Кіріспе

Патрисия Хайсмиттің 1970 жылғы романы, оның "Риплиад" сериясындағы екінші кітабы. Бұл – психологиялық триллер. Алғаш рет 1970 жылдың маусым айында жарық көрді. Роман негізінде 2005 жылы фильм түсірілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Талантты мистер Рипли" оқиғасынан алты жыл өткен соң, Том Рипли қазір 30 жасқа жуып, Францияда мұрагер әйелі Хелоиз Плисонмен жайлы өмір сүріп жатыр. Оның "Белл Омбр" есімді сарайындағы өмір салтын Дики Гринлифтің қалдырған байлығы, Ривс Минот есімді америкалықпен ара-тұра жасалатын жалған есімдермен сауда, және Рипли бірнеше жыл бұрын құрған "Дерват Лтд." – өнерді жалғандау схемасы қамтамасыз етеді, онда ол үнсіз серіктес болған. Осыдан бірнеше жыл бұрын Филип Дерват Грекияда жоғалып, өз-өзіне қол жұмсағаннан кейін, оның достары – фотограф Джефф Констант пен тілші Эд Банбери – оның туындыларын жариялап, бірнеше нағыз картиналарын сата бастады. Олардың жарнамалық күш-жігерінің арқасында Дерват танымал болды және оның картиналарының құны артты. Алғашқы Дерват картиналары бітіп бара жатқанда, Рипли олармен саудаға кірісіп, тағы бір суретші, Бернард Тафтсты, Дерват картиналарының жалғандарын жасауға көндірді. Ақша ағып жатыр, бірақ Дерватты құдай санаған Тафтс, осы схемадағы рөлі үшін өзін кінәлі сезінеді. "Дерват Лтд." компаниясына ашулы американдық коллекционер Томас Мёрчисон қауіп төндіреді, ол өзінің Дерват картиналарының бірі жалған екеніне күдіктенеді. Бүкіл схеманың ашылып қалуы мүмкін деп уайымдап, Рипли Лондонға барып, Дерваттың кейіпкеріне айналып, Мерчисонмен кездесіп, картиналардың нағыз екеніне сендіруге шешім қабылдайды. Бірақ Рипли сәттілікке жете алмайды, әсіресе Тафтс Мерчисонмен кездесіп, оған енді Дерват картиналарын сатып алмауды айтқанда. Рипли, өзінің рөлінде, Мерчисонды "Белл Омбр" сарайына шақырып, өзінің Дерват картинасын (ол да жалған) тексеруге шақырады, оны істі Тейт галереясының кураторына және полицияға жеткізбеуге тырысады. Мерчисон Риплидің картинасын тексеріп, оның да жалған екеніне сенді. Даудың бекер екенін түсінген Рипли, бүкіл арамзалық туралы шындықты айтып, Тафтстың қамы үшін мейірімділік сұрайды. Мерчисон бас тартады, сондықтан Рипли оны өлтіреді. Ол Мерчисонның чемоданы мен картинасын Орли әуежайында тастап, денесін "Белл Омбр" сарайының жанындағы орманға көмеді. Кейін Диккидің туысы Крис Еуропалық турнесі кезінде сарайға келіп қонақтайды. Ол үйдің сыртындағы жаңа қабірді байқап қалады. Тафтс Риплиге де келіп, соңғы оқиғалардан қатты ренжіді және полицияға бәрін мойындағысы келетінін айтады. Рипли Тафтске Мерчисонды өзі өлтіргенін айтады және қабір орнын дұрыс таңдамағанын түсінген соң, одан денесін жылжытуға көмектесуін сұрайды. Олар бірге денесін өзенге лақтырады. Француз полициясы, Меттен инспектор Вебстермен бірге, Мерчисонның жоғалуын тергеп, "Белл Омбр" сарайына сапар жасап, мүлікті тексерді. Тафтс жертөледе Хелоиз тапқан, өзін мойындауға бара жатқанын білдіретін жазбасы бар, ілініп тұрған қуыршақ мүсінін қалдырады. "Белл Омбр" сарайына оралғанда, Тафтс Риплиді тұншықтыруға тырысады, бірақ Рипли бұзылған адамға аянып, кек қайтармайды. Кейін Тафтс Риплиді қырғышпен ұрып, Мёрчисонның бос қабіріне тірідей көмеді. Рипли қашып құтылып, Лондонға қайта оралады, Вебстер мен Мерчисонның әйелі үшін екінші рет Дерваттың кейіпкеріне айналады. Мёрчисон ханым күйеуінің соңғы рет көрінген "Белл-Омбр" сарайына барып қалуды шешеді. Мёрчисонның сапарынан кейін Рипли Тафтстың өзін-өзі өлтіруді ойластырып жатқанын түсінеді. Өзін жауапты сезініп, оны Грекиядан, Парижден және ақырында Зальцбургтен іздейді. Ол Тафтске жақындағанда, суретші Риплиді әуедегі көлік деп ойлайды. Тафтс Риплиден қашып, тік жардан секіріп өледі. Рипли денесін жартылай өртеп, көмеді. Рипли Вебстерге Дерват өзін-өзі өлтіргенін, ал Тафтс Зальцбургте жоғалып кеткенін айтады, оның да өзін-өзі өлтірген болуы мүмкін. Ол Вебстерге Тафтстің сүйектерін береді, олар Дерватқа тиесілі дейді, және оны Зальцбургке ертіп барып, денесінің қалған бөлігі қайда жерленгенін көрсетуге келіседі. Роман Риплидің Вебстер мен Австрия полициясымен тағы бір спектакльге дайындалуымен аяқталады.

