Кіріспе

Ақшаның бейтараптығы – ақша қорының өзгеруі экономикадағы бағалар, жалақылар және валюта бағамдары сияқты номиналды айнымалыларға ғана әсер етеді, ал жұмыспен қамту, нақты ЖІӨ және нақты тұтыну сияқты нақты айнымалыларға әсер етпейді деген идея. Ақшаның бейтараптығы – классикалық экономикадағы маңызды тұжырым және классикалық дихотомиямен байланысты. Ол орталық банктың ақша жасау арқылы нақты экономикаға (мысалы, жұмыс орындарының саны, нақты ЖІӨ көлемі, нақты инвестиция көлемі) әсер ете алмайтынын білдіреді. Керісінше, ақша ұсынысының кез келген артуы бағалар мен жалақылардың пропорционалды өсуімен теңестіріледі. Бұл болжам кейбір негізгі макроэкономикалық модельдердің (мысалы, нақты бизнес циклдары модельдерінің) негізі болып табылады. Ал басқалары ақшаның ұзақ мерзімді перспективада ғана бейтарап болатынын жақтайды. Ақшаның бейтараптығы халық санының өсуінің жоқтығымен (нөлдік өсіммен) сәйкес келгенде, экономика тұрақты тепе-теңдік күйінде деп есептеледі. Ақшаның супербейтараптығы – ақшаның бейтараптығынан да күшті қасиет. Ол ақша массасының деңгейі ғана емес, сонымен қатар ақша массасының өсу қарқыны да нақты айнымалыларға әсер етпейді деп тұжырымдайды. Мұндай жағдайда номиналды жалақылар мен бағалар номиналды ақша массасына пропорционалды болып қалады, бұл номиналды ақша массасының бір реттік тұрақты өзгерісіне де, сондай-ақ номиналды ақша массасының өсу қарқынының тұрақты өзгерісіне де жауап ретінде орын алады. Әдетте супербейтараптық ұзақ мерзімді модельдер контекстінде қарастырылады.

Тұжырымдаманың тарихы

Дон Патинкиннің пікірінше, ақшаның бейтараптығы туралы ұғым Дэвид Юмға дейін жетеді. Ал бұл термин алғаш рет континенттік экономистер тарапынан 20 ғасырдың басында қолданыла бастады, және Фридрих Хайектің 1931 жылы LSE-де оқыған, кейін "Бағалар және өндіріс" деген атпен жарияланған атақты лекцияларында осы термин мен ұғымды енгізгеннен кейін ағылшын тіліндегі экономикалық әдебиетте жеке тақырып ретінде кеңінен талқылана бастады. Кейнс ақшаның бейтараптығын қысқа және ұзақ мерзімді екеуін де қабылдамады.

