Күмеу: Тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Кең аумақты 13 немесе 14 ғасырдан бері Тамаки маори халқы қоныстандырған, және бұл аймақ Нгати Ватуа о Каипара және Те Каверау а Маки үшін зор маңызға ие. Кумеу өзенінің аңғары Каипара мен Уайтемата шабуындары арасындағы маңызды көлік түйіні болды, себебі Те Тоангароа деп аталатын тасымалдау жолы болды, онда вака қайықтарын құрлықпен көтеріп алып өтуге болады. Кумеу ауылы 1870 жылдары Кумеу – Риверхед бөлігінің, Те Тоангароадағы темір жолының салынуынан кейін дамыды, ол Кумеуді Риверхедпен байланыстырды. 19 ғасырдың соңында қала каури ағаштарын кесу және каури шайыры саудасының орталығынан ауыл шаруашылығы орталығына айналды. Кумеу мал базары 1915 жылы ашылды, ал 1921 жылдан бастап қалада "Кумеу шоуы" деп аталатын ірі ауыл шаруашылығы көрмесі өткізіле бастады. 1940 жылдары Жаңа Зеландияның хорваттар қауымы аймақта шарап жасау өнеркәсібін дамытты. 1970 жылдан бері Кумеу мен Хуапай бірігіп, біртұтас қалалық аймаққа айналды, көбінесе Кумеу Хуапай деп аталады.

Этимология

Маори тіліндегі Кумеу атауы бастапқыда қазіргі Кумеудің оңтүстігіндегі Таупаки ауылының солтүстік-шығысын көрсеткен. Бейбіт келісімге дейінгі шайқас кезінде, әйел жауынгер (вахине тоа) жауынгерлерін қорлауға кек алуға шақырғанда, оның кеудесін тартқан, содан "Куме ū" ("Кеуде тарту") деген ат пайда болған. Одан кейін 1861 жылы Кумеу жол округі туралы деректер кездеседі. Кумеу және Кумеу Флатс елді мекендері туралы мәліметтер 1867 жылдан басталады. Маори тілінде Кумеудің дәстүрлі атауы – Вайпаки и рапе.

География

Кумеу – Оклендтің солтүстік-батысында, Каипара өзенінің ірі саласы – Кумеу өзенінің жағасында орналасқан қала. 1920-1930 жылдары Кумеу аңғары жиі су тасқынына ұшырады, ал 1954 жылы ірі су тасқыны болды.

