Кіріспе

Фредерик Дугластың өмірбаяны – «Америкалық құл Фредерик Дугластың өмірінің баяны» 1845 жылы африкалық-американдық шешен және бұрынғы құл Фредерик Дуглас Массачусетс штатындағы Линн қаласында болғанда жазған, құлдықты жою туралы естеліктері мен зерттемесі. Бұл Дугластың үш автобиографиясының біріншісі, ал қалғандары – «Менің құлдық пен бостандығым» (1855) және «Фредерик Дугластың өмірі мен заманы» (1881, 1892 жылы қайта қарастырылған). «Фредерик Дугластың өмірінің баяны» сол кезеңде бұрынғы құлдар жазған көптеген естеліктердің арасында ең танымал деп есептеледі. Мәтінде оның өміріндегі оқиғалар шынайы суреттеледі және ол 19 ғасырдың басында АҚШ-та құлдықты жою қозғалысын күшейткен ең беделді әдебиеттердің бірі саналады. «Фредерик Дугластың өмірінің баяны» он бір тараудан тұрады, онда Дугластың құл ретінде өмірі және еркін адам болуға деген ұмтылысы баяндалады. Онда белгілі ақ нәсілді құлдыққа қарсы күрескерлердің екеуі кіріспе жазған: Уильям Ллойд Гаррисонның алғы сөзі мен Венделл Филлипстің хаты, олардың екеуі де оқиғаның шындығы мен авторының сауаттылығын растайды.