Пікірлер мен қарсы пікірлер

Көптеген экономистер ақшаның бейтараптығы экономиканың ұзақ мерзімдегі қалай дамысатындығын жақсы сипаттайды, бірақ қысқа мерзімде ақша теңгерімсіздігі теориясы қолданылады, яғни номиналды ақша ұсынысы өндіріске әсер етеді. Бір аргумент – бағалар, әсіресе жалақылар жабысқақ (мәзірлік шығындар және т.б. себепті), және ақша ұсынымындағы күтпеген өзгеріске бірден бейімделе алмайды. Ақша ұсынымының өзгеруінің нақты экономикалық әсерлерін түсіндіретін тағы бір нәрсе – адамдар бағаны өзгерте алмайды, бірақ олардың мүддесіне сай екенін түсінбейді. Шектелген рационалдық тәсілі бойынша, ақша ұсынымының шағын қысқаруы үй сату кезінде немесе жұмыс іздеу кезінде ескерілмейді, сондықтан олар ақша ұсынымы қысқартылмаған жағдайдағыға қарағанда толық келісімшартты іздеуге көбірек уақыт жұмсайды. Сонымен қатар, көптеген компаниялар белгілейтін номиналды жалақының ең төменгі шегі нөлге тең: бұл ақша бейтараптығы теориясы бойынша кездейсоқ сан, бірақ ақша иллюзиясының салдарынан психологиялық шек. Ақшаның бейтараптығы монетаризм үшін орталық мәселе болды. Ең маңызды жауаптар Филиппс қисығы аясында жасалды. Мильтон Фридман, бейімделу күтулерін ескере отырып, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді Филиппс қисықтарын ажыратты, онда қысқа мерзімді қисықтар дәстүрлі, теріс еңісті қисықтар болуы керек, ал ұзақ мерзімді қисық – жұмыссыздықтың табиғи деңгейін көрсететін тік сызық. Фридманның пікірінше, ақша қысқа мерзімде бейтарап емес, себебі ақша иллюзиясымен шатасқан экономикалық агенттер ақша ұсынымындағы өзгерістерге әрқашан жауап береді. Егер ақша-кредиттік орган ақша қорын және, демек, баға деңгейін арттырса, агенттер нақты және номиналды өзгерістерді ажырата алмайды, сондықтан номиналды жалақының өсуін нақты өзгеріс ретінде қарастырады, соның салдарынан еңбек ұсынымы да артады. Алайда, бұл өзгеріс уақытша, себебі агенттер жағдайдың нақты ахуалын көп ұзамай түсінеді. Жоғары жалақылар жоғары бағалармен сүйемелдегендіктен, табыста нақты өзгеріс болған жоқ, яғни еңбек ұсынымын арттырудың қажеті болмады. Соңында экономика, осы қысқа жолдан өткеннен кейін, бастапқы нүктеге, яғни жұмыссыздықтың табиғи деңгейіне оралады. Роберт Э. Лукас басқаратын жаңа классикалық макроэкономиканың да өзінің Филиппс қисығы бар. Алайда, бұл модельдерде жағдай әлдеқайда күрделі, себебі рационалды күтулер болжалды. Лукас үшін аралдар моделі Филиппс қисығының негізіндегі механизмдерді зерттейтін жалпы аялды құрады. Бірінші Лукас арал моделінің (1972) мақсаты инфляция мен нақты экономикалық көрсеткіштер арасындағы байланыстың сипатын түсінуге көмектесетін ая құру болды, бұл қатынас экономикалық саясатпен пайдалануға болатын тепе-теңдік ұсыныс жасамайды деп есептеді. Лукастың ниеті – Филиппс қисығы бар екенін, оның жоқ екенін дәлелдеу еді. Инфляция мен жұмыссыздық немесе нақты экономикалық көрсеткіштер арасында тепе-теңдік бар екендігі тарихи мұра болып табылады, сондықтан қысқа мерзімді Филиппс қисығының бар екендігі күмәнсіз (немесе қысқа мерзімді Филиппс қисықтары бар). Жұмыспен қамтуды арттыру үшін ақша-кредит саясаты адамдарды аздап ынталандыра алса да, күтпеген өзгерістер әрқашан нақты өзгерістерді тудыра алады. Бірақ ақша ұсынымын өзгерткенде орталық банктың басты мақсаты қандай? Мысалы, және көбінесе: циклге қарсы бақылау жасау. Осылайша, ақша-кредит саясаты қолайсыз макроэкономикалық шоқтың теріс әсерін жою үшін ақша ұсынымын арттырады. Алайда, ақша-кредит саясаты инфляция мен нақты экономикалық көрсеткіштер арасындағы тепе-теңдікті пайдалана алмайды, себебі алдын ала шоктарды жою туралы ақпарат жоқ. Осы жағдайда орталық банк әрекет ету жолын, яғни циклге қарсы ақша-кредит саясатын жоспарлай алмайды. Рационалды агенттер тек күтпеген өзгерістер арқылы ғана шатастырылуы мүмкін, сондықтан белгілі бір экономикалық саясат мүлдем нәтижесіз. Алайда, және бұл жердегі мәселе, орталық банк алдын ала болжауға болмайтын шараларды алдын ала жоспарлай алмайды, себебі ол агенттерге қарағанда ақпараттық артықшылыққа ие емес. Орталық банкке циклге қарсы шаралар арқылы не жою керектігі туралы ақпарат жоқ. Инфляция мен жұмыссыздық арасындағы тепе-теңдік бар, бірақ оны ақша-кредит саясаты циклге қарсы мақсаттарда пайдалана алмайды. Жаңа Кейнсиандық зерттеу бағдарламасы ақшаның қысқа мерзімде бейтарап емес модельдеріне баса назар аударады, сондықтан ақша-кредит саясаты нақты экономикаға әсер ете алады. Посткейнсиандық экономика және ақша айналымы теориясы ақшаның бейтараптығын жоққа шығарады, оның орнына банк кредиттері мен несиелері ақшаны құрудағы рөлін баса көрсетеді. Посткейнсиандықтар номиналды қарыздың рөлін де баса көрсетеді: номиналды қарыз сомасы, әдетте, инфляциямен байланысты болмағандықтан, инфляция номиналды қарыздың нақты құнын төмендетеді, ал дефляция оны арттырады, бұл нақты экономикалық әсерлерге алып келеді, мысалы, қарыз дефляциясы.

Супернейтралиттен ауытқу себептері

Тіпті ақша нейтральды болса да, яғни ақша мөлшерінің кез келген уақыттағы деңгейі нақты көрсеткіштерге әсер етпесе де, ақша супернейтральды болмауы мүмкін: ақша мөлшерінің өсу қарқыны нақты айнымалыларға әсер етуі мүмкін. Ақшаның өсу қарқынының артуы және оның нәтижесінде инфляция қарқынының артуы, тар ауқымдағы (номиналдық сыйақысы жоқ) ақшаның нақты кірісінің төмендеуіне алып келеді. Сондықтан адамдар өздерінің активтерін ақшадан (яғни нақты ақшаға деген сұраныс азаяды) және тауарлық қорлар сияқты нақты активтерге немесе тіпті өндірістік активтерге қайта бағыттайды. Ақшаға деген сұраныстың өзгеруі несиелік қаражат ұсынысына әсер етуі мүмкін, ал номиналдық пайыздық ставка мен инфляция деңгейінің біріккен өзгерістері нақты пайыздық ставкаларды бұрынғыдан өзгеше етуі мүмкін. Егер осылай болса, физикалық капиталға және ұзақ мерзімді тұтыну тауарларына жұмсалатын нақты шығындарға әсер етуі мүмкін.