Кіріспе

Латынша эссе – Данте Алигьеридің «Де вульгари элокуентия» (; «Жергілікті тілдегі шешендік туралы») атты латынша эссесі. Төрт кітаптан тұруы тиіс болғанымен, екінші кітабының ортасында күрт тоқтатылады. Бұл еңбек Данте жер аударылғаннан кейін, шамамен 1302–1305 жылдары жазылған болуы мүмкін. Бірінші кітапта Данте латын тілі мен жергілікті тілдер арасындағы қатынасты және итальян аймағындағы «дәулеңді» жергілікті тілді іздеуді талқылайды; екінші кітап – сицилиялық поэзия мектебінде дамыған әдеби жанр – канто немесе әннің құрылымын талдауға арналған. Орта ғасырларда латынша эсселер кең таралған, бірақ Данте өз еңбегінде бірнеше жаңалық енгізді: біріншіден, тақырыбы (жергілікті тілде жазу) сол кездегі әдеби пікірталасқа жиі кездеспейтін жайт еді. Сондай-ақ Данте осы тақырыпқа қандай көзқараспен қарағаны да маңызды болды, яғни ол жергілікті тілге латын тіліне берілетіндей құрмет пен заңдылықты беруді мақсат етті. Соңында, Данте бұл эсседі жергілікті тілдің тегі мен философиясын талдау үшін жазды, себебі оның ойынша, бұл тіл өзгермейтін нәрсе емес, дамитын және тарихи тұрғыдан қарастырылуы қажет болған құбылыс.

Құрылымы

De vulgari eloquentia аяқталмаған жоба, сондықтан оның жоспарланған құрылымы туралы ақпарат шектеулі. Данте екінші кітаптың он төртінші тарауында жұмысын үзіп қалдырды, және тарихшылар оның себебін анықтауға тырысқанмен, оның неге осылай кенеттен еңбегін тоқтатқаны белгісіз. Бір сәтте Данте төртінші кітаптан айтты, онда ол комедия жанры мен "орташа" стильді қарастыруды жоспарлаған, ал үшінші кітап туралы мүлдем ештеңе белгілі емес. Дегенмен, бірінші кітап келесі үш кітапқа алғысөз ретінде жазылуы керек екені, сондықтан ол қалғандарына қарағанда қысқарақ болған деп саналады.

Мазмұны

Алғашқыда Данте тілдің тарихи дамуына тоқталады, оны біртұтас туған деп санайды, ал кейіннен, Бабыл мұнарасын салу кезінде адамзаттың көрсеткен мақтандығынан улам, түрлі тілдерге бөлінген. Ол өзі білетін тілдердің географиялық орналасу картасын жасайды, Еуропа аумағын үш бөлікке бөледі: бірі – шығысқа қарай грек тілдерімен, бірі – солтүстікке қарай герман тілдерімен, оның ішінде мадьяр және славян тілдерін де санайды; үшіншісі – оңтүстікке қарай, үш роман тіліне бөлінген, олардың «иә» деген жауабымен анықталады: oc тілі (hoc), oïl тілі (hoc illud) және sì тілі (sic). Содан кейін ол грамматика, «грамматика» туралы сөз қозғайды, ол – табиғи тілдердің кемшіліктерін толықтыруға арналған, өзгермейтін ережелерден тұратын тұрақты тіл. Бірінші кітаптың оннан он беске дейінгі тарауларында Данте Италия аймағында кездесетін деп мәлімдеген он төрт түрлі диалектің арасындағы көрнекті халық тілін іздеу туралы жазады, 1-ші кітапта (X,9) былай дейді: "Quare ad minus xiiii vulgaribus sola videtur Ytalia variari." ("Осылайша, Италияда кем дегенде 14 халық тілінің нұсқасы бар сияқты.") Екінші кітапта Данте әдеби жанрларды қарастырады, олардың қайсысы халық тіліне сай келетінін анықтайды.

Модельдер

Данте латын, окситан, сицилия және итальян тілдерінде жазылған риторикалық эсселерден, сондай-ақ философиялық оқулардан шабыт алды. Ол ақпарат алған негізгі классикалық риторикалық мәтіндер – Горацийдің «Поэтика өнері» (Ars Poetica), аноним автордың «Риторикаға кіріспе» (Rhetorica ad Herennium) және Цицеронның «Шығармалар туралы» (De Inventione) еңбектері болды. Философиялық шығармаларға қатысты айтатын болсақ, Данте тек түпнұсқа мәтіндерді ғана емес, кейде түпнұсқа емес, аралық еңбектердің тұжырымдамаларын да оқығанын білу маңызды. Сицилия тілінің ықпалы мен маңыздылығы оның «Италия поэзиясының алғашқы жүз елу жылы сицилия тілінде жазылған» деген мәлімдемесімен ерекшеленеді. Дантеге үлкен әсер еткен негізгі окситандық еңбек – каталон трубадуры Раймон Видал де Безаудунның «Тробадор өнерінің ережелері» (Razós de trobar) шығармасы болды. «Ән және өлең ережелері» (Vers e regles de trobar) – Видальдің Жофре де Фойшаның түсіндірмесімен толықтырылған нұсқасы. Екі еңбек те трубадур поэзиясының окситан тіліндегі грамматикалық нұсқаулықтары болды. Олар окситан тілін ән мен өлең үшін ең қолайлы тіл ретінде жақтады, бұл Дантеге сүйікті тоскан тілін қорғауға түрткі болды. Италиялықтардың окситан тілінде ән айтуы мен шығармалар жазуының танымалдылығы Дантеге былай деуге әкелді: «A perpetuale infamia e depressione delli malvagi uomini d'Italia, che commendano lo volgare altrui, e lo loro proprio dispregiano, dico», яғни «Біреудің тілін мадақтап, өз тілін жек көретін Италияның зұлым адамдарына мәңгілік ұят пен төмендік болсын деймін» («Convivio», I трактат, XI). Данте Әулие Августиннің еңбектерімен, Боэцийдің «Философиялық жұбаныш» (De Consolatione Philosophiae), Әулие Фома Аквиннің шығармаларымен және Севильялық Исидордың «Этимологиясы» мен Брунетто Латинидің «Қазына кітабы» (Livre du Tresor) сияқты энциклопедиялық сөздіктермен танысты. Ол сондай-ақ Аристотель философиясынан шабыттанды, және Данте шығармаларында кейде «Радикалды Аристотелизм» деп аталатын бағыттың өкілдеріне сілтемелер кездеседі.