Балаларға қатысты немқұрайлық түрлері

Балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың бір түрі – балаларға немқұрайлы қарау. Бұл баланың қажеттіліктерін қанағаттандырмау, денсаулық сақтаудан бас тарту, тұрмыс жағдайын нашарлату. Себептері мен алдын алу жолдары туралы біліңіз.

16 мин оқу

100%

Дереккөз: Child neglect — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Балаларды зорлық-зомбылыққа салу түрі

Балаларды зорлық-зомбылыққа салудың бір түрі – балаға күтім жасайтындардың (мысалы, ата-аналардың) баланың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандырмауы, яғни тиісті бақылау, денсаулық сақтау, киім-кешек немесе тұрғын үймен қамтамасыз етпеу, сондай-ақ физикалық, эмоционалдық, әлеуметтік, білім беру және қауіпсіздік қажеттіліктерін игнорелеу. Барлық қоғамдар баланың физикалық, әлеуметтік және эмоционалдық дамуы үшін күтім жасайтын адамның қамтамасыз етуі тиіс мінез-құлықтарды белгілейді. Күтімсіздіктің себептері психикалық аурулар, жоспарланбаған жүктілік, есірткіге тәуелділік, жұмыссыздық, шамадан тыс жұмыс жүктемесі, отбасылық зорлық-зомбылық және ерекше жағдайларда кедейлік сияқты ата-аналық проблемалардың нәтижесі болуы мүмкін. Балаға күтімсіздік көрсету бала мен қоғамның күтім жасайтын адамның әрекетін қалай қабылдауына байланысты; бұл ата-аналар өздерінің балаға қалай қарайтыны туралы ойларынан өзгеше. Ата-ананың балаға көмектесуге мүмкіндігі болғанда, мүмкіндік болмағанда көмектеспеуден айырмашылығы бар. Кедейлік және қаржылық ресурстардың жетіспеуі көбінесе себепші факторлар болып табылады және ата-аналардың балаларының қажеттіліктерін қанағаттандыруына кедергі келтіруі мүмкін. Әрекетті күтімсіздік деп анықтамас бұрын жағдайлар мен ниеттерді зерттеу қажет. Балаға күтімсіздік көрсету – балаларды зорлық-зомбылыққа салудың ең көп кездесетін түрі, жас аналардан туған балалар күтімсіздікке ұшырау қаупіне тап болады. Күтімсіз қалған балалар өмір бойы әлеуметтік, эмоционалдық және денсаулық проблемаларын дамыту қаупіне тап болады, әсіресе егер олар екі жасқа толмаған кезде күтімсіз қалса.