Қабылдау

Нью-Йорк таймста Ален Хьюбин Хайсмиттің «екі ұлттың полициясын оның басты кейіпкерінің айла-шарғылықтарына оңай алдануға дайын алаяктар ретінде бейнелеуі мені қызықсыздыққа толы қалдырды» деп жазды. Иан Гамильтон басты кейіпкерде «Риплидің Дики Гринлифтен мұраға алған нәрсесі қалыптылық емес, аномалияны күту мен пайдалануға деген сенімділік» бар екенін айтады. Х. Р. Ф. Китинг Томның Мерчисонды өлтіруін жағдаяттық этиканың символы деп санайды. Бір ғалым Том Риплиді «моральдық Тиф Мэри» деп атайды, оның ықпалына іліккен әркімге зиянды әсер етеді. Риплиді Хайсмиттің «синтом» ретінде кеңінен талқылау барысында Фиона Петерс Мерчисонның өлтірілуін кейіпкердің этикалық бейнесінің ең жарқын мысалы деп атап көрсетеді. Рипли Мерчисонға өзінің көзқарасын түсіндіруге тырысады, бірақ ол түсінбегенде, Рипли оны өлтіруге мәжбүр сезінеді. Майкл Дирданың сөзіне қарағанда, «Ripley Under Ground» шынайылықты және сыртқы көрініс пен шындық арасындағы айырмашылықты қарастырады. Рипли қабырғасындағы Дерватттың картиналарын тамашалағанда, ол нағыз туындылардан гөрі көшірмелерді ұната бастайды. Дирда атап көрсетеді: «Жалғандық, алайда, «Ripley Under Ground» беттерінің бәріне сіңген. Том Дерват болып көрінеді. Мерчисон Орлиден ұшаққа отырғандай көрінеді. Бернардтың мүсіні мойнынан ілінген күйде табылады. Күні бұрын өлген адам қабірден қайта тіріледі. Бернардты көріпкелдей бір нәрсе мазалайды. Осы жалған әлемде тек прагматик Том ғана өркендейді, себебі ол ғана шындық пен сыртқы көрініс арасында маңызды айырмашылық жоқ екенін түсінеді».

Фильм

1977 жылы шыққан "Америкалық дос" фильмі, негізінен "Риплидің ойыны" романына сүйенсе де, "Рипли жер астында" романының сюжеттік элементтерін де пайдаланады. Роман 2005 жылы бейімделді: "Рипли жер астында" фильмінде Барри Пеппер Рипли рөлінде ойнаса, Виллем Дафо, Алан Камминг және Том Уилкинсон көмекші рөлдерде сомдайды. Фильмді Роджер Спотисвуд түсірген.

Теледидар

Романның бір бөлімдері 1982 жылы "The South Bank Show" бағдарламасының "A Gift for Murder" атты эпизодында бейімделді. Джонатан Кент Рипли рөлін сомдайды, ал Патрисия Хайсмит өзі эпизодтық рөлде пайда болады.

Радио

2009 жылғы BBC Radio 4 радиоқоюында Рипли рөлін Иан Харт сомдады.