Кіріспе

Шотланд теологы Александр Хендерсон (шамамен 1583 – 19 тамыз 1646) – шотланд теологы және өз заманының маңызды шіркеу мемлекеттік қайраткері. Ол Шотландиядағы реформаланған шіркеудің екінші негізін қалаушы саналады. Александр Хендерсон Шотландия шіркеуі тарихының ең маңызды кезеңінде, атап айтқанда, он жетінші ғасырдың ортасына дейінгі ең көрнекті дін қызметкерлерінің бірі болды. 1583 жылы дүниеге келген ол Сент-Эндрюс университетінде білім алды. Архиепископ Гладстейннің ықпалымен Лейчарс, Фифшир шіркеуіне ұсынылып, 1615 жылы міндетті түрде қызметке тағайындалды. Бұл кезде ол епископтықты қолдаған, бірақ кейін көзқарасын өзгертіп, пресвитериандыққа берілген жақтасқа айналды. 1618 жылы Перттің бес қағидасын қабылдауға қарсылық көрсетті және 1637 жылы Қызмет кітабын қолдануға қарсы тұрды. Ол 1638 жылғы Ұлттық келісімді Уорристонның Джонстонымен бірге, ал 1643 жылғы Салтанатты келісім мен одақты жасады. 1638 жылғы 28 ақпанда Грейфриарс шіркеуінде уағыз айтып, Ұлттық келісімге қол қойылды. Келесі қарашада Глазгода өткен есімді Бас Ассамблеяның төрағасы болды. Ол екі рет Ассамблея төрағасы болып сайланды. Эдинбург университетінің ректоры қызметін атқарды және сол оқу орнында Шығыс тілдері кафедрасын ашты. Пресвитериандықтарды жақындастыру мақсатында, 1641 жылы Шотландияға сапар жасағанда Карл I оны жеке капелланы етіп тағайындады. Хендерсонға түрлі маңызды міндеттер жүктелді; ол Вестминстердегі діни ассамблеяда Шотландия шіркеуін өкілдік еткен комиссарлардың бірі болды. Карл I оған бірнеше рет қабылдау берді, ол корольді пресвитериандыққа көндіруге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1646 жылғы 19 тамызда Эдинбургте қайтыс болды. Жаңару кезінде оның қабір тасындағы жазулар жойылды, бірақ Революция кезінде олар қайта жаңартылды.

Ерте өмір

Александр Хендерсон 1583 жылы Файф округіндегі Крич қауымындағы Гатриде дүниеге келді. Оның ата-анасы және отбасы тарихы туралы көбінесе ештеңе белгілі емес. Дәстүрге сәйкес, Водроудың айтуынша, ол феудалдың ұлы және Фордель Хендерсон әулетінен шыққан кіші ұл болған. Бұл мәлімдемені растау үшін оның денесі Грефрайрс шіркеуінің қорымдағы сол әулеттің жерлеу орнында жатыр, ал оның замандас суреті әлі де сол әулеттің өкілінің қолында сақталып тұр. Оның туған жері Лутри мен Брантон ауылдарының арасында болған. Ол өсиетімен Лутридегі мектептің күтілуіне екі мың шотланд маркасын қалдырды. 1599 жылдың 19 желтоқсанында, он алты жасында Санкт-Андрюс қаласындағы Сент-Сальватор колледжіне қабылданды және 1603 жылы философия магистрі дәрежесін алды. 1603 жылдан 1611 жылға дейін философия пәнінің регенті болды, осы кезеңде дінтану курсын аяқтады.