Түрлері

Балаларды қараусыз қалдырудың түрлі түрлері бар. +ТүрлерТаңдауТәжірибелік зерттеу мысалдарыҚамқорлық Баланың қамқоршысы немесе ата-анасы балаға немесе жасөспірімге тиісті қадағалау мен бақылауды қамтамасыз ете алмайды немесе қаламауы мүмкін, мысалы, баланы ұзақ уақытқа жалғыз қалдыру. Генри, жеті жасар бала, күнде мектептен үйге өзі келіп, анасы кешкі сағат 7-де келгенге дейін өзіне қарайды. Кейде ол пешке тамақ дайындауға тырысады немесе жергілікті дүкендерге серуендейді. Негізгі қажеттіліктер Баланың тамақ, су, киім, баспана, гигиена сияқты негізгі қажеттіліктері қанағаттандырылмайды. 4 жасар Джойске әкесі дәмділер (чипсы мен шоколад) мен Макдональдс тағамдарын береді. Оның әкесі тамақ пісіруді ұнатпайды, ал пісірсе, мұздатылған тағамдар ғана дайындайды. Ол тамақтанғанымен, қоректік қажеттіліктері толыққанды қанағаттандырылмайды. Медициналық көмек Балаға қажетті медициналық көмек көрсетуден бас тарту немесе кешіктіру. Бен, 9 жасар бала, бір айдан бері жөтелдеп жүр. Оның ата-анасы оның денсаулығы үшін уайымдайды. Алайда, әкесі жақында жұмысынан айырылғандықтан, ата-анасы қаржылық қиындықтарға байланысты оны дәрігерге апармайды. Білім беру Қамқоршы немесе ата-ана баланың мектепке баруы, арнайы қажеттіліктерінің қанағаттандырылуы сияқты ресми білім алуын қамтамасыз етпейді. 8 жасар Чейс мектепке баруды жек көреді. Анасы оны сабаққа баруға мәжбүрлеуден бас тарды, өйткені ол әр жолы ашуға беріледі. Ол бір айдан астам уақыт бойы сабақтан қалып қойды. Мұғалімдер оның оқу қабілеті нашар деп күдіктенеді, бірақ анасы оны тексермеді. Эмоционалды қолдау Қамқоршы немесе ата-ана жеткіліксіз қамқорлық пен сүйіспеншілік көрсетеді. Ата-ана немесе қамқоршы балаға қауіпсіз, сүйікті, қажет, лайықты сезінуге мүмкіндік беретін ортаны жасай алмайды. 3 жасар Тиана жұмыс күндері таңғы 7-ден кешкі 6-ға дейін балалар бағында болады. Оның ата-анасы ұзақ жұмыс істейді. Демалыс күндері ата-анасы оны ойын-сауықпен қамтамасыз ету үшін iPad береді, бірақ онымен ойнауға немесе тікелей сөйлесуге уақыты жоқ. Тәндік қараусыздық - балаға тамақ, киім сияқты өмірлік қажеттіліктерін қамтамасыз етпеу. Медициналық қараусыздық - күтімшілердің баланың негізгі денсаулық сақтау қажеттіліктерін қанағаттандырмауы, мысалы, күнделікті тісін жуу, баланы жуындыру және қажет болған кезде дәрігерге апармау. Эмоционалды қараусыздық - эмоционалды қолдауды, яғни эмоционалды қауіпсіздік пен жігерлендіруді қамтамасыз етпеу. Білім беру/даму қараусыздығы - балаға қажетті өсу мен даму үшін тәжірибелерді бермеу, мысалы, баланы мектепке жібермеу немесе оқыту. Заңдар мен балаларды қорғау саясатына байланысты, кішкентай баланы қараусыз қалдыру, әсіресе, балаға қауіп төндіретін жағдайда, қараусыздық деп есептелуі мүмкін. Балаларды қараусыз қалдырудың ауырлық дәрежесіне және қоғам мен мемлекеттік органдардың жауапты деп санайтын шараларға қарай жіктелуі мүмкін. Жеңіл қараусыздық - бала үшін қараусыздық ретінде қабылдануы ең аз мүмкіндік бар, бірақ қоғамның араласуын қажет ететін зиян келтіру мүмкіндігін тудырады. Мысалы, дұрыс автокресло қолданбаған ата-ана. Орташа қараусыздық - балаға зиян келген кезде пайда болады. Мысалы, бала ауа райына сәйкес келмейтін киім киіп жүрсе (мысалы, қыста шорт киіп жүрсе). Орташа зиян келтірілген жағдайда, мемлекеттік органдар ата-аналарға көмек көрсету үшін шақырылуы мүмкін. Ауыр қараусыздық - уақыт өте келе пайда болады және балаға елеулі зиян келтіреді. Мысалы, астмасы бар балаға ем көрсетілмеуі.

There are various types of child neglect. +TypesDefinitionCase study examplesSupervisoryGuardian or parent of a child is unable or unwilling to display acceptable supervision or control over the child or young person, e. g. leaving the child alone for long periods. Henry, a 7 year old boy, walks home from school every day and looks after himself until his mother comes home at 7 PM. Sometimes, he tries to cook food on the stove or goes for walks to the local shops. PhysicalBasic physical needs are not met due to the child not being provided with food, water, clothing, shelter, inadequate hygiene, etc. Joyce, a 4 year old girl, is given snacks (chips and chocolate) and McDonald's meals by her father. Her father does not like to cook, and when he does it is just frozen meals. Although she is fed, her nutritional needs are not met. MedicalRefusal or delay in child receiving needed medical care. Ben, a 9 year old boy, has had a cough for a month. His parents are worried about his health. However, his father has recently lost his job, so his parents continue to not take him to a doctor because of the financial cost. EducationalGuardian or parent fails to ensure that the child receives formal education, e. g. attending school, ensuring special needs requirements are met. Chase, an 8 year old boy, hates school. His mother has given up on making him attend as he throws a tantrum each time. He has missed over a month of school. His teachers suspect that he has a learning disability, but his mother has not had him tested. EmotionalGuardian or parent give inadequate nurturing or affection. The parent or guardian fails to create an environment where the child feels secure, loved, wanted, worthy, etc. Tiana, a 3 year old girl, is currently in childcare from 7 AM to 6 PM every weekday. Both her parents work long hours. On the weekends, her parents gave her an iPad to keep her content, but are too busy to play or talk to her directly. Physical neglect refers to the failure to provide a child with necessities of life, such as food and clothing. Medical neglect is a failure of caregivers to meet a child's basic health care needs, such as not brushing teeth daily, bathing a child and or taking children to doctor visits when needed. Emotional neglect is failing to provide emotional support, such as emotional security and encouragement. Educational/developmental neglect is the failure to provide a child with experiences for necessary growth and development, such as not sending a child to school or educating them. Depending on the laws and child protection policies in one's area, leaving a young child unsupervised may be considered neglect, especially if doing so places the child in danger. Child neglect can also be described by degrees of severity and the responses considered warranted by communities and government agencies. Mild neglect is the least likely to be perceived as neglect by the child but raises the possibility of harm in ways that need intervention by the community. An example might be a parent who does not use a proper car safety seat. Moderate neglect occurs when some harm to the child has occurred. An example might be a child repeatedly dressed inappropriately for the weather (e. g. shorts in winter.) In cases of moderate harm, governmental agencies might be called in to assist parents. Severe neglect occurs over time and results in significant harm to the child. An example might be a child with asthma being denied treatment.