Маори тарихы

Окленд аймағын 13-14 ғасырлардан бері маорилер мекендеп келеді. Тамаки маориі үшін кеңірек аймаққа қоныстанған алғашқы тайпалық бірлестіктердің бірі – Тини о Маруиви, Нга Охо, Нга Иви және Тини о Тои, соңғысы Тои те Хуатахиден тараған. Құмеу өзенінің аңғарындағы топырақ дәстүрлі егіншілікке қолайсыз болғандықтан, Тамаки маориі сирек қоныстанды, ал аймақтағы негізгі елді мекендер Каипара және Құмеу өзендерінің жоғары жағында орналасқан. 17 ғасырдың ортасында Нгати Ава мен Нга Охо аумақты бақылау үшін күресті. Титахи ұрпағы Хаупароа, өзінің беделді жауынгеріне Каухиа портынан Окленд аймағындағы ата-бабаларының жеріне көшіп келуін өтінді. Маки Батыс Окленд пен Оңтүстік Каипарадағы тайпаларды қоса алғанда, көптеген Тамаки маори тайпаларын жаулап, біріктірді, нәтижесінде Те Каверау а Маки тайпалық бірлестігі қалыптасты. 17 және 18 ғасырдың басында Нгати Ватуа тайпалары Каипара портынан оңтүстікке қарай көшіп-қона бастады. 1740 жыл шамасында Нгати Ватуа мен Вайохуа арасында соғыс басталды, Вайохуа – Тамаки аралшасының оңтүстік-шығысында орналасқан Тамаки маори тайпаларының конфедерациясы. Вайохуаның бас басшысы Киви Тамаки, бұрынғы шағымдарға жауап ретінде және Те Таоуға қарсы болған Нгати Ватуа тобына көмек көрсету үшін Оңтүстік Каипарада ухунга (аза тұру рәсімі) кезінде күтпеген шабуыл жасады. 1741 жылға қарай Нгати Ватуа Киви Тамакиге қарсы сәтті шайқасты, екі тарап та Кумеудегі тас жолды жиі пайдаланды. Соғыс аяқталғаннан кейін Те Таоу мүшелері Окленд аралшасында орналасты. Жер сатудан Нгати Ватуа көп пайда көре алмады, себебі жергілікті сот бюрократиясы, іздеу-зерттеу шығындары, жарнама және аукцион шығындары жоғары болды, ал көбінесе жерлер аймақта қоныстанбақ ниеті жоқ спекулянттарға сатылды. Құмеу өзенінің аңғарында жүру қиын болды, сондықтан 1850 жылдары негізінен Нгати Ватуамен тар құрғақ жол салынды. 1860 жылдардың басында Порт-Альберт және Уэллсфордта Альбертленд елді мекендері құрылғаннан кейін Каипара және Құмеу өзендерінің аңғарларында көлік қозғалысы артты. Құмеу өзенінің аңғарындағы жолдардың жағдайы нашар болды және Каипара портының аузы көптеген кемелер үшін қауіпті болды, сондықтан Альбертленд қоныстанғандары үкіметтен жақсы көлік байланыстарын сұрады, аштықтан қорқу себебінен. Үкімет үшін Каипара порты басымдыққа ие болған жоқ, керісінше, Уайкатоға шабуыл кезінде Оклендтен оңтүстікке қарай логистикалық маңызды жерлерді дамытуға назар аударды, бірақ 1865 жылға қарай үкімет жолдарды жақсартуға қаржы бөлуге келісті. Нгати Ватуа аймақтағы инфрақұрылымның жақсаруына үміттене отырып, 1866 жылы Авароа өзені мен Риверхед арасындағы тар жерді сатты. Еуропалық қоныстану туралы алғашқы мәліметтер 1867 жылға қарайды, онда Ауклендтен Мистер Видальге тиесілі және Джеймс Энсор заңсыз басқарған Кумеу Флэтстағы дүкенге қатысты сот ісі туралы айтылады. 1870 жылдары алғашқы отбасылар Құмеу өзенінің аңғарында қоныстанды.

The Auckland Region has been settled by Māori since around the 13th or 14th centuries. Some of the first tribal identities that developed for Tāmaki Māori who settled in the wider area include Tini o Maruiwi, Ngā Oho, Ngā Iwi, and Tini ō Toi, the latter of whom descend from Toi te huatahi. While the Kumeū River valley was sparsely populated by Tāmaki Māori due to poor soil quality not suited to traditional crops, Major settlements in the area were typically upland of the Kaipara and Kumeū rivers. By the mid 17th century, Ngāti Awa and Ngā Oho struggled to control territory. A descendant of Tītahi, Hauparoa, to ask his relative, a renowned warrior, to migrated from the Kāwhia Harbour to his ancestral home in the Auckland Region. Maki conquered and unified many of the Tāmaki Māori tribes, including those of West Auckland and the southern Kaipara, leading to the development of Te Kawerau ā Maki as a tribal identity. In the 17th and early 18th centuries, Ngāti Whātua tribes began migrating south of the Kaipara Harbour. Around the year 1740, war broke out between Ngāti Whātua and Waiohua, the confederation of Tāmaki Māori tribes centred to the southeast, on the Tāmaki isthmus. Kiwi Tāmaki, paramount chief of Waiohua, led a surprise attack in the south Kaipara during an uhunga (funeral rite commemoration), in response for past grievances and to assist a Ngāti Whātua faction who were opposed to Te Taoū. By 1741, Ngāti Whātua had successfully fought against Kiwi Tāmaki, both sides often using the portage at Kumeū. Following the end of the conflict, members of Te Taoū established themselves on the Auckland isthmus, Often land sales had negligible profits for Ngāti Whātua, due to the cost of the Native Land Court bureaucracy, surveying costs, advertising and auction costs, ad often land was sold to speculators who did not intend to settle in the area. The Kumeū River valley was difficult to navigate, and a narrow dray road was constructed primarily by Ngāti Whātua in the 1850s. After the establishment of the Albertland settlements at Port Albert and Wellsford in the early 1860s, the Kaipara River and Kumeū River valley saw increased traffic. Road conditions along the Kumeū River valley were so poor and the Kaipara Harbour mouth too treacherous for most ships, that the Albertland settlers petitioned the government for better transportation links, fearing that they would starve. The Kaipara Harbour was not a priority for the government, who instead focused on developing logistically important locations south of Auckland during to the Invasion of the Waikato, but by 1865 the government had agreed to fund road improvements. Ngāti Whātua, hoping for better infrastructure in the area, sold a narrow strip of land between the Awaroa Creek and Riverhead in 1866. The first references to European settlement begins in 1867, with the mention of a court case involving a store at Kumeu Flats, owned by Mr. Vidal of Auckland and illegally operated by James Ensor. By the 1870s, the first families had settled in the Kumeū River valley.

