шығармашылық қолөнерге бағытталған жұмыстарды таба алмаса, өздерінің қайғы-қасіреттерін "жоспарлауға" ғана "қатысуды" қаламайды. "Экономикалық демократия" дегеніміз – өмір сүру құралдарына еркін, "демократиялық" қол жеткізу, саяси демократияның толықтырғышы, яғни материалдық жетіспеушіліктен босату кепілі. Бұл көптеген радикалдардың білмейтіндей қатысатын буржуазиялық әдіс, "экономикалық демократия" "жұмысшылардың меншігі" және "жұмыс орнындағы демократия" ретінде түсіндірілді және жұмысшылардың "пайдаға қатысуы" және өндірістік басқаруды білдіреді, фабриканың тираниясынан, рационалдау еңбегінен және "жоспарлы өндірістен" босату емес, бұл көбінесе жұмысшылардың қатысуымен пайдаланушылық өндіріс болып табылады". Анархизмдегі кең таралған талап – ұлттық мемлекеттің орталықтандырылуына балама ретінде коммуналар арасындағы өзара көмек және еркін қарым-қатынастағы конфедеративтік форма. Сондықтан Петер Кропоткин былай деді: "Өкілдік үкімет тарихи миссиясын орындады; ол монархиялық билікке соққы берді; және пікірталастары арқылы ол қоғамдық мәселелерге халықтың қызығушылығын оятты. Бірақ оны болашақ социалистік қоғамның үкіметі деп қарау – қателік. Өмірдің әр экономикалық фазасы өзінің саяси фазасын білдіреді; және қазіргі экономикалық өмірдің негізін – жеке меншікті – саяси ұйымның негізіне сәйкес өзгеріссіз тигізу мүмкін емес. Өмірдің өзі өзгерістің бағытын көрсетеді. Мемлекеттің билігін арттыру емес, барлық салаларда еркін ұйымдастыруға және еркін федерацияға жүгіну, бұл салалар қазір мемлекеттің атрибуттары ретінде қарастырылады". Осылайша, "ешбір қауымдастық экономикалық автономияға қол жеткізе алмайды, сондай-ақ ол өзін-өзі шектеуге және провинциалдық болуға ұмтылмаса, оны жасауға тырыспауы керек, тек "өзін-өзі қамтамасыз ету" емес". Сондықтан коммуналардың конфедерациясы – коммуналардың коммуны – экономикалық және саяси тұрғыдан қоғамдық басқару ресурстарының ортақ әлеміне айналады. Экономиканы басқару, дәл осы себепті ол қоғамдық қызмет болғандықтан, кәсіпорындар арасындағы жекешелендірілген өзара әрекеттесуге айналмайды, керісінше муниципалитеттер арасындағы конфедеративтік өзара әрекеттесуге айналады. Яғни, қоғамдық өзара әрекеттесудің элементтері нақты немесе әлеуетті жекешелендірілген компоненттерден институционалдық тұрғыдан қоғамдық компоненттерге дейін кеңейтіледі. Конфедерация жалпы қажеттіліктер мен ресурстардың арқасында ғана емес, сонымен қатар жалпы жобаға айналады. Егер қала мемлекетінің пайда болуын болдырмаудың жолы болса, онда ол – саяси өмірді толықтырып, саясат тек қоғамдық сфера деп аталатынды ғана емес, сонымен қатар өмірдің материалдық құралдарын да қамтитын муниципализациялау арқылы. Bookchin – бұл шешім қабылдау билігін корпоративтік акционерлерден жұмысшылар, клиенттер, жеткізушілер, көршілер және кеңінен қоғамды қамтитын қоғамдық мүдделі тараптардың үлкен тобына ауыстыруды ұсынатын әлеуметтік-экономикалық философия. Экономикалық демократияны қамтитын бірде-бір анықтама немесе тәсіл жоқ, бірақ көптеген жақтастары заманауи меншік қатынастары шығындарды сыртқы сипатқа ие етеді, жалпы әл-ауқатты жеке пайдаға бағындырады және экономикалық саясат шешімдерінде демократиялық дауыс беруден бас тартады деп мәлімдейді. Осы моральдық мәселелерге қоса экономикалық демократия капитализмге тән тиімді сұраныс алшақтығын өтеуге болатындығы сияқты практикалық талаптарды да қояды. Экономикалық демократия жақтастары қазіргі капитализм қоғамның өнімділігін сатып алуға жеткілікті табыс табуына кедері келтіретінін немесе оның алдын келетінін жиі айтады. Ортақ ресурстардың корпоративтік монополиясы көбінесе жасанды тапшылықты тудырады, бұл жұмысшылардың экономикалық мүмкіндіктерге қол жеткізуін шектейтін және тұтынушылардың сатып алу қабілетін төмендететін әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктерге әкеледі. Экономикалық демократия кеңірек әлеуметтік-экономикалық идеологиялардың құрамында, жеке теория ретінде және түрлі реформалық бағдарламалар ретінде ұсынылған. Мысалы, толық экономикалық құқықтарды қамтамасыз ету құралы ретінде, ол бұрынғысын да қамтитын толық саяси құқықтарға жол ашады.