Тәжірибе

Балаларды жалғыз қалдырудың жағымсыз салдары болуы мүмкін. Үйде жалғыз қалған жасөсперіндер қорқыныш сезіміне, әлсіздікке шалдығып, ата-аналарының қашан оралатынын білмей қиналады. Отбасылық зорлық-зомбылық, жұмыссыздық және кедейлік – балаларға немқұрайлы қарау ықтималдығын арттыратын факторлар. Кездейсоқ жүктіліктен туған балалар зорлық-зомбылық пен қараусыздықтан көбірек зардап шегеді. Олар сондай-ақ кедейлікте өмір сүруі мүмкін. Қамқорлықсыз отбасылар көбінесе түрлі немесе бірнеше зиянды факторларға ұшырайды.

Жеке тұлға

Жеке деңгейде, қарымқатыстық танытуы туралы пікірталас көбінесе аналарға бағытталған, бұл әйелдердің балаларға басты күтімші ретінде қалыптасқан түсініктерін көрсетеді. "Қарымқатыстық белгілеріне" жоспарлауға қабілетсіздік, болашаққа сенімсіздік, қаржыны басқарудағы қиындықтар, эмоционалдық жаңғырықсыздық, балалардың қажеттіліктері туралы білімнің жетіспеуі, көп балалы болу, жасөспірім ана болу, жоғары деңгейдегі стресс және нашар әлеуметтік-экономикалық жағдай жатады. Ата-ананың психикалық денсаулығындағы мәселелер, әсіресе депрессия, баланың қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетімен байланысты. Сонымен қатар, психоактивтік заттарды қолдану ата-ананың ата-аналық міндеттерін орындау қабілетін нашарлатуда маңызды рөл атқарады деп саналады. Жақында жүргізілген зерттеулер ата-аналардың күйзелісін (яғни, ата-аналық ресурстардың созылмалы жетіспеушілігін) балаларға қатысты қарымқатыстық мінез-құлықты тудыратын аса күшті механизм ретінде көрсетті. Әдебиет көбінесе аналарға назар бөлсе де, әкелердің қарымқатыстықтағы рөлі, сондай-ақ олардың қатысуының әсері көбінесе зерттелмеген. Әкелер мен аналардың балаларға қарым-қатынасының әртүрлілігі және бұл балаларға қалай әсер ететіні әлі толыққанды белгілі емес. Сол сияқты, қыздар мен ұлдардың қарымқатыстықты әртүрлі сезінуі туралы да көп мәлімет жоқ.

Жеке қарым-қатынас/отбасылық қарым-қатынас

Отбасылық/туыстық деңгейде, көптеген қараусыз қалған отбасылар жалғыз ананың басшылығымен жүреді немесе тұрақсыз еркек тұлғасы болады. Тұрақсыз және зорлық-зомбылыққа толы қарым-қатынастар балаларға қараусыздық қаупін арттырады. Үйдегі зорлық-зомбылықпен өмір сүрудің балаларға тигізетін әсері көбінесе тікелей зорлық-зомбылыққа ұшырау немесе зорлық-зомбылыққа мәжбүрлі куә болу түрінде көрінеді, бұл балалар үшін өте зиянды болуы мүмкін. Ұлыбритания Денсаулық сақтау министрлігі балалардың үйдегі зорлық-зомбылыққа ұшырауын ата-аналардың оларды эмоционалдық зияннан қорғамауымен байланыстырса да, "қорғамау" тұжырымы сынға ұшырады, себебі ол көбінесе зорлық-зомбылықтан зардап шеккен ата-ананың, әдетте ананың жауапкершілігіне баса назар аударады, ал ол өзі де көбінесе қауіпті жағдайда болады. "Отбасылық зорлық-зомбылық, қылмыс және құрбандар туралы" заңға (2004 жыл) енгізілген соңғы түзету баланың немесе осал ересек адамның өліміне себеп болу немесе оған жол беруге қатысты жаңа құқық бұзушылықты енгізді, осылайша "қорғамау" тұжырымын күшейтті. Дегенмен, үйдегі зорлық-зомбылық туралы зерттеулер зорлық-зомбылық жасамайтын ата-ананы қолдау балаларды қорғауда маңызды екенін көрсетіп тұр. Қараусыздықтың циклдік және ұрпақтан-ұрпаққа берілетін сипаты туралы белгілі бір көрсеткіштер бар. Балалық шақтағы зорлық-зомбылық және ананың кейінірек баланың эмоцияларына сезімтал болу қабілеті туралы зерттеу көрсеткендей, өзінің өткенінде физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын айтқан аналар, зорлық-зомбылық тарихы жоқ аналарға қарағанда нәрестелердің эмоционалдық белгілеріне сезімталдық танытпайды және оларға бейімделе алмайды. Әдебиетте қараусыздыққа ұшыраған ата-аналардың өзінің өткен тәжірибелерінен кері әсер көргені көрсетілгенімен, бұрынғы зорлық-зомбылық пен қараусыздыққа ұшырату арасындағы байланысты зерттеу үшін қосымша зерттеулер қажет. Күтімшілерде алкоголь және есірткіге тәуелділік балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың қайталануының маңызды факторы болып табылады, басқа белгілі қауіп факторларын ескергеннен кейін; алкоголь және есірткіге тәуелділіктің күшеюі шамамен бірдей болып көрінеді.

