Герла қаласы: тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Gherla (; Szamosújvár; Neuschloss) – Румынияның Клуж округінде, Трансильвания тарихи аймағында орналасқан муниципалитет. Қала Клуж-Напокадан Someșul Mic өзені бойында, шамамен 30 км қашықтықта орналасқан. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, халқы 19 873 адамды құрайды. Қала құрамына үш ауыл кіреді: Băița (бұрын Chirău деп, ал венгр тілінде Kérő деп аталған), Hășdate (Szamoshesdát) және Silivaș (Vizszilvás). Бұрын қала армян халқымен қоныстанғандықтан, Арменополис (Hayakaghak; Armenierstadt; Örményváros) деп белгілі болған.

Тарих

1937 жылы Герладан Ахеменид патшасы Дарий I-нің көне парсы клинописьіндегі жазуы бар саз тақташа табылды. Бұл, Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, б.з.д. 513 жылғы скифтерге жасаған жорылына байланысты Дарий I-нің эпиграфикалық жұмыстарымен байланысты болуы мүмкін. Аймақ алғаш рет 1291 жылы Герлахида деген ауыл ретінде тіркелген (вероятно, славян тілінен алынған «форд» сөзінен туындаған). Екінші атауы армян тілінде Հայաքաղաք Hayakaghak, яғни «армян қаласы» деген мағынаны білдіреді; ол орта ғасырлық латын және грек тілдеріндегі ресми атауы Armenopolis, сондай-ақ неміс тіліндегі балама атауы Armenierstadt болды. Кейіннен ресми мажар құжаттарында Szamosújvár атауы қолданылды, яғни «Сомеш өзенінің жаңа қаласы» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі қаланың негізін 18 ғасырдың басында Киликиялық армян диаспорасының ұрпақтары – армяндар қалады. Олар бастапқыда Қырым мен Молдавияда қоныстанды, кейін 1650 жылдан кейін Трансильванияға көшіп келді. Армян католик епископы Оксендиус Вярзарескутің екі жылдық үгітінен кейін, олар Армян апостол шіркеуінен Армян католик шіркеуіне ауысты. Герла – Румыниядағы Армян ритуалдық католиктердің ординариатының және Клуж-Герла грек-католик епархиясының (Алба-Юлия және Фэгэраш Блаждың грек-католик архиепископының суфраганы, резиденциясы Блажда орналасқан) орталығы. Қаланың орталығында Әулие Григорий Аңғартушы және Киелі Үштік Армян соборы орналасқан. Армян католик шіркеуі 1792 жылы салынды. Грек-католик епархиясы 1853 жылғы 26 қарашадағы Ad Apostolicam Sedem паптық бұйрығымен құрылды, ал алғашқы епископ Иоан Алекси болды. Бұл жерде Габсбургтердің бекінісі салынды, ол 1785 жылы түрмеге айналдырылды. Коммунистік режим кезінде түрме саяси тұтқындарды ұстау үшін пайдаланылды (Gherla түрмесін қараңыз). Бүгінде ол – Румынияның қауіпсіздігі жоғары түрмесі. 1848 және 1849 жылдардағы революция жылдары Герла соғысқан тараптар арасындағы көптеген шайқастардың ортасы болды және бірнеше рет қолы ауысты. Австриялық командир Карл фон Урбан және оның румын полкі қаланы үш рет мажар революционерлерінен азат етті, 1848 жылғы 13 қарашада Шамсужвар шайқасында жеңіске жетті, бұл оқиға соғыстың белгілі бір кезеңі болды. 1867 жылдан бастап Герла Трансильвания княздығының құрамына кірмеді және 1918 жылға дейін Венгрия Корольдігінің Шолнок-Добoка округіне қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Австро-Мажарстанның құлауынан және Трансильванияның Румыниямен бірігуінің жариялануынан кейін, Румыния армиясы 1918 жылдың желтоқсанында Венгрия-Румыния соғысы кезінде Герланы бақылауына алды. Қала ресми түрде 1920 жылғы маусымда Трианон шартының шарттарына сәйкес Румыния Корольдігіне өткен аумақтың бөлігі болды. Соғыс аралық кезеңде қала Someș округіндегі Gherla алаңының орталығы болды, содан кейін ол Ținutul Crișuri құрамына кірді. 1940 жылғы 30 тамыздағы Екінші Вена шешімінің нәтижесінде Солтүстік Трансильвания аумағы (Герла қаласы оның бір бөлігі болды) Венгрия Корольдігіне қайтарылды. Қыркүйек айының басында Венгрия әкімшілігі орнатылды және румындар мен еврейлерге қарсы кемсітушілік шаралар қолданылды, осының салдарынан көптеген румындар Румынияға қашуға мәжбүр болды. Герлада үлкен еврей халқы болды, олар Холокост кезінде Хорти режимі мен 1944 жылғы 1 қыркүйектен кейін Ференц Саласи саясатының салдарынан қырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында 1944 жылғы қазан айында қала румын және совет әскерлерімен мажар және неміс әскерлерінен қайтарылып алынды. 1950 жылдан кейін қала Клуж аймағындағы Герла ауданының орталығы болды. 1968 жылғы әкімшілік реформадан кейін Герла Клуж округінің құрамына кірді. Соғыстан кейін қалада қалған еврей халқының көп бөлігі көшіп кетті. Герла синагогасы мен Холокост ескерткішіне көптеген елдерден туристер келеді. Қалаға жақын жердегі Никола ауылы мен Никола монастырына православиелік паломниктер жиі келеді.

