Батыс Еуропадағы көшпелі халықтар: Йеништер тарихы
Yenish people
Еуропадағы көшпелі халықтар: Йениш тайпасының тарихы, шығу тегі, тілі және 19-20 ғасырлардағы өмір салты туралы мағлұмат. Батыс Еуропа, Германия, Швейцария.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Еуропадағы жартылай көшпелі халықтар
Semi nomadic people in Western Europe
Ениш (Jenische; , Taïtch) – Батыс Еуропадағы көшпелі топ, олар негізінен Германияда, Австрияда, Швейцарияда, Люксембургте, Бельгияда және Францияның кейбір аймақтарында, шамамен Рейнланд аймағында қоныстанған. Топтың пайда болуына қатысты бірнеше теориялар бар, соның ішінде еништердің ерте заманадағы қоғамның шеттетілген және сарандық танытқан кедей топтарының мүшелерінен тарағандығы, ал 19 ғасырдың басында жеке топ ретінде қалыптасқандығы айтылады. Еништердің көпшілігі 19-20 ғасырлардың ортасында отырыскен өмір салтына көшті.
The Yenish (Jenische; , Taïtch) are an itinerant group in Western Europe who live mostly in Germany, Austria, Switzerland, Luxembourg, Belgium, and parts of France, roughly centered on the Rhineland. A number of theories for the group's origins have been proposed, including that the Yenish descended from members of the marginalized and vagrant poor classes of society of the early modern period, before emerging as a distinct group by the early 19th century. Most of the Yenish became sedentary in the course of the mid 19th to 20th centuries.
Атауы
Ениш халқы, ерте замана кезеңіндегі жалпы босқындар тобынан өзгеше, ерекше топ ретінде 18 ғасырдың соңында пайда болды. "Жениш" сөзі алғаш рет 18 ғасырдың басында "жасанды тіл, арго" мағынасында тіркелген. 1793 жылы өздерін "Jauner" деп атаған жазбалар бар. "Жениш" сөзі 19 ғасырдың бірінші жартысына дейін тілді ғана білдіретін сөз болды, халықты емес. Жан Пол (1801) "jänische Sprache" ("Ениш тілі") терминін Швабияда "so nennt man in Schwaben die aus fast allen Sprachen zusammengeschleppte Spitzbubensprache" ("Бұл Швабияда жас алаяқтар қолданатын, барлық тілдерден жинақталған арго үшін қолданылатын термин") деп түсіндіреді. 1810 жылы аноним автор "Jauner" терминін қымсынды, карта ойыншысымен теңестіріп, халықты дұрыс атау "jenische Gasche" болуы керек дейді.
The Yenish people as a distinct group, as opposed to the generic class of vagrants of the early modern period, emerged towards the end of the 18th century. The adjective jenisch is first recorded in the early 18th century in the sense of "cant, argot". A self designation Jauner is recorded in 1793. Jenisch remained strictly an adjective that refers to the language, not the people, until the first half of the 19th century. Jean Paul (1801) glosses jänische Sprache ("Yenish language") with so nennt man in Schwaben die aus fast allen Sprachen zusammengeschleppte Spitzbubensprache ("this is the term used in Swabia for an argot used by young rogues which has been cobbled together from all sorts of languages"). An anonymous author in 1810 argues that Jauner is a deprecating term, equivalent to card sharp, and that the proper designation for the people should be jenische Gasche.
Германия
Германиядағы көптеген енистер XIX ғасырдың екінші жартысында қонысқа жайғасты. 1842 жылы Пруссия Корольдігі муниципалитеттерді азаматтығы жоқ тұрақты тұрғындарға әлеуметтік көмек көрсетуге міндеттейтін заң қабылдады. Осының салдарынан енистердің тұрақты қоныстануына бөгет қоюға тырысты. Жаңадан құрылған ениш, синти және рома елді мекендері "цигандық колониялар" (Zigeunerkolonien) деп аталды, оларға қарсылық көрсетілді және қоныс аударушыларды түрлі қысымдармен, кейде физикалық шабуылдармен көшіруге мәжбүрледі. XIX ғасырдың соңына қарай көптеген жаңадан қоныс аударған еништер жергілікті халыққа сіңіп кетті, біртіндеп эндогамия дәстүрінен бас тартып, жалпы неміс халқының құрамына кірісті. XIX ғасырдың соңына дейін қонысқа жайғаспаған еништер тіркелмелі үйлерде (вагон) өмір сүре бастады. 1933 жылы нацистік Германиядағы рома халқына жасалған қудалау тек ромаларды ғана емес, сонымен қатар "цигандар сияқты көшпенділікпен саяхаттайтын" (nach Zigeunerart umherziehende Landfahrer) адамдарды да қамтыды, олардың ішінде еништер және тұрақты мекені жоқ адамдар да болды. Көшпенділер Бухенвальд, Дахау, Саксенхаузен және Нойенгамме концлагерьлеріне жіберілді. Ениш отбасылары "саяхаттаушы отбасылардың мұрағаты" (Landfahrersippenarchiv) деп аталатын тізілімге енгізіле бастады, бірақ бұл жұмыс Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін толыққан толық аяқталмады. Құрбан болғандардың санымен салыстырғанда, өте аз енештер ғана депортацияланды: Кельннен бес ениш депортацияланғаны тіркелген, ал 1944 жылы Нидерландыдан 279 голланд көшпендісі ("қараван тұрғындары") депортацияланды. Леви (2001) 1939 жылы ениш әйелінің депортациялануын бір жағдай ретінде анықтады. Ениш халқы Берлиндегі 2012 жылғы Синти және Рома халқының нацистік режим құрбандарына арналған ескерткіште қудаланған топ ретінде еске алынған.