Әлеуметтік-экономикалық

Әлеуметтік және экономикалық деңгейде кедейлік пен балаларға немқұрайлы қарау арасындағы байланыс жиі айтылады. Балаларға қатыгездік жасауды болдырмау жөніндегі Ұлттық қоғамның (NSPCC) жүргізген зерттеуі, балаларға немқұрайлы қарау мен төменгі әлеуметтік-экономикалық жағдай арасындағы байланысты қолдайды. Кейбір мамандар физикалық немқұрайлылықтың көптеген түрлері – лайықты емес киім, зиянды ортаға ұшырау, нашар гигиена сияқты жағдайлар тікелей кедейліктің салдары болуы мүмкін деп санайды, ал басқалары тікелей байланыс жасауға абайсырақ қарастырады. Кедейлік балаларға немқұрайлы қарау ықтималдығын арттырғанымен, кедейлік оны алдын ала анықтамайды. Көптеген төмен кірісті отбасылар балаларына қамқорлықпен және сүйіспеншілікпен қарап, оларға жайлы үй жасайды. Дегенмен, кедейлік басқа да қиындықтармен бірге туғанда, ата-ананың стресске төтеп беру қабілетіне теріс әсер етіп, баланың қажеттіліктеріне тиісті жауап беру мүмкіндігін төмендетуі мүмкін. Сондай-ақ, жұмыс істегісі келетін ата-аналар жұмыссыз болу немесе балаларын үйде жалғыз қалдыру арасында таңдау жасауға мәжбүр болуы мүмкін. МакШерри балаларға немқұрайлы қарау мен кедейлік арасындағы қарым-қатынасты айналмалы және өзара байланысты деп қарастыру қажет екенін айтады.

Ата-ананың тәрбиелеу тәсілдері

Қайталанатын мінез-құлық үлгілері зорлық-зомбылық циклының қайталануын көрсетеді. Балалық шақта қанағаттандырылмаған қажеттіліктер мен ата-ана тәрбиесінің арасындағы байланысты зерттеулер көрсеткендей, ата-анасының немқұрайлылығынан зардап шеккендер ересек күндері қарым-қатынастарда қиындықтарға тап болады. Зорлық-зомбылық көрген балалардың байланыс стилі, билік құруға бейімделген ата-аналары бар балалармен салыстырғанда, нашаррақ болады. Дене және эмоционалды зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балалардың қауіпсіз емес байланысқа ие болу ықтималдығы жоғары, мысалы, алаңдаушы, немқұрайлы немесе қорқынышпен толған болуы мүмкін. Бала тәрбиесіндегі үш стиль – билікшіл, еркіндікке берілген және бейжай стильдер – балаға немқұрайлы қарауға әкелуі мүмкін.

Табу

Кейбір деректер баланың өз отбасында қанағаттандырылмағандыққа ұшырағанын мойындауға қатысты мәдени тыйым бар екенін көрсетеді. Бір зерттеуде балаларға қатысты немқұрайлылық мәселесімен айналысатын қызметке жүгінген ата-аналар, қызметтен алған тәжірибелерін анықтауға арналған сұхбаттарда "немқұрайлылық" деген сөзді ешқашан қолданбады. NSPCC Childline деректерін талдау нәтижесінде, көмек желісінің басшысы Джон Камерон көптеген немқұрайлылыққа ұшыраған балалар желіге хабарласса, алғашқы әңгімелерінде "немқұрайлылық" сөзін қолданбағанын және олардың немқұрайлылыққа ұшырағанын көрсетпегенін хабарлады.