Қысқаша мазмұны

Дуглас өзінің туған күнін білмейтіндігін (үшінші өмірбаянында ол "Мен өзімді 1817 жылдың ақпан айында туылған деп санаймын") және анасы 7 жасында қайтыс болғанын түсіндіреді. Ол қызын өте аз еске алады (балалар әдетте аналарынан бөлініп кететін), тек түнгі сапар туралы ғана. Ол әкесі ақ нәсілді адам, мүмкін оның иесі деп ойлайды. Ол өте жас кезінде Хестер әпкесінің қамшымен соққыға ұшырағанын көреді. Дуглас құлдар мен құл иелерінің арасындағы қатыгез қарым-қатынасты, сондай-ақ құлдардың қожайындарының алдында қалай әрекет етуі керектігін түсіндіреді. Дуглас құлдарды қорқыныш құлдығында ұстап отырғанын айтады, өйткені олар шындықты айтса, қожайындары жазалаған. Дуглас Балтиморға, Мэрилендке ауыстырылды. Дуглас егер ол жер аударылмаса, өмір бойы құл болып қалатын болар еді деп сенді. Ол тіпті болашаққа үміт артады. Ол сондай-ақ өзінің жаңа иесінің әйелі, миссис София Олд туралы айтады, ол мейірімді әйел болып бастайды, бірақ ақырында оған қатыгез болады. Дуглас осы әйелден әліпбиді және кішкентай сөздерді қалай жазуды үйреніп алады, бірақ оның күйеуі, мырза Олд, бұған келіспейді және құлдар оқи алса, олар құл болуға лайық емес, басқарылмайтын және қайғылы болады деп мәлімдейді. (Аграрлық заңдарға қарсы заңдар, сондай-ақ, соғысқа дейінгі құлдарды оқып жазуға үйретуге тыйым салды.) Олд мырзаның құлдарды оқытуға үйретуді неге мақұлдамайтынын естіген соң, Дуглас оқудың маңыздылығын және бұл дағдының оған көмектесу мүмкіндігін түсінеді. Ол оқуды үйренуге тырысады, ал мұны көрші ақ нәрестелермен ойнай отырып жасайды. Дуглас сол кезде "жою" сөзін түсінеді және Солтүстікке қашу идеясын дамытады. Ол сондай-ақ жазуды және оқуды жақсы үйреніп алады. Дуглас он-он бір жасқа толғанда, қожайыны қайтыс болады, ал оның мүлкі қожайынының ұлы мен қызының арасында бөлінеді. Құлдар малмен бірге бағаланады, бұл Дугластың құлдыққа деген жеккөрушілігін арттырады. Ол Балтиморға қожайыны Хьюдің отбасына қайтып оралғанда өзін бақытты сезінеді. Кейін ол Санкт-Майклға жіберілгенге дейін бірнеше жағдайдан өтеді. Оның қашуға тырыспағанына өкініші анық, бірақ саяхат барысында ол солтүстік-шығыс бағытта саяхатқанын есіне түсіреді және бұл ақпаратты өте маңызды деп санайды. Бірнеше уақыт бойы ол әсіресе қатыгез Томас Олдпен бірге тұрады, тіпті методист лагеріне барғаннан кейін де. Дуглас ақырында Мистерге қарыз берілгеніне қуанады . Кови бір жыл бойы тамақ жейтін. М. А. Кови "негроларды бұзушы" ретінде белгілі, құлдардың ерік-жігерін бұзушы. Мырзаның бақылауында болған кезде Кови, Дуглас - даладағы жұмысшы, оған өзінен талап етілетін тапсырмаларды орындау өте қиын. Оның ұяңдығынан аптасына бір рет қатты соққыға ұшырайды. Ол жұмыс істеп, шаршап қалады, ақырында ол бір күні егіндікте жұмыс істеп жатқанда құлап қалады. Осыған байланысты оны Кови тағы да аяусыз ұрып-соғады. Дуглас ақырында Томас Олдқа шағымданады, ол оны кейіннен Ковиге қайтарады. Бірнеше күннен кейін Кови Дугласты байлап қоюға тырысады, бірақ ол қарсы шығады. Екі сағатқа созылған жекпе-жектен кейін Дуглас Ковиді жеңеді. Осы жекпе-жектен кейін ол ешқашан жеңілмеді. Дуглас заңмен жазаланбайды, бұл Ковидің "негроларды бұзушы" деген беделін бағалайтындығына байланысты деп есептеледі, егер басқалар болған оқиғаны білсе, бұл қауіпке ұшырайды. Ковимен бір жылдық келісімшарт аяқталғаннан кейін Дуглас Уильям Фриленд плантациясына өмір сүруге жіберіледі. Дуглас діни адам Ковидің қол астында болған қорлық пен әлемдік Фриландтың қол астында болған салыстырмалы бейбітшілік туралы айтады. Фриланд плантациясында Дуглас басқа құлдармен достық қарым-қатынас жасап, оларға оқуды үйретеді. Дуглас құлдардың кішкентай тобымен қашып кетуді жоспарлайды, бірақ олар ұсталып, Дуглас түрмеге қамалады. Бір аптадан кейін босатылғаннан кейін, оны тағы да Балтиморға жібереді, бұл жолы кәсіп үйрену үшін. Ол Гарднер мырзаның кеме жасау зауытында шәкірт болады, онда оның құл мәртебесі мен расасына байланысты бірнеше ақ шәкірт ұнатпайды; бір сәтте ол олармен ұрысқысы келеді және олар оның сол көзін құлатады. Жаман күйде болған Дуглас Ху мастерге барады, ол жағдайға мейірімді болып, Дугластың кемежайға оралуына рұқсат беруден бас тартады. Хуг мырза адвокатты іздеуге тырысады, бірақ барлығы ақ нәсілді адам үшін ғана жұмыс істей аламыз деп, бас тартады. Құлдықтың әсерінен қатыгез болған София Олд Дугласқа жаны ашып, сол көзіне жара болғанша емделеді. Осы кезде Дуглас калькулятор ретінде жұ...

Жариялану тарихы

"Фредерик Дугластың өмірбаяны" 1845 жылғы 1 мамырда жарық көрді, және жарық көргеннен кейін төрт ай ішінде бес мың данасы сатылды. 1860 жылға қарай шамамен 30 000 данасы сатылды. Басылым жарық көргеннен кейін ол Массачусетс штатындағы Линн қаласынан кетіп, АҚШ-тағы иесінің қайта ұстап алуынан қорқып, Англия мен Ирландияға екі жылға теңіз сапар жасады. Ұлыбритания мен Ирландияда ол заңды иесінен босату үшін 710,96 доллар төлеген қолдаушылар тапты. Дугластың өмірбаянын жариялаудың маңызды себептерінің бірі – ақ адамдардың оған деген қарапайым көзқарасын өзгерту еді. Ол көпшілік алдында сөйлегенде, оның ақ нәсілді аболиционист достастары оның айтуына шектеулер қойды. Атап айтқанда, олар оның қазіргі құлдық мәселелерін талдауын немесе қара нәсілділердің болашағын қалыптастыруын қалаған жоқ. Бірақ "Фредерик Дугластың өмірбаяны" жарық көргеннен кейін, ол шынайырақ сөйлеуге мүмкіндік алды. Өмірбаянының арқасында Дуглас бұрын оның өткеніне сенбегендердің де сенімін жеңіп алды. Дуглас Ирландияда болғанда, аболиционист баспагер Ричард Д. Уэбб кітаптың Дублин басылымын шығарды, ол үлкен құрметке ие болды, ал Дуглас кейінгі басылымдарында Ирландиядағы тәжірибесі туралы өте жағымды жазды. Оның платформадағы жаңадан қол жеткізген еркіндігі оны "әріптес" аболиционистердің кеңесіне қарамастан, қара хабар ашуға итермеледі. "Фредерик Дугластың өмірбаянының" жарық көргені Дугластың амбициялы жұмысы үшін ғана емес, сонымен қатар сол кездегі құлдыққа қарсы қозғалыс үшін де көп мүмкіндіктер ашты.