Many Yenish people in Germany became sedentary in the second half of the 19th century. The Kingdom of Prussia in 1842 introduced a law forcing municipalities to provide social welfare to permanent residents without citizenship. As a consequence, there were attempts to prevent Yenish people from taking permanent residence. Recently established settlements of Yenish, Sinti, and Roma, dubbed "gypsy colonies" (Zigeunerkolonien), were discouraged and attempts were made to incite the settlers to move away, in the form of various forms of harassment, and in some cases physical attacks. By the late 19th century, many recently sedentary Yenish were nevertheless integrated into local populations, gradually moving away from their tradition of endogamy thus being absorbed into the general German population. Those Yenish who did not become sedentary by the late 19th century took to living in trailers. The persecution of Romani people under Nazi Germany beginning in 1933 was directed not exclusively against the Romani people but also targeted "vagrants who travel around after the manner of the gypsies" (nach Zigeunerart umherziehende Landfahrer), which included the Yenish and people without permanent residence in general. Travellers were scheduled for internment in Buchenwald, Dachau, Sachsenhausen and Neuengamme. Yenish families began to be registered in a Landfahrersippenarchiv ('archive of travelling families'), but this effort was incomplete by the end of World War II. It appears that only very limited numbers of Yenish (compared with the number of Romani victims) were actually deported: five Yenish individuals are on record as having been deported from Cologne, and a total of 279 [[Dutch Travellers ('caravan dwellers') are known to have been deported from the Netherlands in 1944. Lewy (2001) has discovered one case of the deportation of a Yenish woman in 1939. The Yenish people are mentioned as a persecuted group in the text of the 2012 Memorial to the Sinti and Roma Victims of National Socialism in Berlin.
Швейцария
2001 жылы Швейцарияның Ұлттық кеңесшісі Ремо Галли, Zukunft für Schweizer Fahrende қорының өкілі ретінде, Швейцарияда 35 000 "саяхатшы" (Фахренде – синти, рома және йеништі біріктіретін термин) бар екенін мәлімдеді, олардың ішінде шамамен 20 000 йениш халқы болды. 1920 жылдардан 1970 жылдарға дейін Швейцария үкіметі йениш ата-аналарын институционалды түрде қабылдап, олардың балаларын тұрақты швейцариялықтарға асырап беру саясатын жүргізді. Бұл бағдарлама "Жол балалары" ("Kinder der Landstrasse") деп аталды. Балаларды үйсіздік пен кезбелікпен байланысты қылмыстық ортадағы қауіпті жағдайлардан құтқару мақсатымен жасалған бұл әрекет кейіннен йеништердің отбасылық өмірге құқығын бұзу деп сынға алынды. Балалар ата-аналарынан заңды сот процедурасынсыз күшпен бөлініп, көптеген балалар бірнеше асыраушы отбасылар мен жетімдер үйлерінде қиын жағдайларға тап болды. Барлығы 590 бала ата-аналарынан алынып, жетімдер үйлеріне, психиатриялық емдеу орындарына, тіпті түрмелерге жабылды. Балаларды алу көрсеткіші 1930-1940 жылдары, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі және соғыс жылдарында ең жоғары деңгейге жетті. 1972 жылы бұл бағдарламаға қатысты сын айтылғаннан кейін, ол 1973 жылы тоқтатылды. 1975 жылы саяхатшылардың (йениш, синти және рома) саяси өкілдігі үшін "Жолдың дөңгелек кооперативі" ("Radgenossenschaft der Landstrasse") атты ұйым құрылды. Швейцарияның федералды билігі "швейцариялық йеништер мен синтилерді" "ұлттық азшылық" деп ресми түрде таныды. 1997 жылы Еуропа тілдері хартасын ратификациялау арқылы Швейцария йениш тіліне "аумақтық тәуелсіз тіл" мәртебесін берді.
In 2001, Swiss National Councillor Remo Galli, as speaker of the foundation Zukunft für Schweizer Fahrende, reported an estimate of 35,000 "travellers" (Fahrende, a term combining Sinti, Roma and Yenish), both sedentary and non sedentary, in Switzerland, among them an estimated 20,000 Yenish people. From the 1920s until the 1970s, the Swiss government had a semi official policy of institutionalizing Yenish parents and having their children adopted by members of the sedentary Swiss population. The name of this program was Kinder der Landstrasse ('Children of the Road'). What was ostensibly intended as a charitable effort to remove children from what was perceived as precarious conditions in a criminal milieu of homelessness and vagrancy was later criticized as a violation of the fundamental rights of the Yenishe to family life, with children separated from parents by force without due criminal procedure, and resulting in many of the children suffering an ordeal of successive foster homes and orphanages. In all, 590 children were taken from their parents and institutionalized in orphanages, mental institutions, and even prisons. Child removals peaked in the 1930s to 1940s, in the years leading up to and during World War II. After public criticism in 1972, the program was discontinued in 1973. An organisation for the political representation of travellers (Yenish as well as Sinti and Roma) was founded in 1975, named Radgenossenschaft der Landstrasse ("Wheel Cooperative of the Road"). The Swiss federal authorities have officially recognized the "Swiss Yenish and Sinti" as a "national minority". With the ratification of the European language charter in 1997, Switzerland has given the status of a "territorial non tied language" to the Yenish language.