Әсерлер

Балаларға немқұрайлы қараудың салдары әр адамға және көрсетілген емге байланысты әртүрлі болуы мүмкін, бірақ жалпы алғанда, баланың өмірінің алғашқы екі жылында болатын немқұрайлылық, кейінірек болатын немқұрайлылыққа қарағанда балалық шақтағы агрессияның маңызды себебі болуы мүмкін, себебі кейінгі жағдайда байланыс соншалықты күшті болмауы мүмкін. Балаларға жасалған зорлық-зомбылықтың салдарынан когнитивтік, тілдік, әлеуметтік-эмоционалдық және нейробиологиялық дамуда кемшіліктер пайда болады. Немқұрайлылықтан зардап шеккен балалардың көпшілігінде байланыс орнатуда қиындықтар, когнитивтік кемшіліктер, эмоционалдық/мінез-құлқы проблемалары және немқұрайлылықтың салдарынан денелік зардаптар байқалады. Ерте немқұрайлылық денедегі стресске реакцияны, әсіресе кортизол деңгейін (стресс гормондары) өзгертуге әкелуі мүмкін, бұл аномалияларға және дененің жалпы саулығының нашарлауына себеп болады. Зерттеулер көрсеткендей, балаға немқұрайлы қарау мен күтушіге деген баланың байланысы арасында байланыс бар. Егер ата-аналар баланың қажеттіліктерін қанағаттандырмаса, баланың қауіпсіздікке ұмтылысы бұзылуы мүмкін. Баланың бастан кешкен немқұрайлы мінез-құлқы болашақтағы қарым-қатынастарда қиындықтар тудыруы мүмкін, тіпті қарым-қатынас орнатуға кедеріл болуы мүмкін. Биологиялық және әлеуметтік салдарлардан басқа, немқұрайлылық зиякерлік қабілетке және когнитивтік/академиялық кемшіліктерге де әсер етеді. Балалық шақта немқұрайлылықтан зардап шеккен балалар да мазасыздықтан немесе импульс бақылау бұзылуынан зардап шегуі мүмкін. Балаға немқұрайлы қараудың тағы бір салдары – "дамудан қалу" құбылысы. Өсуде кемшіліктері бар және кері тартымдылық, әлеусіздік және ұзақ ұйқы сияқты ерекше мінез-құлықтары бар нәрестелер "салауатты" адамдарға айналудың орнына дамудан қалады. Чикагодағы Раш университетінің медициналық орталығының профессоры Роберт Уилсон және оның әріптестері жүргізген зерттеуде 18 жасқа дейінгі балаларға күтушілердің немқұрайлылығының салдарынан, кейбір жалпы қауіп факторларын ескере отырып, инсульт қаупі орташа деңгейдегілерге қарағанда 3 есе жоғары екені анықталды (олар 55 және одан асыған 1040 қатысушымен сұхбаттасты; 3,5 жылдан кейін олардың 257-сі қайтыс болды және 192-сінің мәйіті сараланды, соның ішінде 89-ында инсульт белгілері табылды және тағы 40-ының тарихында инсульт болған). Бұрынғы зерттеулерде немқұрайлылық, зорлық-зомбылық және қатыгездік мидың сұр және ақ затындағы өзгерістерге, сондай-ақ қартаю процесінің үдеуіне байланысты екені көрсетілген.

Effects of child neglect can differ depending on the individual and how much treatment is provided, but generally speaking child neglect that occurs in the first two years of a child's life may be more of an important precursor of childhood aggression compared to later neglect, which may not have as strong a correlation. Maltreatment in children leads to compromises in the development of cognitive, language, socioemotional, and neurobiological domains. Children who suffer from neglect most often also have attachment difficulties, cognitive deficits, emotional/behavioural problems, and physical consequences as a result of neglect. Early neglect has the potential to modify the body's stress response, specifically cortisol levels (stress hormones) which can cause abnormalities and alter the body's overall health. Research has shown that there is a relationship between neglect and disturbing patterns of infant caretaker attachment. If parents lack sensitivity to their baby's needs, the baby may develop insecure anxious attachment. The neglectful behaviour the child experiences will contribute to their attachment difficulties and formation of relationships in the future, or lack thereof. In addition to biological and social effects, neglect affects the intellectual ability and cognitive/academic deficits. Children who suffer from child neglect may also suffer from anxiety or impulse control disorders. Another result of child neglect is what people call "failure to thrive". Infants who have deficits in growth and abnormal behaviours such as withdrawal, apathy and excessive sleep are failing to thrive, rather than developing to become "healthy" individuals. A study by Robert Wilson, a professor at Rush University Medical Center in Chicago, and his colleagues, showed for the first time that children under the age of 18 when were moderately neglected in some manner by their caregivers had a 3 times likely risk of stroke over those with moderately low levels, after controlling for some common risk factors (they interviewed 1,040 participants ages 55 or older; after 3 1/2 years, 257 of them died and 192 were autopsied, with 89 having stroke evidence upon autopsy and another 40 had a history of it). Neglect, bullying, and abuse have previously been linked to changes in the brain's grey matter and white matter and to accelerated ageing.