Мәтінге қатысты пікірлер

Фредерик Дугластың өмірі туралы баяндама көптеген жағымды пікірлер алды, бірақ кейбір адамдар оған қарсы шықты. Оның ірі сыншыларының бірі, А. С. С. Томпсон, бір кезде Дагластың қожайыны болған Томас Олдтың көршісі еді. Томпсонның "Құл иесінен хат" атты еңбегінде ол таныс құлының "білімсіз және жай қара нәсілді" екенін айтты. Томпсон Дугластың "Баяндаманы жазуға қабілетсіз" деп сенді. Ол сондай-ақ, Дагластың "Баяндамада" өзі таныған немесе естіген қатыгез ақ құл иелерінің сипаттамаларын да жоққа шығарды. Баяндама жарыққа шықпастан бұрын, көпшілік бұрынғы құлдың қалайша осы деңгейде білімді болуы мүмкін екенін түсіне алмады. Оның сөздерін тыңдағаннан кейін көптеген адамдар оның айтқандарына күмән келтірді. Алайда, Баяндама жарық көргеннен кейін көпшіліктің пікірі өзгерді. Белгілі трансценденталист, жазушы және редактор Маргарет Фуллер Дугластың кітабын: "Біз бұрын [баянды] осыншалықты қарапайым, шындыққа жақын, ұйымды және шынайы сезіммен жылы оқыған емеспіз" деп бағалады. Ол сондай-ақ: "әркім оның кітабын оқып, құлдықта қандай ой-қиялы басылған, адамның ысырапшыл дandyлердің қорлауына немесе жалдамалы қатыгездердің соққыларына қабылуы мүмкін екенін көреді, онда терісінен басқа ақ түс жоқ, сыртқы бейнесінде адамдық жоқ" деп атап көрсетті. Дугластың баяндамасы құлдыққа қарсы күреске зор ықпал етті.