Ерте мансап

Ол қатаң прелатикалық қағидаларды қабылдады және кейіннен оның меценаты болған архиепископ Гледстейннің берік жақтаушысы болды, сондай-ақ оны Лейчарс приходына ұсынды. Оның орналасуы соншалықты жағымсыз болды, сол себепті 1614 жылғы қаңтарда, шамамен, дін қызметкері ретінде тағайындалған күні шіркеу есіктері жабық екені анықталды, ал ол және оның серіктері терезеден кіруге мәжбүр болды. Хендерсон мырза бастапқыда халықтың рухани мүдделеріне көп мән бермеді, бірақ оның көзқарастары мен мінезі тез өзгерді. Киннердтің Роберт Брюсі көршілес приходта айтқан қауымдық уағызы Хендерсонның рухани көзқарасын өзгертуге себеп болды. Ол шіркеудің ең қараңғы бұрышына тым жасырын кірді, ешкім танымай, қайтадан сыртқа шығуға үміттенеді. Брюс мәтін ретінде «Есік арқылы кірмейтін» деген сөздерді таңдады. Осы үзінді оның жағдайына және одан кейінгі уағызға қатысты, оның санасына үлкен әсер етіп, көзқарасы мен мінез-құлқының толыққанды өзгерісіне әкелді. Брюс, алайда, оның бар екенін сезгендей көрінеді; не болмаса, оның таңдаған мәтінінің қолданылуында ерекше сәйкестік болды, Хендерсонның осы лауазымға кіруіне байланысты ерекше жағдайларға. Қайсысы болса да, одан кейін айтылған уағыз оған қатты әсер етіп, діни мінез-құлқы мен сенімдерінде толық өзгеріс жасады; және ол оның қойындарына немқұрайды және бей-жай пастор болғаннан және халыққа ең жағымсыз жүйені қолдағаннан, ол сақ және ынталы дін қызметкеріне, сондай-ақ пресвитериандық істе қарсыласы болды. Ол енді прелатикалық партияның іс-әрекеттері дін мүдделеріне зиян келтіретініне толық сенімді болды және пресвитериандармен бірге болуға бірден шешім қабылдады. Осы бағыттағы оның алғашқы қадамы 1618 жылғы Перт ассамблеясында болды, онда ол үкіметтің қаулыларына қарамастан, Бес бапқа қарсы күресті. Хендерсон сәтсіз болғанымен, жағымсыз шараға қарсы шыққандардың алдыңғы қатарында болды; және бұл патшаның ең үлкен ашуына қарсы, Бес бапты қабылдауға қарсылық көрсеткендердің бәріне қауіп төндірді. Сент-Эндрюс архиепископы жиналған дін қызметкерлеріне: «Егер сіздер бас тартсаңыздар, сіздердің шіркеулеріңіздің бүкіл тәртібі мен жағдайы құлап, кейбір дін қызметкерлері қуылса, ал басқалары жалақысы мен лауазымынан айырылып, барлығы биліктің ашуына ұшырайды», - деді. 1619 жылғы тамызда ол Перт ассамблеясын айыптаған памфлет жариялағаны үшін Жоғары комиссия сотында пайда болды. Олардың пайда болуы кезінде Хендерсон мырза айыптауға өте шешендікпен және шындықпен жауап берді, сондықтан епископтар оған және оның серіктеріне үстемдік ете алмады және оларды қорқытумен босатуға мәжбүр болды, ал Хендерсон өзінің приходына оралды. Алдағы он сегіз жыл туралы бізге көп мәлімет белгілі емес.

Университетке тағайындалу

1640 жылдың қаңтарында ол Эдинбург университетінің ректоры болды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды атқарды. 1640 жылы Эдинбург қалалық кеңесі университеттегі білім беру жүйесін тиімді ету үшін жыл сайын осы мекеменің ректорын тағайындауды шешті және бірауыздан Хендерсон мырзаны осы лауазымға сайлады. Оған университет директоры мен профессорлардың қызметін, студенттердің білімін және қаржыны басқаруға қатысты мәселелерді бақылауға өкілеттік берілді. Ол бұл лауазымда қайта-қайта сайланып, өмірінің соңына дейін университет мүдделерін ілгерілету үшін талмай еңбек етті. Діни қызметке дайындалып жатқан студенттерді оқытумен қатар, ол бұрын назарсыз қалған шығыс тілдері кафедрасын ашты. 1640 жылы Хендерсон Эдинбург университетінің ректоры болып қалалық кеңес тарапынан сайланды және ол өмірінің соңына дейін жыл сайын қайта сайланды. Біркстің келісімі патша мен шотландтардан күшпен алынды, олар патшаның Екінші епископ соғысына дайындалып жатқанын сезіп, Англияға қарқынды ықпал етіп, Чарльзды қайтадан жарастыруға мәжбүр етті. Бейбітшілік шартының дайындалуы көп уақыт алды, ал Хендерсон келіссөздерге белсенді қатысты, бірінші Рипонда (1 қазан), содан кейін Лондонда. Лондонға барғанда ол шотланд университеттеріне бұрын епископтарды қолдауға жұмсалған қаражаттан көмек алу мақсатында корольмен жеке кездесті.

