Дахау концлагерін азат ету кезіндегі SS күзетшілерінің қазасы

Кіріспе

Дахауды азат ету кезінде СС күзетшілерін өлтіру

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1945 жылғы 29 сәуірде Дахау концлагерін азат ету шаралары барысында, АҚШ әскерлері мен концлагерь тұтқындары Германияның СС әскерлерін өлтірді. Оқиғада қанша СС күзетшісі қаза тапқаны нақты белгісіз, бірақ көптеген бағалаулар бойынша, шамамен 35-50 адам қаза тапқан. Лагерь азат етілгенге дейін СС күзетшілері 7 мың тұтқынды өлім шеруіне шығарған, нәтижесінде көптеген тұтқындар суықтан және оқтан қаза тапқан. Одақтас әскерлері Дахауды азат еткен кезде, олар тұтқындардың көптеп жатқан мәйіттерін көріп қорқып, үрейленіп, алаңдап, ашуға іш толды. Сондай-ақ, оларға оқ атқан деген айыппен кейбір қалған күзетшілердің қарсылық көрсетуі оларды таң қалдырды.

Ашылғандар

1945 жылғы 29 сәуірде 522-ші далалық артиллерия батальонының барлаушылары Хурлахқа іргелес Баварияның Лагер-Лехфельд деген шағын қалашығының жанында жерсерік лагерін тапты. Кейіннен 45-ші жаяу әскер дивизиясының 157-ші жаяу әскер полкінің 3-ші батальонының сарбаздары, подполковник Феликс Л. Спаркстың басшылығымен, оңтүстік-батыстан Дахаудың кең кешеніне жақындап, кешеннің сыртындағы темір жолға қойылған, 2000-ге жуық сүйектері бар 39 темір жол вагонын тапты. Жақын жерде табылған бір құрбанының миының тіндері жерге шашылып, бас сүйегі сынып қалған еді. Шіріп бара жатқан денелердің, адам нәжісінің иісі және жалаңаш, әлсіз денелердің көрінісі шабуылдаған әскерлерді құстырып, жылатты, сенімсіздік пен ашуға толы қылды. 22-ші полктің H ротасының сарбаздары үндістерді бас тартуға шақыру үшін дыбыс күшейткішті пайдаланды, бірақ олар атуды тоқтатпады. Кешенге тереңірек енгеннен кейін, тұтқындар отырған аймақта сарбаздар тағы да көп мәйіт тапты. Кейбіреулері лагерь басып алынар алдында бірнеше сағат немесе бірнеше күн бұрын қайтыс болған, сол жерде жатқан. Сол кезде сарбаздар жүздеген жалаңаш немесе аздап киінген мәйіттер үйіліп жатқан бөлмелерді, көмірмен қыздырылатын крематорийді және газ камерасын көргендерін айтты. "Өлімнің иісі шыдай алмайтын болды", - деп еске алады Спаркс.

Бас тарту

Бостандыққа шығуға екі күн қалғанда, Obersturmbannführer Эдуард Вайтер лагерьті эвакуациялауды бастады, себебі американдық әскерлер азат еткен жағдайда ең қауіпті деп саналған ресейлік соғыс тұтқындары мен еврей тұтқындарын басымдыққа қойды. Неміс тарихының американдық профессоры Харольд Маркустың сөзіне сәйкес, лагерьге басшылық қалдырылған СС гауптштурмфюрер Мартин Вайс, лагерь күзетшілері мен СС гарнизондарымен бірге, АҚШ әскерлері келгенге дейін қашып кеткен. SS Untersturmführer Генрих Викер (тапсырылғаннан кейін қаза тапқан) жауапты қалды және оның қарамағында шамамен 560 адам болды; олар Дахау концлагерінің ішіндегі СС тәртіптік түрмесінен шақырылған тұтқындар мен венгр Waffen SS әскерлерінен құралды. 29 сәуірде Дахауды Untersturmführer Викер АҚШ армиясының 42-ші жаяу әскер дивизиясының бригадир генералы Хеннинг Линденге тапсырды. Линденнің айтуынша, ол шамамен сағат 15:00-де Дахаудағы басқару пунктіне келді, содан кейін Ампер өзенінен өтіп, ол өткен көпірден оңтүстікке қарай шамамен жарты шақырым жерде орналасқан кешенге жетті. Ол лагерьті қызу дау-дамамен басқаруды жүзеге асырды; одан кейін ол лагерьді журналистер тобымен (соның ішінде соғыс тілшісі Маргарет Хиггинс) аралады. Тапсыру туралы сипаттама Линденнің генерал-майор Гарри Дж. Коллинзге жазған меморандумында келтірілген, оның тақырыбы: Дахау концлагерінің тапсырылуы туралы есеп: Оңтүстік-батыс бұрышына жақындағанда үш адам бітім туралы ту көтеріп шықты. Біз оларды оңтүстік-батыс бұрышынан солтүстікке қарай 75 метрдей жерде күтіп алдық. Бұл үш адам – Швейцария Қызыл Крестінің өкілі Виктор Маурер және өздерін лагерь командирі және оның көмекшісі деп таныстырған екі СС әскері. Олар 28-і күні түнде лагерьдегі штаттық қызметкерлердің орнын басып, американдықтарға лагерьті тапсыру үшін келді. Швейцария Қызыл Крестінің өкілі лагерьде 100-ге жуық СС күзетшісі бар екенін айтты, олар мұнарадағылардан басқа қаруларын жинап қойған. Ол ешқандай оқ атылмауы керек екенін және күзетшілерді алмастыру үшін 50 адам қажет екенін мәлімдеді, себебі 42 000 "ақыл-есінен жаңылысқан" тұтқындар болды, олардың көпшілігі тифпен ауырған. Ол менің офицер екенімді сұрады. Мен оған: "Мен 42-ші жаяу әскер дивизиясының бөлім командирімін және АҚШ армиясының атынан «Радуга» дивизиясы үшін лагерьтің тапсырылуын қабылдаймын" деп жауап бердім.