Құмүй өзен басындағы темір жолы

Оңтүстік Каипарадағы Нгати Ватуа 1870 жылдары қаржылық қиындықтарға тап болды, себебі күтілген қоныс аударушылар мен сауданың өсуі орындалмады, нәтижесінде Нгати Ватуа жер блоктарын сатуға мәжбүр болды. 1877 жылға қарай Кумеу өзені аңғарының көп бөлігі сатылды, ал Нгати Ватуа қауымдастықтары Ревети, Вудхилл және Каипара портының жағалауында қалды, енді Верхний Уайтемата портындағы ықпалы жоқ. 1875 жылы төрт жылдық құрылыстан кейін Кумеу мен Риверхед арасындағы темір жол ашылды. Кумеу жерінің иесі Томас Дикон темір жол үшін жер сыйлады, бұл екі темір жол стансасының салынуына әкелді: оңтүстіктегі Кумеу және қазіргі Хуапайдағы қонақ үйінің жанында (бұрын Pukekorari, Kumeu Flat немесе Kumeu North деп аталған), ол 1877 жылы құрылды. Темір жол Кумеу-Хуапай аймағына қоныс аударушыларды әкелді. Бастапқыда Дикон Кумеу жазық аймағын ауылға айналдырды, ал Кумеу ұзақ уақыт бойы ауылдық сипатын сақтап қалды. Осы кезеңде Кумеу және Таупаки ауылдары баяу өсті, ал алғашқы Кумеу залы 1876 жылы салынды. Зал қоғамның орталығы болды, мектеп, шіркеу және әлеуметтік шаралар үшін пайдаланылды. Кумеу-Риверхед бөлімі ашылғаннан кейін көп ұзамай Окленд аймағының тұрғындары Уайтемата порты мен Каипара өзенін қайықпен кесіп өту қажеттілігін болдырмау үшін Окленд пен Хеленсвилл арасындағы үздіксіз темір жол байланысын талап етіп, үкіметке қысым жасады. Жаңа Линннен солтүстікке қарай созылған Солтүстік Окленд желісінің құрылысы 1879 жылы басталды, онда Кумеу мен Таупакиде тұратын көптеген адамдар жұмыс істеді, олар темір жол желісі үшін туннель салуға көмектесті. Қызмет 1881 жылы ашылды, сол жылы Кумеу-Риверхед бөлімі жабылды. Бұл Кумеу аймағының айтарлықтай өсуіне себеп болды.

