Кіріспе

Құпия операциялардың қаламаған салдары, көбінесе, тәртіпсіз террористік топтардың қатысуымен. "Қайырған" (blowback) – құпия операциялардың күтілмеген салдары мен қосымша жағымсыз әсерлері. Құпия операциялардың салдарынан зардап шеккен азаматтар үшін бұл әсер көбінесе көзге көрінбейтін, тікелей себебі жоқ саяси зорлық-зомбылықтың "кездейсоқ" актілері ретінде сезіледі; себебі халық – олардың атынан барлау қызметі әрекет еткен – оларға қарсы кек алуға (қарсы шабуылға) себеп болған құпия шабуылдар туралы хабарсыз болады.

Этимология

Бастапқыда, blowback – ЦРУ-дың ішкі термині, белгілі бір қаруды оны ұсынған тараптың мақсатынан тыс қолданған кезде дос халықтар мен әскери күштерге күлдіргісіз, зиянды салдарларды білдіретін. Мысалдарға Батысқа қарсы діни тұлғалар (мысалы, Осама бен Ладен) кіреді, олар кейін жауға да, демеушісіне де шабуыл жасайды; оңшыл контрреволюционерлер өз демеушілерінің азаматтарына есірткі сатады (АҚШ-та ЦРУ мен Контрас кокаин саудасын қараңыз); және банана республикаларының хунталары (Сальвадор азаматтық соғысын қараңыз) американдық тілшілерді немесе монахтарды (мысалы, Дороти Казел) өлтіреді. Бұл термин ресми түрде алғаш рет "Clandestine Service History – Иран премьер-министрі Моссадекті құлату" (1952 жылдың қарашасы – 1953 жылдың тамызы) еңбегінде пайда болды, ол 1954 жылдың наурызында жарияланған, АҚШ және Ұлыбритания үкіметтерінің демеушілігімен өткен 1953 жылғы Иран төңкерісінің ЦРУ-дың ішкі тарихы еді. Осы операцияның blowback салдары Иран революциясы мен Ирандағы кепілге алу дағдарысымен көрінді. АҚШ пен Ұлыбританияның барлау және қорғаныс пропагандасымен байланысты терроризмге қарсы соғыста blowback қалай жұмыс істегендігі туралы жаңа есептер және 21 ғасырдағы медиа кеңістігінде бұл маңызды мәселе болып талқыланды. Эмма Бриант өзінің "Пропаганда және терроризмге қарсы іс-қимыл" кітабында осы мәселені қарастырады, онда ол blowback-тің тікелей және күлдіргісіз салдарлары, бақылау және қоғамға тигізетін әсерлері туралы бірінші қолынан алынған мәліметтер мен пікірталастарды ұсынады.

Никарагуа мен Иран-Контрас

1980 жылдары кері соққы Рейган доктринасының тиімділігі жөніндегі заңдық және саяси пікірталастардың орталық тақырыбы болды. Бұл доктрина антикоммунистік контрреволюционерлерді ашық және құпия түрде қолдауды жақтады. Мысалы, әскери тұрғысынан жеңілген оңшыл Контралардың Никарагуадағы солшыл Сандинист үкіметіне қарсы жүргізген құпия соғысын құпия қаржыландыру Иран-Контра ісіне әкеп соқты. Осы істе Рейган әкімшілігі Контраларды Варшава шартының қаруларымен қаруландыру үшін Иранға (АҚШ-қа достық емес мемлекет) американдық қару-жарақ сатты, нәтижесінде олар американ қалаларында есірткі саудасымен айналысты. Бұдан өзге, Никарагуа мен АҚШ арасындағы сот ісінде Халықаралық сот АҚШ-тың Сандинист Никарагуасына қарсы құпия әскери шабуылдарына қарсы шешім шығарды, себебі екі ел ресми түрде соғыс жарияламаған еді. Рейган доктринасын қолдаушылар, соның ішінде The Heritage Foundation, антикоммунистерге қолдау көрсету коммунистік режимдерді АҚШ-қа ешқандай жауапкершілік келтірмей құлатып, жаһандық суық соғысты жеңіп алуға көмектеседі деп сақтайтын.

Ауғанстан мен Әл-Қаида

Кері соққының мысалдары ретінде ЦРУ-ның Ауғанстанда КСРО-ға қарсы прокси соғысын жүргізу үшін ауған көтерілісшілерін қаржыландыруы және қолдауы; осы ЦРУ қолдауынан пайда тапқандардың кейбіреулері кейіннен Аль-Каиданың АҚШ-қа қарсы террористік науқанына қатысқан болуы мүмкін.

Сирия мен ИМ

Сирия азаматтық соғысы кезінде АҚШ және Сауд Арабиясы Асадқа қарсы қарулы топтарды қолдап, көмек көрсетті. Кейіннен осы топтардың бір бөлігі ИДАБ-қа (Ислам мемлекеті) адалдығын ауыстырды.

Евно Азеф және Ресей Императорлық құпия полициясы

Ресейлік социалистік революционер Евно Азеф, ақы төленген полиция хабаршысы ретінде, ОХРАНА құпия полициясына Социалистік революциялық партияның ықпалды мүшесін қамауға мүмкіндік беретін ақпарат ұсынды. Қамаудан кейін Азеф бос қалған лауазымды иеленді және кісі өлтірулерді ұйымдастырды, соның ішінде Ресей империясының полиция директоры, кейіннен Ішкі істер министрі Вячеслав Плехве (1904) және патшаның інісі, Ұлы князь Сергей Александровичтің (1905) өліміне қатысты. 1908 жылға қарай Азеф революционер-кісі өлтіруші және полиция тыңшысының қос рөлін ойнап, биліктен айына 1000 рубль алатын.

Кеңес дезинформациясының кері әсері

Кеңес барлау қызметі, белсенді шаралардың бір бөлігі ретінде, қарсыластарының шешім қабылдау процесін бұрмалау үшін жиі түрде дезинформация таратқан. Алайда, кейде бұл ақпарат КГБ-ның өзінің байланыстары арқылы кері оралып, бұрмаланған есептерге әкеліп соқты. Лоренс Битман "КГБ және совет дезинформациясы" еңбегінде кеңес барлау қызметіне қатысты кері әсерлер туралы айта келіп, "Әрине, оператордың жартылай немесе толыққанды ашыққа шығып, нысана ел үкіметі қолданған қарсы шараларға ұшыраған жағдайлар болады" деген пікір білдірді.