Two days prior to the liberation, Obersturmbannführer Eduard Weiter had already begun evacuating the camp, prioritizing Russian POWs and Jewish prisoners as they were considered the most dangerous in the event of a liberation by American soldiers. According to Harold Marcuse, American professor of German history, SS Hauptsturmführer Martin Weiss, who had been left in command of the camp, together with the camp guards and the SS garrisons, had also fled before the arrival of U. S. troops. SS Untersturmführer Heinrich Wicker (killed after the surrender) was left in charge and had roughly 560 personnel at his disposal; these came from conscripted inmates of the SS disciplinary prison inside the Dachau concentration camp and Hungarian Waffen SS troops. On April 29, Dachau was surrendered to Brigadier General Henning Linden of the 42nd Infantry Division of the U. S. Army by Untersturmführer Wicker. According to Linden, he arrived at the command post in Dachau at about 15:00 and proceeded to make his way across the Amper River to the site of the complex, approximately one half kilometre south of the bridge he crossed. He proceeded to take control of the camp in some tumult; thereafter, he toured the camp with a group of reporters (including war correspondent Marguerite Higgins). A description of the surrender appears in Linden's memorandum to Maj. Gen. Harry J. Collins, entitled Report on Surrender of Dachau Concentration Camp:

As we approached the southwest corner, three people came forward with a flag of truce. We met them about 75 yards north of the southwest corner. These three people were a Swiss Red Cross representative, Victor Maurer, and two SS troopers who said they were the camp commander and his assistant. They had come here on the night of the 28th to take over from the regular camp personnel for the purpose of surrendering the camp to the advancing Americans. The Swiss Red Cross representative said there were about 100 SS guards in the camp who had their arms stacked except for the people in the tower He had given instructions that there would be no shots fired and it would take about 50 men to relieve the guards, as there were 42,000 "half crazed" inmates, many of them typhus infected He asked if I were an officer. I replied, "I am Assistant Division Commander of the 42nd Infantry Division and will accept the surrender of the camp in the name of the Rainbow Division for the United States Army "

Шабыт шоттары

45-ші жаяу әскер дивизиясының 157-ші жаяу әскер полкінің батальон командирі подполковник Спаркс оқиға туралы жазды. Спаркс 157-ші жаяу әскер полкі тұтқындаған шамамен 50 неміс тұтқынының көмір сақтауға пайдаланылатын аумаққа қамалып отырғанын көрді. Аумақ 8 фут (2 метр) биіктіктегі L әрпі пішіндес кірпіш қабырғамен жартылай қоршалған және аурухананың жанында орналасқан. Неміс тұтқындарына I ротасының пулеметшілер тобы қарауыл қойған. Ол сол адамдарды қалдырып, лагерь орталығына беттеді, онда әлі қарсы тұрып бермеген SS әскерлері болды. Ұзаққа бармай, солдаттың "Қашып кетуге тырысады!" деп айқайлағанын естіп, содан кейін ол тастап кеткен аумақтан пулеметтен оқ атыла бастады. Ол кері жүгіріп, пулеметке отырған, "Көзілдірік" деген лақап аты бар 19 жастағы сарбазды тепті, ол шамамен 12 тұтқынды өлтірген және бірнешеуін жаралаған. Пулеметші, гистериямен жылап, тұтқындардың қашуға тырысқанын айтты. Спаркс бұл әңгімеге күмәнданды; ол лагерь орталығына қарай жолын жалғастырмас бұрын пулеметке сержант қойды. Спаркс одан әрі былай деді:

Осы оқиғаның нәтижесінде әртүрлі басылымдарда Дахауда тұтқындалған неміс тұтқындарының көпшілігі немесе барлығы атылып тасталды деген негізсіз мәлімдемелер пайда болды. Бұл шындықтан мүлдем алыс. Сол күні Дахауда қаза тапқан неміс күзетшілерінің саны елуден аспады, ал отызға жуық болса, бұл дәлірек көрсеткіш болар еді. Полктің сол күнгі жазбалары мыңнан астам неміс тұтқыны полк жинау пунктіне әкелінгенін көрсетеді. Менің топтамам полк шабуылына жетекшілік еткендіктен, барлық тұтқындарды, соның ішінде Дахаудан бірнеше жүз адамды сол топ алып кетті. Феликс Л. Спаркс.

Бюхнердің 1986 жылғы "Дахау: Құдайдың азабы: Куәгерлердің баяндамасы" кітабына сәйкес, АҚШ әскерлері 520 неміс сарбазын өлтірді, оның ішінде 1-ші лейтенант Джек Бушихедтің бұйрығымен көмір ауласында жаппай ату кезінде 346 сарбаз қаза тапты. Бұл оқиғаға Бюхнер куә болған жоқ, ал ол берген жауапта "қабырға бойында 15 немесе 16 өлген және жараланған неміс сарбазын көргенін" айтты. Ол ресми тергеуде де екінші ату туралы ештеңе айтпады. Юрген Заруски де Бюхнердің мәлімдемелері дұрыс емес деген қорытындыға келді.

Басқа шоттар

Абрам Сахар: "Кейбір нацистер тұтқындалып, күзетші иттермен бірге дереу атылды". Юрген Зарускидің мәліметінше (алғаш рет 1997 жылы "Дахауэр Хефте" журналында жарияланған), 16 СС офицері көмір сарайында атылды (ал тағы біреуін лагерь тұтқыны өлтірді), 17-сі B мұнарасында, ал тағы бірнешесі американдық әскерлер тарапынан қаза тапты. Тұтқындар тарапынан 25-ден астам немесе 50-ден аса адам өлтірілді. Зарускидің зерттеулері Уайтакердің 1945 жылғы мамырдағы ресми тергеу есебіндегі толыққанды тергеу материалдарын, сондай-ақ генерал Хеннинг Линденнің ұлы жинаған құжаттар жинағын пайдаланды. Бұл материалдар 1992 жылы қолжетімді болды. Дахауды азат ету кезіндегі жазалау шараларын АҚШ армиясының фотографтары Пол Аверит, Джордж Габерлаваж, Сидни Рахлин және Эд Ройс аға сияқтылар құжаттады.

Тұтқындардың өлтіруі

Дахаудағы тұтқын Валенти Ленарчик лагерь босатылғаннан кейін "тұтқындар сымды аттап өтіп, американдықтарды ұстап, иықтарына көтеріп алды. Басқа тұтқындар СС-шілерді ұстады. Бір сарбаз тұтқындардың СС-шінің бетін таптап жатқанын көрді. Бірінші СС-ші бір-екі тұтқынды итеріп жіберді, бірақ тұтқындардың батылдығы артып, оларды жерге құлатты, олардың тапталған-тапталмағанын көру мүмкін болмады, бірақ олар өлтірілді." Тағы бір сарбаз тұтқынның СС-шінің бетін "ешқандай қалдық қалмайынша" таптап жатқанын көрді. Сол сарбаз оған "Жүрегіңде көп жеккөрушілік бар" деді, ол жай ғана бас иіп қойды. Америкалық дін қызметкеріне лагерь босатылған кезде кеткен үш жас еврей жігіті, олардың садистік мінез-құлық танытқан СС күзетшісінің біреуін, оны шаруа киімін киіп, қорада жасырынғанын тауып, өлтіргенін айтты.

АҚШ әскерінің тергеуі

Жетінші армияның көмекші инспекторы, подполковник Джозеф Уитакерге куәгерлер кісі өлтіру туралы мәлімдеме жасағаннан кейін тергеу жүргізуге бұйрық берілді. Ол 1945 жылғы 8 маусымда "Дахаудағы неміс күзетшілеріне қатысты зәбір көрсету туралы тергеу" деп аталған, сондай-ақ "И.Г. есебі" деп белгілі баяндама жариялады. 1991 жылы Вашингтон қаласындағы Ұлттық мұрағаттан мұрағатталған бір данасы табылып, жарияланды.