Модераторлық қызмет

Хендерсон 1641 жылдың шілдесінде Эдинбургке оралғанда Ассамблея Сент-Эндрюсте отырыс кешіп жатқан еді. Бірақ, парламенттің қолайлылығы үшін ол Эдинбургке көшірілді. 1641 жылдың шілдесінде Эдинбургке оралған соң, ол қайтадан Бас Ассамблеяның модераторы болып сайланды. Осы Ассамблеяда ол сенімділік декларациясын, катехизисті, қоғамдық құлшылықтың барлық түрлеріне нұсқаулықты және Англия мен біз келісетін үкімет құрылымын жасауды ұсынды. Бұл бірауыздан мақұлданды және ауыр жұмыс Хендерсонның міндетіне берілді, бірақ маңызды ұсыныс бірден нәтиже бермеді. 1641 жылдың күзінде Чарльз Шотландияға екінші рет мемлекеттік сапармен келген кезде Хендерсон оның капелланы қызметін атқарды және бұрын Эдинбург епископтығына тиесілі қаражатты метрополиялық университетке жұмсауға қол жеткізді. Келесі жылы Хендерсон, Шотландияны патша мен парламент арасындағы соғыста бейтарап ұстау саясатын ұстанғандықтан, Англиямен шіркеу мәселелері бойынша хат алмасумен айналысты; жақын арада ол король мен оның Парламенті арасындағы келісімге жету үшін Оксфордқа жіберілді, бірақ оның миссиясы сәтсіз аяқталды. Лондондағы бірнеше пасторлардың, олардың көптегендары тәуелсіздікке бейім болғандықтан, қабылданатын шіркеу басқаруының дұрыс формасы туралы кеңес сұрап жіберген хаттарына жауап беруге Ассамблея оған тапсырма берді; ол өз жауабында екі мемлекетте де шіркеу басқаруының біркелкілігін қанағаттандыруға шақырды. Ассамблея оның сенімділік декларациясын, катехизисті, құлшылық нұсқаулығын және басқару формасын жасау үшін қадамдар жасау туралы ұсынысын бірауыздан мақұлдады және осы құжаттардың қажетті жобаларын дайындауды оған тапсырды. 14 тамызда король парламентте болу үшін Эдинбургке келді; осы жағдайда, пресвитериандық партияны жібіткісі келіп, Хендерсон мырзаны өзінің капелланы етіп тағайындады. Ол Эдинбургте болған кезде әр таңда және кешке сарайда отбасылық құлшылық жасады және Холирудхаус патшалық капелласында жиі уағыз айтты. Осы парламентте епископтықтардың кірістері бөлінді; және Хендерсон мырзаның күш-жігерінің арқасында Эдинбург епископтығы мен монастырына тиесілі мүліктер университетге берілді. Оның қоғамдық істердегі ауыр және қымбат қызметтерінің сыйақысы ретінде оған патшалық капелласының жылына шамамен 4000 меркаға жететін кірісі берілді. Оның мінез-құлқына зиян келтіретін қауесеттердің таратылуына байланысты, келесі Ассамблеяда ол өзінің іс-әрекетін ұзақ және құмарлықпен қорғады. Оның әріптестері бірауыздан оған көңіл айтып, олардың оған деген сенімінен айнымағанын білдірді, осыдан кейін ол көңіл күйін жақсартты делінеді. 1641 жылы ол Холирудта король Чарльз алдында уағыз айтты және Корольдік капелланың деканы болды. Үшінші рет ол 2 тамыз 1643 жылы модератор болып сайланды және Вестминстер діни ассамблеясының мүшесі болып сайланды. Ол Сент-Эндрюс колледжінің директоры қызметін қабылдамады және 1646 жылдың 19 тамызында үйленбеген күйінде қайтыс болды. Шіркеуден кейін Хендерсоннің ең үлкен қызметі Эдинбург университетіне арналды. "Ол колледждің негізі қаланғаннан бері осы саламен айналысқандардың ішіндегі ең қабілетті педагог және ең көреген адам болды. Ол нені қажет екенін білді және оны қамтамасыз ету үшін қажетті энергия мен тәжірибеге ие болды. Егер оның өмірі жиырма жылға ұзартылса, бұл Шотландия университеттері үшін баға жетпес мүмкіндік болар еді" (Гранттың Эдинбург университеті, I, 209).