1910 жылдары Кумеу өзені аңғары жеміс өсіру аймағы ретінде насихатталды, ал Кумеуден солтүстікке қарайғы жерлер Northern Fruitlands Ltd компаниясымен Хуапай иелігі ретінде алма және алмұрт бақшаларына айналдырылды. 1913 жылы Кумеуде жаңа зал ашылды, ол келесі 60 жыл бойы ауданның орталығы болды. Кумеу католик шіркеуі 1915 жылы далматин иммигранты Мартин Лович сыйлаған жерде құрылды, ол аймақтағы католик және хорват қауымдастықтарының орталығына айналды. 1915 жылы Альфред Бакланд темір жолға іргелес Кумеу мал базарын құрды, ал екі апта сайынғы мал аукциондары 20 ғасырдың көп бөлігінде Кумеудің маңызды бөлігіне айналды. 1921 жылдан бастап Кумеу көрмесі қоғам үшін жыл сайынғы маңызды оқиғаға айналды. 1936 жылы Кумеу мен айналасындағы аудандарда 311 адам, ал Хуапайда 303 адам тұрды. 1940 жылдардың басында Кумеуде шарап жасау өнеркәсібі пайда болды, оны Ник және Зува Нобило, Мик және Кате Брайкович сияқты хорват отбасылары басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вэнуапайда RNZAF базасы құрылды, ол Жаңа Зеландия қорғаныс күштерінің негізгі операциялық орталығы болды. Жапон әуе шабуылының қаупіне байланысты Кумеуда әуе шабуылынан алдау үшін база құрылды және ағаштан жасалған Хадсон бомбалаушылары салынды. Бірінші кезекте алдау мақсатында болғанымен, әуежай Тайгер мотықтарын пайдалануға оқытылатын ұшқыштарға да пайдаланылды. Соғыс кезінде Кумеу залы Вэнуапайда орналасқан әскери қызметшілер мен Муривайда орналасқан АҚШ теңіз жауынгерлері үшін танымал әлеуметтік орынға айналды.

Өнеркәсіптік орталық және шарап жасау

1957 жылы Уолли Ребердің көлік бизнесі құрылғаннан кейін Кумеуде коммерциялық орталық дамыды. 1960-1970 жылдары шарап жасау өнеркәсібі өркендеді, оның ішінде Сан-Марино (қазір Кумеу өзені аңғары), Гилбей Нобило сияқты жүзім шараптары болды. Корбан компаниясы аймақта жүзім шараптарын сатып алды, ал 1960 жылы Селактар Те Ататүдегі жүзімдіктері Солтүстік-Батыс тас жолының құрылысы үшін алынып қойылғаннан кейін Кумеуге көшіп келді. 1970 жылдары Хуапай және Кумеуде өнеркәсіптік фирмалар жұмыс істей бастады, оның ішінде Картерс ағаш қоймасы және Жаңа Зеландия бөлшектік тақта фабрикасы, екеуі де 1972 жылы ашылды. Осы кезеңде ауылдар бірігіп, біртұтас қалалық аймаққа айнала бастады. 2019 жылы қаланың атауы ресми түрде Кумеу деп тіркелді, бірақ оны макронсыз жазу жиі кездеседі.

Экономика

Кумеу ауданына жақын жерлерде "Кумеу Ривер", "Куперс Крик" және "Солжанс Эстейт Вайнэри" сияқты таңбалар өндіріледі, олар Шардоне және Совиньон блан шараптарымен жақсы танымал. Шарап өсіру ауданы Кумеудің өзінде де, сондай-ақ Хуапай және Ваймауку сияқты жақын маңдағы кішігірім елді мекендерде де басты сала болып табылады. "Кумеу Ривер Вайнз" 1944 жылы құрылған. "Куперс Крик" 1980 жылы құрылған. "Лэндмарк Эстейт" 1937 жылы негізі салынған. "Матуа Вэлли" 1966 жылы құрылған. "Матуа Вэлли" 2016 жылы жабылды. "Нобилос" компаниясын 1943 жылы Никола Нобило құрды және ол 1990 жылдардың соңына дейін отбасылық меншікте болды. Қазір "Nobilo Wine Group" деп аталатын компания Жаңа Зеландиядағы екінші ірі шарап компаниясы. "Солжанс Эстейт Вайнэри" 1932 жылы Батыс Оклендтегі Хендерсон қаласында құрылған. Компания өскен сайын 2002 жылы Кумеуге көшіп келді. Бұл қалашық Солтүстік-Батыс Елдің бизнес аймағын жақсарту аймағында орналасқан. Бұл бизнес қауымдастығы Каукапакападан Риверхедке дейінгі бизнес өкілдерін білдіреді.