Статистика

Кімнің немқұрайлы мінез-құлқы туралы хабарлама берілетіні туралы айтатын болсақ, көбінесе әйелдер. Немқұрайлылыққа ұшыраған әйелдердің көп болуы аналардың балаларының қажеттіліктерін қанағаттандыруға жауапты екендігі туралы қоғамдық көзқарасты көрсетеді. Дегенмен, соңғы жылдары әкелердің немқұрайлылығымен байланысты балалардың дамуы және мәдениет пен саяси экономиканың жасырын мәселелеріне көбірек назар аударылуда. Немқұрайлы ата-аналар балаларымен аз байланысқа түседі, ауызша нұсқаулар мен ойынға аз қатысады, аз сүйіспеншілік көрсетеді және балаларымен жағымсыз әрекеттерге, мысалы, ауызша агрессияға жиі барады. Балаларына немқұрайлы қарайтын ата-аналар көбінесе жалғыз ата-аналар немесе мүгедек аналар болып табылады, олар өздеріне де күтім жасауы керек, сондықтан бала олар үшін қосымша стресс болып табылады. Бұл қосымша стресс көбінесе назардан тыс қалады. Отбасы мүшелерінің саны балаларға немқұрайлы қарауға ықпал етуі мүмкін. Егер отбасында бірнеше бала болса, олардың барлығына тіршілік етуіне және дамуына қажеттінің бәрін беруге шамалары жетпеуі мүмкін. Өкінішке орай, егер отбасы барлық балаларына күтім жасай алмаса, балалар немқұрайлылықтан зардап шегуі мүмкін. Отбасы тарихы ата-ананың немқұрайлы мінез-құлқына әсер етуі мүмкін. Егер ата-аналар бала кезінде немқұрайлылыққа ұшыраған болса, яғни олар ата-аналарынан немқұрайлы мінез-құлықты үйренсе, олар көбінесе осы мінез-құлықты бойға сіңіріп, оны "қалыпты" деп санайды, нәтижесінде өз балаларына немқұрайлы қарайды. 2011 жылы жүргізілген зерттеуде әр төрт ананың бірі баласына немқұрайлы қарағаны анықталды, ал анасының бала кезінде физикалық зорлық-зомбылыққа ұшыраған жағдайында немқұрайлылық мүмкіндігі зорлық-зомбылық тарихы жоқ аналарға қарағанда төрт есе жоғары болды. Немқұрайлылық АҚШ-та балаларды зорлық-зомбылыққа ұшыратудың ең көп таралған түрі болып табылады, ал 2016 жылы балаларды зорлық-зомбылыққа ұшырату жағдайларының шамамен 65 пайызы осыған байланысты болды.

Ашыру

Зерттеулер көрсеткендей, көптеген қанағаттандырылмаған балалар, тіпті өз жағдайларын маманға айта алса да, "қанағаттандырылмау" деген сөзді қолданбайды және оларға зиян келтіріліп жатқанын тікелей білдірмейді.

Бағалауды балаға берілетін қамқорлықпен бастау

Балаға қатысты немқұрайлылықты анықтау процесін бастаудың тағы бір жолы – баланың қалыпты дамуын қамтамасыз ету үшін қажетті деп есептелетін деңгейден төменгі күтімді анықтау. Мұндай жағдайда, баланың қалыпты дамуын сақтау үшін қандай күтім деңгейі қажет екенін білу керек, ол баланың жасына, жынысына және басқа да факторларға байланысты өзгеше болуы мүмкін.

Бағалауды қараушы немесе ата-ананың тәрбиесін тексеруден бастау

Кәсіби мамандар балаға қамқорлық көрсететіндердің қамқорлық деңгейіне назар аударуы керек, онда қанағаттандырылмаған қажеттіліктер қараусыздық ретінде қарастырылады және бұл ата-ананың мінез-құлқымен байланысты. Кейбір авторлар ата-аналар мен күтім көрсетушілердің қамқорлық көрсетуде сәтсіздік танытуы, қараусыздық орын алып отыр деген қорытынды жасауға жеткілікті деп санайды. Action for Children ұйымы «Балаға қамқорлық жасайтын ересектер оның қажеттіліктерін қанағаттандырмаған жағдайда, бала қараусыздыққа ұшырайды» деп нақты айтады, бұл қараусыздықты ата-ананың өкілдігімен байланыстырып көрсетеді. Бұл қамқоршының немесе ата-ананың қандай деңгейдегі қамқорлық көрсетуі баланың дамуында кешігуге әкелуі мүмкін және оны дәл қалай өлшеуге болады деген сұрақ тудырады. Қамқоршының ынталандыруына бағытталған әдіс сынға ұшырауы мүмкін. Қараусыздық баланың дамуына кері әсер ететін қамқорлық деңгейімен байланысты, бірақ қамқоршының қамқорлық көрсетуі балаға жеткен қамқорлық деңгейінің сенімді көрсеткіші болып табылмайды. Балаға мектепте, ата-анасының қамқорлығынан тыс жерде де қараусыздық орын алуы мүмкін. Баланың бауырларынан немесе интернаттағы білім алу арқылы алатын қамқорлығы, ата-ананың жеткіліксіз қамқорлығын толықтыруы мүмкін.

