Кіріспе

1885 жылғы Сербия мен Болгария арасындағы соғыс – Серб-болгар соғысы немесе Сербия–Болгария соғысы (болг. Сръбско-българска война, серб. Српско-бугарски рат) – Сербия Корольдігі мен Болгария Княздығы арасында 1885 жылдың 14 қарашасында [ескі стиль бойынша 2 қараша 1885] басталып, 1885 жылдың 28 қарашасына [ескі стиль бойынша 16 қараша 1885] дейін жалғасқан соғыс. Болгария Осман империясының қарастырылған мемлекеті болғанына қарамастан, Осман империясы соғысқа араласпады. Соғысты Сербия бастады, бірақ шешулі жеңіліске ұшырады. Австрия-Венгрия Болгариядан шабуылды тоқтатуды талап етті, нәтижесінде уақытша бітімге келісім жасалды. Соңғы бейбіт келісім 1886 жылдың 3 наурызында Бухарест қаласында қол қойылды. Ескі шекаралар өзгеріссіз қалды. Соғыстың нәтижесінде Еуропалық державалар 1885 жылдың 18 қыркүйегінде [ескі стиль бойынша 6 қыркүйек 1885] болған Болгарияның бірігуін мойындады.

Өмірбаян

18 қыркүйекте 1885 жыл [ескі стиль бойынша 6 қыркүйек 1885 жыл], Болгария және жартылай тәуелді Осман империясының Шығыс Румелия провинциясы Пловдив қаласында бірігуін жариялады. Халқының басым бөлігі этникалық болгарлардан тұратын Шығыс Румелия, жеті жыл бұрын Берлин конгресінің жасалма туындысы болған еді. Бірігу Ұлы державалардың, соның ішінде Ресейдің қарсылығына қарамастан жүзеге асты. Австрия-Мажарстан Балқандағы ықпалын кеңейтіп, осы бірігуге ерекше қарсы болды. Болгарияның батыс көршісі Сербия да бұл Балқандағы оның беделін төмендетуі мүмкін деп қорқып отырды. Сонымен қатар, Сербияның билеушісі Милан I (1868–1889) Тимок көтерілісін ұйымдастырған Никола Пашич сияқты Ресейге жақын оппозициялық саясаткерлердің серб армиясы көтерілісті басудан кейін Болгарияда пана тапқандығына наразы болды. Бірігу жарияланғаннан кейін Грецияда Ұлы Болгария мемлекетінің құрылуынан қауіптеніп, үлкен қарсылық акциялары өтті. Олар Грекия үкіметінен Болгарияға соғыс жариялауға шақырды. Сербия Грецияға Болгарияға қарсы бірлескен әскери операция жүргізуді ұсынды, бірақ Греция бұл ұсынысты қабылдамады. Австрия-Мажарстанның Болгариядан қолдау және Батыс Балқандағы жеңілдіктерге алмасу шартымен аумақтық пайда алу уәдесімен ынталандырылған Милан I 1885 жылдың 14 қарашасында [ескі стиль бойынша 2 қараша 1885 жыл] Болгарияға соғыс жариялады. Әскери стратегия көбінесе күтпеген шабуылға негізделген, өйткені Болгария Осман империясынан шабуыл күтіп, әскерін оңтүстік-шығысқа, Осман шекарасына жақын жерге шоғырландырған еді. Сербияның ресми себебі – Брегово дауы деп белгілі шағын шекаралық дау болды. Екі елдің шекарасын құрайтын Тимок өзені жылдар өте сәл өз бағытын өзгерткен. Нәтижесінде, Брегово ауылының жанындағы серб шекаралық посттары өзеннің болгар жағалауына көшіп кетті. Болгарияның постты эвакуациялау туралы бірнеше рет жасаған сұранысын Сербия қабылдамағаннан кейін, Болгария серб әскерін күшпен шығарып тастады. Болгар деректері болса, қақтығыстың басталуына серб әскерінің Болгария аумағына бірнеше рет басып кіргені себеп болды деп көрсетеді. Болгар әскері шекараны күшпен қорғап, Сербияға шабуылға себеп болмас үшін шекарадан алыс орналастырылды. Бірнеше шабуылдан кейін 1885 жылдың 13 қарашасында [ескі стиль бойынша 1 қараша 1885 жыл] атыс басталды. Күтпегендей, Осман империясы араласпады, ал серб әскерінің шабуылы Сливница шайқасынан кейін тоқтатылды. Болгар әскерінің басым бөлігі оңтүстік-шығыстағы Осман шекарасынан солтүстік-батыстағы Сербия шекарасына, астана Софияны қорғау үшін жылжыды. Сливница мен Видиндегі қорғаныс шайқастарынан кейін (соңғысының қорғанысын Атанас Узунов ұйымдастырды), Болгария Пирот қаласын басып алды. Содан кейін Австрия-Мажарстан араласып, болгар әскері кері шегінбесе, Сербия жағында соғысқа қосылатынын мәлімдеді. Екі елдің де аумақтық құрамы өзгерген жоқ, бірақ бірігу Ұлы державалар тарапынан мойындалды. Алайда, Сербия мен Болгария арасындағы Осман империясына қарсы ұзақ және ортақ күресте қалыптасқан сенім мен достық қарым-қатынас қайта орнатуға келмейтіндей зардап шекті.

