Габондағы Мпонгве этносы: тарихы, тілі, 2000 жылдық мәдениеті, сауда және құл саудасындағы рөлі. Бату тобының өкілдері. Libreville аймағының алғашқы тұрғындары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Габонның солтүстік-батысындағы банту этносы – мпонгве. Мпонгве – Габондағы этнос тобы, қазіргі Либревиль қаласы орналасқан жердегі сағаның төңірегінде ең ерте қоныстанған халық ретінде танымал.
Bantu ethnic group of northwest Gabon
The Mpongwe are an ethnic group in Gabon, notable as the earliest known dwellers around the estuary where Libreville is now located.
Тарих
Мпвонге тілі оларды бантулардың Myènè халқының кіші тобы ретінде анықтайды, олардың бұл аймақта шамамен 2000 жылдан бері болғанына сеніледі, бірақ Мпвонге рулары 16 ғасырда ғана келе бастады, мүмкін еуропалықтар ұсынған сауда мүмкіндіктерін пайдалану үшін. Мпвонгелер жағалау мен Бакеле және Секе сияқты ішкі аймақтардың халқы арасында делдалдыққа біртіндеп көшті. 1770 жылдардан бастап Мпвонгелер құл саудасына да қатысты. 1830 жылдары Мпвонге саудасы құлдардан, бояу ағашынан, эбон ағашынан, резеңкеден, піл сүйегінен және желімді копалдан тұрды, олар мата, темір, қару және түрлі алкогольдік сусындарға айырбасталды. 1840 жылдары, американдық миссионерлер мен француз теңіз күштері келген кезде, Мпвонге халқы шамамен екі ондаған руға бөлінген 6000-нан 7000-ға дейін еркін адамдар мен 6000 құлдан тұрды. Олардың ішінде ең танымал төрт ру болды: Оңтүстік жағалауда Асига және Агуламба, ал Солтүстік жағалауда Агеказа Глас және Агеказа Куабен. Әр руды ога басқарды, еуропалықтар оны «патша» деп аударғанмен, ру басшылығы көбінесе олигархиялық болды. Мпвонгелер Орталық Африка жағалауында кең ауқымды саудамен айналысты. Осы сауда туралы мәліметтерді 19 ғасырдың ортасында Пол Дю Шаилу да берген. Мпвонге қайықтары 60 футқа дейін ұзын, ені 1 метр, тереңдігі 3 фут болатын. Ірі кемелерде пальма жапырақтарынан тоқылған мачталар мен желкендер болды, олардың жүк көтергіштігі 8–10 тоннаға жететін.
The Mpongwe language identifies them as a subgroup of the Myènè people of the Bantus, who are believed to have been in the area for some 2,000 years, although the Mpongwe clans likely began arriving in only the 16th century, possibly in order to take advantage of trading opportunities offered by visiting Europeans. The Mpongwe gradually became the middlemen between the coast and the interior peoples such as the Bakèlè and Séké. From about the 1770s, the Mpongwe also became involved in the slave trade. In the 1830s, Mpongwe trade consisted of slaves, dyewood, ebony, rubber, ivory, and gum copal in exchange for cloth, iron, firearms, and various forms of alcoholic drink. In the 1840s, at the time of the arrival of American missionaries and French naval forces, the Mpongwe consisted of 6,000 7,000 free persons and 6,000 slaves, organized into about two dozen clans. Four of these clans were preeminent; the Asiga and Agulamba on the south shore, and the Agekaza Glass and Agekaza Quaben on the north shore. Each of these clans was ruled by an oga, translated as "king" by Europeans, although clan leadership was largely oligarchic. The Mpongwe engaged in extensive coastal trade across the Central African coast. An account of this trade includes that of Paul Du Chaillu in the mid 19th century. Mpongwe boats could be 60 feet in length, in breadth and 3 feet deep. Larger vessels included masts and sails made of woven palm fronds, with a load capacity of 8–10 tons.