Дамуды ынталандырумен байланыстыру

Балаға немқұрайлы қарау – балалардың жетілудегі қалыпты дамудан қалыстыру процесі, себебі олар жеткіліксіз күтім мен қамқорлық деңгейін бастан өткереді. Бұл принцип бойынша, балаға немқұрайлы қарауды бағалауды бастау үшін, ең алдымен баланың дамуындағы қалыпты дамудан қалыстығын анықтау қажет, содан кейін баланың алған күтім мен қамқорлығының деңгейін тексеру керек. Әрине, балаға немқұрайлы қарауды анықтау бойыншағы нұсқаулар мамандарды даму деңгейін өлшеуге шақырса, кейбір нұсқаулар мамандарды даму деңгейін ата-ананың мінез-құлқына қалай байланыстыруға болатынына назар аударуға шақырады. Дегенмен, ата-ананың мінез-құлқына ғана тікелей назар аудару, мектептегі немқұрайлылық сияқты институционалдық немқұрайлылықтың ықпалын қажетсіз жою үшін сынға ұшырауы мүмкін. Егер баланың алған күтім мен қамқорлығы жеткіліксіз деген қорытындыға келсек, онда баланың жеткен даму деңгейін қарастыру қажет. Алайда, тағы да қиындықтар туындайды. Тіпті дамудың қалыпты дамудан қалыстығы мен төмен деңгейдегі күтімнің әсері анықталған жағдайда да, екеуінің арасындағы байланыс кездейсоқ болуы мүмкін екенін жоққа шығару қажет. Дамудың қалыпты дамудан қалыстығына генетикалық бұзылу, ауру немесе физикалық, сексуалдық немесе эмоционалдық зорлық-зомбылық себеп болуы мүмкін. Әрине, дамудың қалыпты дамудан қалыстығына жеткіліксіз күтім, зорлық-зомбылық, генетика және аурудың бірлескен әсері де себеп болуы мүмкін.

Өлшеудің практикалық құралдары

"Кезеңдерге бөлінген күтім профилі" құралы – ата-ананың/күтушінің міндеттемесі тұрғысынан күтім сапасын объективті түрде өлшейтін тәжірибелік құрал. Ол Ұлыбританияда әзірленген. Солтүстік Каролина отбасылық бағалау шкаласы – тәжірибелі маманға отбасылық функцияның түрлі салаларында қанағаттандырылмаушылықтың болуын зерттеуге мүмкіндік беретін құрал. NSPCC NCFAS-ты дәлелдерге негізделген шешім қабылдау практикалық моделінде пайдаланады, онда қоғамның тәжірибелі қызметкері күрделі қанағаттандырылмаушылық жағдайларында отбасының жұмыс істеуін қарастыру үшін жергілікті билік органдары тағайындаған әлеуметтік жұмыскермен бірлесе жұмыс істейді.

Интервенциялық бағдарламалар

Дамыған елдердегі ерте араласу бағдарламалары мен емдеу шараларына жеке кеңес беру, отбасылық және топтық кеңес беру, әлеуметтік қолдау көрсету қызметтері, сондай-ақ проблемалық мінез-құлықты жою және ата-аналарға «дұрыс» ата-аналық тәжірибелерді үйретуге бағытталған мінез-құлық дағдыларын дамыту бағдарламалары кіреді.

Видео арқылы өзара іс-қимыл жасау бойынша нұсқаулар

Видеобайланыс арқылы нұсқаулық – бұл бейне кері байланыспен жұмыс істеу әдісі, онда "нұсқаушы" клиентке қарым-қатынастардағы өзара әрекеттесуді жақсартуға көмектеседі. Клиентке өзара әрекеттесулерінің бейнежазбаларын талдап, ой елегінен өткізуге көмектеседі. Видеобайланыс арқылы нұсқаулық 2–12 жастағы балаға қатысты ата-аналық қамқорлықтың жетіспеуіне алаңдаушылық туған және бала балалардың қорғалу жоспарына енбеген жағдайларда қолданылады.