Болгария әскері

Болгария серб қаупіне екі үлкен кемшілікпен қарсы тұруға мәжбүр болды. Бірлестік жарияланғанда Ресей әскери офицерлерін кері шақырды, олар осыған дейін Болгарияның жас армиясының ірі бөлімшелеріне басшылық етіп келген. Қалған болгар офицерлерінің шені төмен болды және взводтан артық бөлімшелерді басқару тәжірибесі болмады (осы салдарынан соғысқа "Капитан соғысы" деген ат қойылды). Сонымен қатар, болгар үкіметі Осман империясынан шабуыл күткендіктен, Болгария армиясының басты күштері оңтүстік-шығыс шебінде орналасқан еді. Оларды Болгарияның барлық аймағына қайта орналастыруға кем дегенде бес-алты күн уақыт керек болады.

Артықшылықтар

Болгарияның басты артықшылығы – мызғымас патриоттық рухы мен жоғары моральдық жағдайы, сондай-ақ оның ерлерінің әділ іске қызмет ететініне сенуі болды. Сербияны осылай айтуға болмайды, оның патшасы армияға жариялаған манифесі арқылы серб сарбаздарын болғандарды түріктерге қарсы соғыста қолдау үшін жіберілгенін айтып, адасқа сала берді. Ал серб сарбаздары бастапқыда болгарлармен шайқасқанын білгенде таң қалды. Көрінетіндей, патша Миланның әскерін жұмылдырып, басқарудың жалғыз жолы – оларға жалған айту болды, бұл оның әскерінде наразылық пен тәртіпсіздіктердің туындауына жол бермеді. Әрі, болгарлардың ұсақ қарулары сербтердікінен нашар болғанымен, артиллериясы Крупп жасаған, заманауи болаттан құралған, оқ-дәрісі бар қаруларының арқасында әлдеқайда басым болды.

Стратегиялық жоспар

Болгария стратегиясына қатысты екі пікір болды: біріншісі, Баттенберг князі Александр қолдаған, Ихтиман биіктіктерінде түбегейлі шайқас өткізуді көздеді. Бұл жоспардың кемшілігі – ондай жағдайда София астанасы шайқассыз берілуге тиіс еді. Бұл Сербияны соғысты тоқтатып, Үлкен державалардың төрелігіне жүгінуіне әкелуі мүмкін еді. Сондықтан болгар басшылығының соңғы рет таңдалған стратегиялық жоспары негізгі шайқасты Сливница аймағында өткізуді көздеді. Осы шешімді қабылдауда капитан Олимпи Пановтың маңызды рөлі болды.