Азаматтық соғыс

1642 жылы, ағылшын азаматтық соғысы кезінде Хендерсон Англиямен шіркеу реформасы және бірігу мәселелері бойынша хат алмасуды басқаруға тағайындалды. Одан кейін ол сол елге баратын комиссарлардың бірі болып сайланды, бірақ азаматтық соғыс салдарынан сапары кейінді. Чарльз бен оның ағылшын поддандылары арасында келісімге қол жеткізуді көздеген Хендерсон, басқа да белгілі тұлғалармен бірге королеваны Шотландияға шақырды, бірақ король бұл ұсынысты қабылдамады. Басқа комиссарлармен бірге ол Оксфордқа барды, онда патшалық орналасқан еді, және Шотландияның делдалдық көмегін ұсынды. Алайда, патша бейбітшілік үшін бірнеше ұсыныстар жасаудың орнына, өзінің ісінің дұрыстығына оны көндіруге тырысты, барлық әрекеттерін қорғады және шотландтардың Англия шіркеуінің реформасына араласуына наразылық білдірді. Хендерсон Эдинбургке оралғаннан кейін, Бас Ассамблея оның осы деликатты келіссөздердегі әрекеттерін "адал және дана" деп бағалады.

Вестминстерлік жиналыс

1643 жылы ол үшінші рет Бас Ассамблеяның модераторы болып сайланды – бұл оқиға екі корольдіктің сол кездегі қиын жағдайында олардың көмегі мен кеңесін сұрау үшін парламенттен жіберілген ағылшын комиссарларының қатысуымен ерекшеленді. Ол Шотландия шіркеуін Вестминстердегі дін қызметкерлерінің ассамблеясында өкілдік ету үшін, сондай-ақ аталған ассамблея мен парламенттің екі палатасының Салтанатты Одақ және Келісімді ратификациялауын алу үшін жақын арада Лондонға барған комиссарлардың бірі ретінде тағайындалды; бұл 25 қыркүйекте іске асырылды. Келесі үш жыл бойы ол Лондонда болды және үш корольдік арасындағы діни одақ үшін ресми құжаттарды дайындауға Вестминстер ассамблеясына үздіксіз көмектесті. 1643 жылдың тамызында Бас Ассамблеяның есте қаларлық отырысы өтті. Хендерсон үшінші рет модератор болып сайланды. Ол әйгілі Салтанатты Одақ және Келісімнің жобасын ұсынды, ол зор қуанышпен қабылданды. 1638 жылғы Ұлттық Келісімнен айырмашылығы, ол тек Шотландияға ғана қатысты, ал бұл құжат екі корольдікке ортақ болды. Хендерсон, Бейли, Рутерфорд және басқалар Шотландия атынан Вестминстердегі ассамблеяға қатысу үшін Лондонға жіберілді. Салтанатты Одақ және Келісім екі елдің де прелатияны жоюға міндеттендірілді, ал шіркеу басқару мәселесін ең жақсы реформаланған шіркеулердің үлгісі бойынша шешуге қалдырды. Аздаған түзетулерден кейін ол Шотландия және Англия парламенттерінің екеуінен де өтті, соның нәтижесінде екі корольдік үшін заңға айналды. Осы арқылы Хендерсон Ұлыбритания тарихына елеулі әсер етті. Вестминстер ассамблеясының шотланд комиссары ретінде ол 1643 жылдың тамызынан 1646 жылдың тамызына дейін Англияда болды, ал оның басты жұмысы – Қоғамдық Құдайға табыну Ережелерін жасау болды.