Қазіргі заманғы қара зерттеулерге әсері

Анджела И. Дэвис Дугластың баяндамасын 1969 жылы UCLA-да «Қара әдебиеттегі қайталанатын философиялық тақырыптар» деп аталатын екі дәрісінде талдады. Бұл дәрістер кейіннен Дэвис 1970–1971 жылдары тұтқындалған кезде 24 беттік памфлет ретінде жарияланды. 2009 жылы Дэвистің кіріспесімен бірге дәрістер Дэвистің 2010 жылғы жаңа сындық басылымында қайта жарияланды. Бұл мәтіннің бірінші тарауы қазіргі заманғы қара зерттеулерінің негізгі мәтіндеріне айналған бірнеше маңызды мәтіндерде жұмылдырылды: Хортенс Спиллерс өзінің «Ананың сәбиі, әкемнің мүмкін: американдық грамматика кітабы» (1987) мақаласында; Саидия Хартман өзінің «Құлдық көріністері: Он тоғызыншы ғасырдағы Америкадағы террор, құлдық және өзін-өзі жасау» (1997) кітабында және Фред Мотен өзінің «Брейкте: қара радикалды дәстүрдің эстетикасы» (2003) кітабында. Әр автор Дугластың шығармашылығымен ерекше танысып, оны өз бетінше зерттейді. Нақты айтқанда, әр автордың азап шеккен құлдықтағы дененің оқиғаларын қайта қарау немесе қайта жасау үшін әртүрлі тәсілдері бар. Дугласқа байланысты бұл айырмашылықтар олардың құл етілген дененің субъект және объект позициялары қалыптасатын және/немесе қиындыққа ұшырайтын жағдайларды зерттеуде көрінеді. Спиллерс Дугластың анасынан ерте ажыраған және кейіннен бір-бірінен алыстаған өзінің және бауырларының сипаттамасын қолданады. Субъективтіліктің синтаксисі, әсіресе «туыстық», құлдықтың объективті құрылымдарына тарихи ерекше қатынасы бар екенін түсіндіру үшін. Бұл құлдықтағы тұтқындар арасындағы генетикалық байланыстар мен отбасылық байланыстарды жоққа шығарды. Бұл бас тарту құлдықтың меншік және объектілік жағдайын нығайту үшін жұмыс істеген процестердің бір бөлігі болды. Спиллерс Дугластың баяндауын жиі қайталанып отыратын, бірақ қазіргі оқырмандарды құлдыққа түскен қайғы мен жоғалту сахнасына әр қайта оралған сайын таң қалдыратын жазу ретінде қарастырады (Спиллерс, «Ананың сәбиі», 76). Құл адамзатының «тақырыптық позициядан тыс» болып анықталатын құлдықтың тарихи жағдайларын іздеу арқылы Дугластың баяндамасы, Ортаңғы өткелдің оқиғалары және «Құл қыздың өмірінен оқиғалар» сияқты оқиғалар әсер ету нүктелері ретінде қалыптасады, олар өздерінің эмоционалдық әлеуетін жоғалтқан жоқ немесе қайталау немесе қайта қарау арқылы проблемалы түрде таныс болды (Спиллерс, «Ананың сәбиі», 66). Спиллерс Дугластың баяндауын қайта қарастыруы оның бұл әрекеттері өзі туралы шын сөз айтуына маңызды компонент болып табылады деп санайды. Мен өзім туралы шын сөз айтуым үшін, мен уақыт өте келе, белгілі бір тарихи тәртіпке сәйкес, уақыт өте келе, артық кеткен, уақыт өте келе, артық кеткен мағыналар қабаттарынан арылуым керек және онда менің жеке өнертабысымның қандай кереметтері болса да күту керек (Спиллерс, «Ананың сәбиі», 65). Спиллердің қайталау Дугластың баяндауының күшін жоймайды деген тұжырымға қарама-қарсы Саидия Хартман азап шеккен құлдықтағы дененің оқиғаларымен шамадан тыс танысудың проблемалық екенін зерттейді. Хартманның еңбегінде қайта-қайта «күркітілген дененің көрінісі» азапқа бей-жай қарауға әкелетін процесс ретінде орналастырылған (Хартман, «Қарсылық көріністері», 4). Бұл Дагластың Хестер әпкесіне қарсы жасалған зорлық-зомбылық туралы сипаттамасынан бұрылу Хартманның 19 ғасырдағы азаттықтан қорғаушы жазбаларды Антебеллум Оңтүстікте сын тұрғысынан қарауымен түсіндіріледі. Бұл құлдықты жоюшы наративтер құлдықтың адамгершілігін орнату және институттың қорқынышын ашып, жанашырлық таныту үшін құлдың денесіне қарсы жасалған зорлық-зомбылықтың экстремалды бейнелерін қамтиды. Алайда, Хартман құлдықта ұсталған субъектіліктерді жеткізуге бағытталған бұл күш-жігерлер, шын мәнінде, объективтіліктің репликацияларына жақынырақ сәйкес келеді, өйткені олар денені дәлелге дейін төмендету арқылы тұтқындардың «заттық» сапасын күшейтеді (Хартман, «Бағындыру көріністері», 19). Қуғын-сүргінді және азап шеккен қара тәнді драмалық сипатқа келтіретін осы оқиғаларға назар аударғанның орнына, Хартман құлдықтағы тұлға мен объективтіліктің таңдамалы түрде құрылған немесе шиеленіске ұшыраған күнделікті жолдарын ашуға көбірек көңіл бөледі. Фред Мотеннің «Фредерик Дугластың өмірі туралы баяндама» атты еңбегі Спиллердің «әрбір жазба қайта қаралған кезде «ашық» болып шығады» деген сөзін қайталайды (Спиллерс, 69). «Объектінің қарсылығы: Хестер әпкесі айқайлауы» кітабында ол Хартманның Хестер әпкесі көрген зорлық-зомбылықтан аулақ болуына тоқтала...