16-19 қараша

Принц Александр I 16 қараша күні кешке келді де, майор Гучев басқаратын 9 батальон, 2000-ға жуық еріктілер мен 32 артиллериялық құралмен жақсы дайындалған қорғаныс позициясын тапты. Позиция Сливница қаласының алдындағы жотадағы басты жолдың екі жағында орналасқан, шамамен 4 километрге созылған траншеялар мен артиллериялық бекіністерден тұрды. Оң жақта тік таулы жер, ал сол жақта Березникке қарай Вискер төбелері жатыр. Сербияның үш орталық дивизиясы да 16 қарашада келді және Драгоман асуындағы болгарлардың қарсыласу шарасынан кейін демалу үшін тоқтап қалды. Морава дивизиясы оңтүстікте орналасқан Брезник мақсатына жеткенше біршама қашықтықта болды. Солтүстік бағыттағы әскерлер Дунай бойында қиындыққа тап болды. 17 қарашаның таңы жаңбыр мен тұманмен келді, бірақ күтілген серб шабуылы болмады. Сағат 10-ға қарай Александр оң жақта үш батальонды шабуылға көтеруге бұйрық берді. Олар Дунай дивизиясын күтпеген жерден шабуылдады, бірақ олар қайта жиналып, кері итерді. Сербтердің басты шабуылы орталықта басталды, бірақ артиллерияның жеткілікті ұзындықтағы қарулары болмағандықтан, көбінесе қолдаусыз қалды. Болгар отының күші оларды 1200-ге жуық жарақатпен кері шегінуге мәжбүр етті. Капитан Бендерев басқаратын көмекші колонна оң жақтағы биіктіктерді қайта басып алып, Дунай дивизиясын жолға қайтарды. 18 қарашаның таңында сербтер болгар қорғанысының нашар сол жақ қанатын шабуылдады. Преслав полкінің екі батальоны позицияны нығайту үшін уақтылы келді. Орталықтағы келесі шабуылдар сербтерге ауыр шығын әкелді, ал Бендерев тауларда тағы екі позицияны басып алды. 19 қарашада сербтер Карнул (қазіргі Делян, София облысы) маңындағы болгар сол жағына шабуыл жасау үшін екі дивизиясын шоғырландырды, Морава дивизиясымен қосылуға тырысты. Алайда, Софиядан келген капитан Попов басқаратын болгар әскерлерінің үш батальоны Вискер төбелерінде Морава дивизиясын тоқтатты, ал фланга көшу әрекеті сәтсіз аяқталды. Александр кері шабуылға бұйрық берді, ол сербтерді екі жақта да кері итерді, бірақ қараңғы түскендіктен толық жеңіліске жол берілмеді.

19-28 қараша

Сливница соғыстың шешуші шайқасы болды. Серб әскері кері шегінгенде тек шектеулі артқы күзет шайқастарын жүргізді және 24 қарашаға дейін Сербияға оралды. Солтүстіктегі Тимок дивизиясы 29 қарашаға дейін Видин қаласын қоршауды жалғастырды. Болгарияның басты әскері екі күшті дивизиясымен (Гучев және Николаев) шекараны кесіп өтіп, қанаттардағы колонналардың қолдауымен Пиротқа жетті. Серб әскері қаланың батысындағы биік жерлерге бекінді. 27 қарашада болгар әскері серб позициясының оң жағын айналып өтіп, Александр ханзада жеке басқарып соңғы шабуылға шықты. Сербтер Пиротты тастап, Ниш қаласына қарай шегінді және әскери резервтерін жалпы жұмылдыруға шақырды, бірақ олар атысты тоқтатуға дейін фронтқа жетпеді.