SafeCare

SafeCare бағдарламасы – 6 жасқа дейінгі балаларының салдарынан елеулі зиян көру қаупі бар ата-аналарға арналған алдын алу бағдарламасы. Бағдарлама оқытылған мамандар тарапынан үйде 18-20 сеанс ішінде жүзеге асырылады және 3 негізгі салаға бағытталған: ата-ана мен нәресте/бала арасындағы өзара әрекеттесу; үй қауіпсіздігі және баланың денсаулығы.

Үштік Р

Трипл П – позитивті ата-аналық бағдарлама. Бұл – көп деңгейлі ата-аналық және отбасылық қолдау стратегиясы. Оның негізгі идеясы – ата-аналарды дұрыс тәрбиелеуге оқыту және қажетті ресурстармен қамтамасыз ету арқылы балаларға немқұрайлы қарау жағдайларын азайтуға болады. Балаларды жалғыз үйде қалдыру туралы шешім қабылдағанда, күтушілер баланың физикалық, психикалық және эмоционалдық денсаулығын, сондай-ақ осы мәселеге қатысты мемлекеттік заңдар мен саясатты ескеруі керек. Әлеуметтік оқыту теориясы адамдардың мінез-құлықты және оған байланысты жағымды нәтижелерді бақылау арқылы үйренетінін көрсетеді. Трипл П араласуының бағалауы, көптеген ата-аналар балаларымен қарым-қатынасты жақсартуға, балаларымен ашық болу туралы кеңес алғаннан кейін, ал кейбір жағдайларда мұндай тәсілдердің нәтижесін өздері алғаш рет сынап көргеннен кейін қол жеткізгенін көрсетті. Видеоаралық өзара әрекеттесу бойынша кеңес алғаннан кейін, әдетте балаларымен бірге уақыт өткізетін көп балалы ата-аналар, енді әр баламен жеке-жеке уақыт өткізе бастады, көбінесе бұл олар үшін алғашқы рет болды. Сондай-ақ, кейбір ата-аналар видеоаралық өзара әрекеттесу бойынша кеңес аясында алғаш рет келісім бергеннен кейін, балаларымен бірге қызықты, бірақ тәуекелге толы іс-шаралар жасауды бастады.

Дәрігер мен ата-ана арасындағы қарым-қатынас

Кез келген бағдарламалардың бағалау нәтижесінде, отбасыларға көмектесуге бағытталған, ерекше назардағысы – ата-аналардың қатысуы мен қабылдауына бағдарламаны жүзеге асыратын маманмен құрылған қарым-қатынастың сапасы ең басты фактор болып табылады. Ата-аналарды араластыруға көмектесетін маңызды факторлар:
Маман бағдарламаны аяқтаудан бұрын отбасыға қажеттіліктен артық қолдау көрсететінін сезінуді қамтамасыз ету. Отбасы мүшелеріне кездесулер кезінде де, одан тыс уақытта да өздерінің мәселелері туралы әңгімелесуге уақыт беру. Араласу бағдарламасына тікелей қатысы жоқ мәселелер бойынша отбасының мүддесін қорғау. Қарым-қатынастың бір бөлігі ретінде көңіл көтеруге мүмкіндік беру. Киім-кешек, азық-түлік және сыйлықтар беру арқылы отбасы мүшелеріне қамқорлық сезімін ұғындыру. Ата-аналарға отбасылық қарым-қатынастар мен тәрбие мәселелерін талдауда көмектесу. Араласуды ата-ананың үйінде жүргізу. Мамандардың апта ішіндегі кешкі уақытта жұмыс істеуі. Видео арқылы өзара әрекеттесу бойынша кеңес беру кезінде ата-аналардан осы араласу туралы тәжірибелері туралы сұрағанда, олар әдетте маманның көрсеткен қамқорлығы мен қолдауы туралы айтады. Шын мәнінде, араласу – қамқорлықтың жалпы қарым-қатынасының бір бөлігі ретінде сезіледі.

Балалардың жауаптары

Балалардың қанағаттандырылмаған қажеттіліктерге жауап ретінде әрекет етудің түрлі жолдары бар. Кейбір балалар ата-аналарының оларға немқұрайлы қарағанын айтуға тырысады. Кейде ата-аналар мұндай мәселені шешу әрекеттеріне қатысты агрессивті немесе зорлық көрсетуі мүмкін. Кейбір балалар өздерін тамақтандыру үшін ата-аналарының әмиянынан ақша ұрлайды. Сәбилер ата-аналарының немқұрайлылығын жеңілдету үшін тым кішкентай, бірақ кейбір жағдайларда ағалары мен қарындастары оларға күтім жасайды. Кейбір үлкен аға-інілері кішілері тамақтансын деп өздері азық-түліксіз қалады. Кейбір балалар үйден қашуға тырысады. Егер бала аш болса, ол үйіне барады немесе тегін тамақ табуға болатын жерден тамақ іздейді.