Француз отаршылдық билігі
Француздар ұзақ жылдар бойы клан аралық бәсекелестікті пайдаланып, өздеріне бекініс орнатып алды; Асига тайпасының "Денис патшасы" (Антшуэ Кове Рапонтчомбо) француздарды өз кланының жерін пайдаланудан қайтарды, ал Агеказа тайпасының "Гласс патшасы" (Р'Огуароу) 1845 жылы бомбалаудан кейін ғана бағынды, және Агеказа Куабен тайпасының "Луи патшасы" (Ангуиле Доу) Около ауылын француздарға беріп, орнынан көшті, осыдан кейін 1843 жылы француздар сол ауылдың орнында Д’Омаль бекінісін салды. Құл саудасын тоқтату және еуропалықтардың ішкі аймақтармен тікелей байланыс орнатуы Мпонгве халқының ырымын төмендетті, бірақ сонымен бірге миссионерлік мектептер жас Мпонгвелерге отаршылдық үкіметте және кәсіпорында жұмыс істеуге жағдай жасады. Шешек ауруы салдарынан халық саны күрт азайды, ал 1884 жылғы санау бойынша Мпонгвелердің саны шамамен 3000-қа жуық болды. 20-ғасырдың басында Фанг тайпасының қоныс аударуының нәтижесінде көптеген Мпонгвелер қалалық өмірге көшті және француз колониясында да, тәуелсіз Габонда да жетекші рөл атқарды.
The French took advantage of longstanding inter clan rivalry to establish a foothold; while "King Denis" (Antchouwé Kowe Rapontchombo) of the Asigas talked the French out of using his clan's area, "King Glass" (R'Ogouarowe) of the Agekaza Glass submitted only after a bombardment in 1845, and "King Louis" (Anguilé Dowe) of Agekaza Quaben ceded his village of Okolo and moved, leaving the French to establish Fort d'Aumale on the village's site in 1843. The combination of slave trade suppression and direct contact by Europeans with the interior reduced Mpongwe fortunes, but at the same time missionary schools enabled young Mpongwe to work in the colonial government and enterprise. The population declined greatly as a result of smallpox, and an 1884 estimate lists only about 3,000 Mpongwe. Fang migration pressure converted many Mpongwe to urban life in the early 20th century, and they came to be leaders in both the French colony and independent Gabon.
Еуропалықтармен әлеуметтік қатынастар
Африка және Еуропалық қоғамдар жағалау бойында біріккен кезде, мпонгвелер мпонгве әйелдері мен еуропалық ерлер арасындағы қарым-қатынастарды қабылдау үшін дәстүрлі әдет-ғұрыптарын бейімдеді. 19 ғасырдың ортасына қарай, мпонгве әйелдерінің еуропалық еркектермен жыныстық қатынасқа түсуі және шаруашылық жұмыстарын атқаруы кең таралған құбылысқа айналды, мұның орнына күйеу беру (қалыңдық) алынды. Еуропалықтармен ғасырлар бойы байланыста болғандықтан, аралас нәсілді халық пайда болды: метистер. Осы кезеңде метистерді дерлік әр мпонгве отбасында кездестіруге болады. Мпонгве отбасылары тіпті қыздарын еуропалық еркектермен қарым-қатынас жасауға ынталандырды. Мұндай одақтар француз заңы бойынша ресми неке деп есептелмегенімен, отбасының келісімі мен қалыңдық төленген жағдайда мпонгве қоғамдарында мойындалды. Бұл одақтар әйелдерге мүлік жинауға және француз азаматтығын алуға мүмкіндік берді. Бұл аралас некелер 20 ғасырға дейін жалғасқанда, африкалық және француз қоғамдары оларды шектеуге тырысты, себебі мпонгве әйелдері өздерінің еуропалық тегін қоғамдағы өз даусын білдіру құралы ретінде пайдалана бастады. Метис халқы африкалық қоғамдағы гендерлік рөлдерге ғана емес, сонымен қатар отаршылдық үкімдегі әлеуметтік және құқықтық иерархиялардың тұрақсыздығына да қарсы шықты.
As African and European communities converged along the coast, the Mpongwé adjusted traditional practices to incorporate interracial relationships between Mpongwé women and European men. By mid 19th century, it was commonplace for Mpongwé women to engage in sexual and domestic acts with European men in exchange for a bridewealth. As a result of centuries of contact with the Europeans, a mixed race population emerged: the métis. Métis could be found in almost every Mpongwé family during this time. Mpongwé families even encouraged their daughters to engage with European men. Such unions were not considered legitimate marriages under French law, but were in Mpongwé communities as long as family consent and a bridewealth were given. These marriages provided an avenue for women to acquire property and to obtain French citizenship. As these interracial unions continued into the 20th century, African and French societies sought to restrict these unions as Mpongwé women began to claim their European ancestry as a means to assert their voice in society. The métis population not only confronted gender roles within the African community, but also challenged the permeability of social and legal hierarchies under colonial rule.