Соғыстың аяқталуы және бейбітшілік туралы келісім

Сербияның жеңілісі Австрия-Мажарстанды әрекет етуге мәжбүр етті. 28 қарашада Венаның Белградтағы елшісі, граф Рудольф фон Квенхюллер-Метш, Болгария армиясының штабына барып, әскери қимылдарды тоқтатуды талап етті, әйтпесе Болгария күштері Австрия-Мажар әскерлерімен қақтығысуы мүмкін екенін ескертті. 28 қарашада соғыс тоқтату туралы келісімге қол қойылды, бірақ бұл сербтердің Видинді басып алуға жасаған сәтсіз әрекеттерін тоқтатуға кедергі болмады, тіпті олардың одақтастарының талабы бойынша әскери әрекеттер тоқтағаннан кейін де, оны келіссөздерде пайдалану ниетімен. 1886 жылдың 3 наурызында Бухарест қаласында бейбіт келісімге қол қойылды. Келісім шарттарына сәйкес, Болгария мен Сербия шекарасында ешқандай өзгеріс жасалмауы тиіс еді. Бұл соғыс Болгарияның халықаралық беделін нығайтудағы маңызды қадам болды. Жеңіс болгар бірлігін сақтауға көмектесті. Жеңіліс серб әскеріне ауыр соққы болды, олар бұрын жеңілмейтін деп есептелген еді. Әскерде масштабты реформалар жүргізілді (кейіннен, ішінара, Обреновичтер әулетінің құлауына себеп болды). Король Миланның дұрыс емес шешімдері мен нашар басшылығы Сербияның осы қақтығыста жеңіліске ұшырауының басты себептері деп саналады. Милан бұл қақтығыстың "Софияға серуендеуге" тең болатынына сенгендіктен, серб армиясының әскер жинағының үштен бірін ғана шақыртты, өйткені ол өзіне қарсы қастандықтардан қорқып, әскери күштің қалған бөлігін Сербия шекарасында ұстап тұруды қалады. Милан соғыс жариялау туралы шешімді жеке қалауымен және Берлин конгресінің шарттарын өзінің түсінігіндегідей түсіндіре отырып қабылдады. Сербияның көрнекті мемлекеттік және саяси қайраткері Стоян Новакович және басқа серб саяси лидерлері корольдің соғысқа деген ынтасын бөліспеді. Новакович болгарлармен бейбіт келісімге қол жеткізуді жақтады және Балқан елдерінің, Михаило Обренович билігінде болғандай, ынтымақтастықта болуы керек деп сенді. Новакович Миланның әрекеттерін авторитарлық, мақтаншылдық және фактілерге негізделмеген деп сынады. Серб халқы көбінесе соғысқа ынтасыз болды, оны қолдамады және оның себептерін түсінбеді. Академик Слободан Йовановичтің сөзіне сүйенсек, серб халқы бұл қақтығысты Миланның "кабинеттік соғысы" деп қарады. Саясатшы Милан Пирочанац Миланның соғысты патриоттық мақсаттармен бастамағанына, ал оның мақсаты – австро-мажарлардан алған көптеген қарыздарын өтеу үшін шетелден қаржы алу болғанына сенді. Көптеген серб офицерлері мен мемлекеттік қызметкерлері болгарларды сербтердің "қосындары" және "православ бауырлары" деп атап, соғысқа қарсы болды. Академик Милан Д. Миличевич Белград тұрғындарының көптеген адамдары соғысқа қарсылық білдіргенін және сербтер мен болгарлардың "бірге тіршілік ететін халықтар" екенін айтты. Миланның әйелі Натали де соғысқа қарсы болды. Алайда, серб әскери элитасының бір бөлігі соғыс күшін толық қолдады, олардың пікірінше, Болгарияның Сербиядағы серб азаматтарына жасаған зұлымдықтары – кісі өлтіру, ұрлық және зорлау – болған. Соғыстан кейін Милан қазіргі Солтүстік Македонияға назар аударды, онда серб және болгар мүдделері қайшылықта болды. Серб әскері мен саяси элитасы соғыстан көптеген сабақ алды және әскери тактиканы заманауи соғыстың талаптарына бейімдеуге кірісті.

Танымал мәдениетте

Серб-болгар соғысы Джордж Бернард Шоудың 1894 жылғы "Қорал және адам" пьесасының оқиғасы болып табылады.