Кіріспе
Пуэрто-Рико жазушысы Мануэль Зено Гандия (10 қаңтар 1855 – 30 қаңтар 1930) – Пуэрто-Рико дәрігері, ақын, романист, журналист және саясаткер. Ол көптеген адамдар Пуэрто-Риконың алғашқы романы деп есептейтін "Ла Шарка" ("Көл") романының авторы ретінде белгілі.
Manuel Zeno Gandía (January 10, 1855 – January 30, 1930) was a Puerto Rican physician, poet, novelist, journalist and politician. He is best known as the author of La Charca (The Pond), a novel considered by many to be the first Puerto Rican novel.
Алғашқы жылдар
Зено Гандия Пуэрто-Риконың Аресибо қаласында бай жер иелері отбасында дүниеге келді. Бастауыш және орта білімін туған қаласында алғаннан кейін Испанияға барып, Барселона университетінің медицина факультетінде медицинаны оқыды. Ол медицина докторы және хирург дипломын алды. Испанияда болған кезінде саяси әдебиетке деген құмарлығын дамытты. Саясатқа деген қызығушылығы оны Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін жақтаушы болуға жетеледі. Эдуардо Нойман Гандия оның туысы болған.
Дәрігер, ақын және романист
Зено Гандия Пуэрто-Рикоға оралғанда, Понсе қаласында дәрігерлік практикасын ашты. Понсе қаласында болған кезінде Зено Гандия "1895 жылға дейінгі жылдары" Понсе портының медициналық директоры болды. Осы уақытта Зено Гандия "Ла Шарка" романын жазды. 1894 жылы ол "La Charca" (The Pond) романын жариялады, ол "XIX ғасырдың ең көрнекті пуэрторикалық романы" деп есептеледі. Романның сюжеті Пуэрто-Рикодағы шалқап жатқан және таулы кофе өсіретін аймақтардағы ауыр өмірмен байланысты. Бұл натуралистік роман кедей шаруалардың бай жер иелерінен көрген зұлымдықтарын көрсетеді. "Ла Шарка" – пуэрторикалық классика және "Las Crónicas de un Mundo enfermo" (Науқас әлемнің хроникалары) жинағындағы төрт романның бірі. Қалған үшеуі – "Гардуня", "Эль-Негосио" (Бизнес) және "Реденторес" (Құтқарушылар). Бұл романдар да Зено Гандия Понседегі Баррио Плайяда дәрігер болып жұмыс істеген кезде жазылған. "El Negocio" 1922 жылы жарық көрді. 1960 жылдары Зено Гандияның ең белгілі романы "Ла Шарка" Кал Вагенхайммен ағылшын тіліне аударылды. Ағылшын тілінде ол "The Pond" деген атпен шығарылды және Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы Markus Wiener Publishers баспасынан басылып шығарылады.
Журналист
Понседе болған кезде Зено Гандия саяси белсенділікпен айналысты және сол кездегі Пуэрто-Рикодағы көптеген адамдар сияқты, ол өзінің саяси ойларын жариялау үшін баспасөзді пайдаланды. Эми Брашимен бірге 1896 жылы Понседе "El Estudio" газетін құрды. 1900 жыл шамасында ол "La Opinion" газетін де құрып, оның редакторы болды. 1902 жылы ол "La Correspondencia" газетін сатып алып, 1914 жылға дейін басқарды. Журналистика бизнесінің өсуімен қадамдасу үшін ол Пуэрто-Рикоға алғашқы монотиптік және ротациондық баспа машиналарын әкелді.
Саясатшы және тәуелсіздікті қорғаушы
Зено Гандия Пуэрто-Риконың тәуелсіздік партиясын құруды ұсынған алғашқы пуэрторикалық болды. 1898 жылы испан-американ соғысы кезінде Пуэрто-Рикоға американдық әскерлер басып кіргеннен кейін Зено Гандия Вашингтонға сапар шекті, онда ол Эухенио Мария де Хостоспен бірге Пуэрто-Риконың тәуелсіздігі идеясын ұсынды. АҚШ үкіметі олардың идеясын қабылдамағандықтан және арал аумаққа айналдырылғандықтан, бұл оларды көңілі қалдырды. Зено Гандия аралға оралып, жазуын жалғастырды және саяси белсенділікте болды. Пуэрто-Рико одағы партиясының мүшесі ретінде ол сайлаушыларға аннексия, тәуелсіз протекторат және автономия сияқты отаршылдық емес баламалардың арасынан таңдау жасауға мүмкіндік беруді жақтады. Пуэрто-Рикода құрылған американдық үкімет кезінде Зено Гандия 1900 және 1907 жылдары Пуэрто-Риконың Өкілдер палатасының мүшесі болды. 1912 жылы Зено Гандия Росендо Матиенцо Цинтрон құрған, Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін жақтаған жаңа саяси партия – Тәуелсіздік партиясына қосылды. Сол жылы Зено Гандия Матиенцо Цинтрон мен Луис Ллоренс Торреспен бірге Пуэрто-Риконың тәуелсіздік алу уақыты жеткенін жариялаған манифест жазды. Олардың Тәуелсіздік партиясы, құрамында Эухенио Бенитес Кастаньо мен Педро Франчески сияқты негізін қалаушылар болды, Пуэрто-Рико тарихында Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін талап еткен алғашқы партия болды және ұқсас идеологияға ие болашақ ұйымдар үшін үлгі орнатты.
Мұра
1930 жылы Зено Гандия Пуэрто-Риконың Сантурсе қаласында қайтыс болды. Ол Пуэрто-Риконың Каролина қаласындағы Пуэрто-Рико мемориалдық кешеніне жерленді. Мануэль Зено Гандианың есімін мәңгі есте қалдыру үшін мектептер мен даңғылдарға оның аты берілді. Оның туған жері Аресибодағы несие кооперативі мен өнеркәсіптік саябаққа Зено Гандияның есімі қойылды.