Іс-шаралар

Бұл аймақ шағын шаруашылықтар мен ат спортымен айналысуға кеңінен танымал. Кумеу ауыл шаруашылығы және бау-бақша қоғамы жыл сайын наурыз айының екінші апта соңында Кумеу ауданының ауыл шаруашылығы және бау-бақша қоғамына қарасты жерде Оңтүстік жарты шардағы ең ірі жылдық көрмелердің бірін өткізеді. Жақын орналасқан Вудхилл орманы мен Муривай жағажайы осы аймақтың демалыс және ойын-сауық орындарына деген қызығушылығын арттырады.

Музыка

1948 жылдан бері Кумеуде қола оркестрі бар, ол көптеген іс-шараларда қатысып, парадтарда, концерттерде және жеке шараларда, барлық жағдайға сәйкес дәстүрлі және заманауи музыка орындайды. Kumeu Showgrounds жыл сайынғы Окленд халық фестивалінің де орны болып табылады, бұл 4 күндік музыка, би және шеберлік сабаларынан тұратын, қазір 46-шы жылы өтіп жатқан шара. Фестиваль әдетте қаңтар айының соңғы апта соңында өткізіледі.

Көлік

Темір жол желісінің Солтүстік Окленд желісі Кумеу қаласынан өтеді. Алты жыл бойы қала Кумеу-Риверхед бөлімінің оқшауланған темір жолының соңғы стансасы болды, бұл темір жол Кумеуді Риверхедке қосып, онда Оклендке дейін паромдар қатынайтын. Ол 1875 жылдан 1881 жылға дейін жұмыс істеді. 1881 жылы Солтүстік Окленд желісі Кумеуге жетіп, қаланы темір жол торабына айналдырды. Алайда, бұл мәртебе бес күн ғана сақталды; Оклендтен Риверхедке салынған жаңа темір жол желісі бұрынғы бағытты қажетсіз етіп, ол жабылды. 2007 жылдың маусым айында 2008 жылы қала маңындағы темір жол қызметтерінің Хеленсвиллге дейін ұзартылатыны және Уапай мен Ваймаукуда уақытша станциялар салынатыны туралы хабарланды. Қызмет 2008 жылдың 14 шілдесінде бір жылдық сынақ мерзімімен басталды, бірақ 2009 жылы тоқтатылды.

Білім

Кумеу Хуапай аудандық мектебі мен Матуа Нгару мектебімен қамтамасыз етілген. Бұл екі мектеп те 1–8 сыныптарда оқитын оқушыларды қабылдайтын, аралас білім беретін толыққанды бастауыш мектептер. Хуапай аудандық мектебінде және Матуа Нгару мектебінде сәйкесінше оқушы бар еді. Хуапай аудандық мектебі 1919 жылы ашылды. Матуа Нгару 2019 жылы ашылды. Мемлекеттік интеграцияланған Харе Кришна мектебі 1–10 сыныптарда оқитын оқушыларды қабылдайтын аралас типтегі мектеп.

Жасөспірімдердің көп бөлігі айналасындағы елді мекендердегі мектептерге қатысады. Ең жақын орта мектептер – Каипара колледжі, Масси орта мектебі, Листон колледжі, Олбани кіші орта мектебі және Сент-Доминик колледжі. Кумеу кітапханасы Хуапайда орналасқан. 2010 жылы Окленд Кеңесі біріккеннен кейін Кумеу кітапханасы Окленд кітапханаларының филиалына айналды. 2021 жылдың шілдесінде Хуапай қызмет көрсету орталығы кітапханаға біріктіріліп, Кумеу кітапханасы мен кеңес қызметтерін құрады.

Жергілікті билік

1876 жылдан 1974 жылға дейін Кумеуді Уайтемата округі басқарды. Осыдан кейін Кумеу Родни округінің құрамына кірді. 1989 жылы округ таратылып, оның орнына Родни ауданы құрылды. Родни аудандық кеңесі 2010 жылдың қараша айында Окленд кеңесімен біріктірілді. Окленд кеңесінің құрамында Кумеу Родни жергілікті басқару аймағының бөлігі болып табылады, оны Родни жергілікті кеңесі басқарады. Ол Родни сайлау округінің құрамына кіреді, ол Окленд кеңесіне бір кеңесші сайлайды.