A clay tablet containing a fragmentary Old Persian cuneiform of the Achaemenid king Darius I was found at Gherla in 1937. It may be connected to Darius I's epigraphic activities in relation to his Scythian campaign of 513 BC as reported by Herodotus. The locality was first recorded in 1291 as a village named Gherlahida, (probably derived from the Slavic word grle, meaning "ford"). The second name was Armenian, Հայաքաղաք Hayakaghak, meaning "Armenian city"; it took the Medieval Latin and Greek official name Armenopolis, as well as the German alternative name Armenierstadt. Later, the name Szamosújvár was used in official Hungarian records, meaning "the new town on the Someș". The modern city was built in the early 18th century by Armenians, successors of the Cilician Armenian diaspora, who had originally settled in Crimea and Moldavia, and moved to Transylvania sometime after 1650. After a two years' campaign by the Armenian Catholic Bishop Oxendius Vărzărescu, they converted from the Armenian Apostolic Church to the Armenian Catholic Church. Gherla is the seat of the Ordinariate for Catholics of Armenian Rite in Romania, as well as that of a Greek Catholic diocese – the Cluj Gherla Diocese (suffragan to the Greek Catholic Archbishop of Alba Iulia and Făgăraș Blaj, who resided in Blaj). In the center of the city lie the Saint Gregory the Illuminator and the Holy Trinity Armenian Cathedral. The main Armenian Catholic church was built in 1792. The Greek Catholic diocese was created by the Papal Bull Ad Apostolicam Sedem of November 26, 1853, and the first bishop was Ioan Alexi. A Habsburg fortress was built here and converted to a prison in 1785. During the Communist regime, the prison was used for political detainees (see Gherla Prison). Today it is a Romanian high security prison. During the Years of Revolution of 1848 and 1849, Gherla was the stage for numerous battles between the warring parties, changing hands several times. The Austrian commander Karl von Urban and his Romanian Regiment liberated the city three times from Hungarian revolutionary forces, winning the Battle of Szamosújvár on 13 November 1848, a landmark of the stormy period. Starting in 1867, Gherla was no more part of the Principality of Transilvania and was annexed until 1918, to the Kingdom of Hungary comitatus of Szolnok Doboka. After the collapse of Austria Hungary at the end of World War I, and the declaration of the Union of Transylvania with Romania, the Romanian Army took control of Gherla in December 1918, during the Hungarian–Romanian War. The town officially became part of the territory ceded to the Kingdom of Romania in June 1920 under the terms of the Treaty of Trianon. During the interwar period, the city was the headquarters of plasa Gherla, within Someș County, after which it became part of Ținutul Crișuri. In the wake of the Second Vienna Award of August 30, 1940, the territory of Northern Transylvania (of which the city of Gherla was part) reverted to the Kingdom of Hungary. In early September, the Hungarian administration was installed, and proceeded to take discriminatory measures against Romanians and Jews, forcing many Romanians to take refuge in Romania. Gherla had a significant Jewish population which was decimated during the Holocaust, due to Horthyst regime and the policies of Ferenc Szálasi after September 1, 1944. Towards the end of World War II, however, the town was taken back from Hungarian and German troops by Romanian and Soviet forces in October 1944. After 1950, the city became the headquarters of Gherla raion within the Cluj Region. Following the administrative reform of 1968, Gherla became part of Cluj County. After the war, most of the remaining Jewish population left the city. The Gherla Synagogue and the Holocaust Memorial Monument are visited by tourists from many countries. The town is also often visited by Orthodox pilgrims on their way to the nearby village of Nicula and Nicula Monastery.

Демография

2021 жылғы Румыния халық санағына сәйкес, Герланың халқы 19 873 адамды құрайды, бұл алдыңғы санақпен салыстырғанда 5,3%-ға азайған. 2011 жылғы санақ бойынша қалада 20 982 адам тұрды; олардың ішінде 15 952-сі (76,0%) румындар, 3435-і (16,4%) венгрлер, 735-і (3,5%) цығандар және 61-і (0,3%) басқа ұлт өкілдері, соның ішінде 16 неміс (нақтырақ айтқанда, Трансильваниялық сакстар) болды. Армян католиктері туралы мәліметтер үшін Румыния Армян католиктерінің ординариатына қараңыз.