Соңғы күндер

1645 жылдың басында Хендерсон екі парламент комиссарларына патшамен келіссөздер жүргізуге көмектесу үшін Уксбридж келісіміне жіберілді, бірақ конференциядан ештеңе шықпады. 1646 жылы король шотланд армиясына қосылды; олармен Ньюкасл-апон-Тайнға келген соң, ол Хендерсонды шақырды және бірнеше құжатта шіркеу басқаруының екі жүйесін талқылады. Осы уақыт аралығында Хендерсонның денсаулығы нашарлады. Ол Шотландияға теңіз арқылы сапар шекті және келгеннен кейін сегіз күн өткен соң, 1646 жылдың 19 тамызында қайтыс болды. Ол Эдинбургтегі Грейфриарс Киркьярдына жерленді; қабірі Адам мавзолейіне жақын, оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Оның өлімі Шотландияда ұлттық аза тұтуға себеп болды. 7 тамызда Бейли Хендерсонның жүрек ауруынан қайтыс болғанын естігенін жазды. Лондонда Александр Хендерсонның өлім төсегінде айтқан сөздерінен құрастырылған мәлімдеме жарияланды. Бұл құжат 1648 жылдың тамызындағы Бас Ассамблеяда жалған деп танылып, айыпталып, жалған екені дәлелденсе де, Кларендон оны Хендерсон пікірін қайтарғанын көрсету үшін пайдаланды. Оның негізі шотландтардың ағылшын істеріне араласуына қатысты наразылық білдірген сөздерде болды. Осы соңғы әрекеттің сәтсіздігі Хендерсонның бұрынғысынан нашарлаған денсаулығына соққы болды. 1645 жылдың маусымында ол бүйрек тасымен ауырды және Эпсом суларын сынады; енді ол денсаулығының нашарлап бара жатқанын көрсетті. Бейли 7 тамызда оның жүрек ауруынан қайтыс болғанын естігенін жазды. Ол Ньюкаслдан Лейтке теңіз арқылы сапар шекті және Эдинбургке қайтып келді. Мұнда ол сэр Джеймс Стюартпен бірге тамақтанды, өте көңілді және шаттанды, бірақ: «Менің ойымша, оқушы осы дүниеден кетуге қаншалықты құштар болса, мен де соншалықты құштармын» деді. Ол 17 тамызда өсиетнама жасады және 1646 жылдың 19 тамызында қайтыс болды. 1645 жылдың басында ол Англия мен Шотландия парламенттерінің комиссарларына Уксбридж келісімін жүзеге асыруға көмектесу үшін тағайындалды. Келісім бұзылғаннан кейін ол Лондонға оралды. 1646 жылдың көктемінде король шотланд армиясының қолына өткен кезде, ол сол кездегі жағдайға байланысты патшамен сөйлесуге ең қабілетті адам деп есептелген Хендерсон мырзаны шақырды. Ол мамыр айының ортасында Ньюкаслға келді және корольден жылы күтім көрді, бірақ Карлдың пресвитериандық дінді құруға келісуге құштар емес екенін тез түсінді. Патшаның күмәнін талқылау үшін патша мен Хендерсон мырза арасында бірнеше құжаттар жазылуына келісілді. Бұл шара 29 мамырдан 15 шілдеге дейін жалғасты. Олардың сегізі патшаның өзіне тиесілі болды, оған сэр Роберт Мюррей көмектесті, ал үшеуі оның құрметті қарсыласы жасады. Хендерсон мырзаның денсаулығы нашарлағандықтан, ол Эдинбургке теңіз арқылы көшуге мәжбүр болды, онда ол 1646 жылдың 19 тамызында 63 жасында қайтыс болды. Оның денесі Грейфриарс шіркеуінің қорына жерленді, онда оның немере інісі оның есіне ескерткіш орнатты.