Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балық түрлері
Species of fish
Ніл шұңқыры (Lates niloticus), сондай-ақ африкалық снук, Голиат шұңқыры, африкалық баррамунди, Голиат баррамунди, алып шұңқыры немесе Виктория шұңқыры деп те аталады, бұл Latidae тұқымдасының Perciformes қатарына жататын тұщы су балығының бір түрі. Ол Африка тропикалық аймағының көп бөлігінде кең таралған, Конго, Нил, Сенегал, Нигер және Чад көлі, Вольта, Туркана көлі және басқа да өзен алаптарында табиғи ортасында өседі. Мысырдағы Мариут көлінің сортаң суларында да кездеседі. Нил шұңқыры Шығыс Африканың экономикасы және азық-түлік қауіпсіздігі үшін маңызды балық болып табылады. Алғашқыда теңіз жапырақтарының арасында Labrus niloticus деп сипатталған, бұл түр Centropomus niloticus деп те аталған. Көп қолданылатын атаулары: африкалық снук, Виктория шұңқыры (бұл саудалық атау шатастырады, себебі бұл түр Виктория көлінде туылмайды, бірақ оған әкелінген), сондай-ақ түрлі африкалық тілдердегі көптеген жергілікті атаулар, мысалы, луо тілінде мбута немесе мпута. Танзанияда оны сангара, санкара немесе ченку деп атайды. Француз тілінде сөйлейтін Африка елдерінде ол "капитан" деп белгілі. Хауса тілінде оның аты – giwan ruwa, яғни "су пилі".
The Nile perch (Lates niloticus), also known as the African snook, Goliath perch, African barramundi, Goliath barramundi, Giant lates or the Victoria perch, is a species of freshwater fish in family Latidae of order Perciformes. It is widespread throughout much of the Afrotropical realm, being native to the Congo, Nile, Senegal, Niger and Lake Chad, Volta, Lake Turkana, and other river basins. It also occurs in the brackish waters of Lake Maryut in Egypt. The Nile perch is a fish of substantial economic and food security importance in East Africa. Originally described as Labrus niloticus, among the marine wrasses, the species has also been referred to as Centropomus niloticus. Common names include African snook, Victoria perch (a misleading trade name, as the species is not native to Lake Victoria, though they have been introduced there), and many local names in various African languages, such as the Luo name mbuta or mputa. In Tanzania, it is called sangara, sankara, or chenku. In Francophone African countries, it is known as capitaine. Its name in the Hausa language is giwan ruwa, meaning "water elephant".
Сипаттама
L. niloticus күміс түсті, көгілдір реңі бар. Оның ерекше қара көздері, ашық сары түсті сыртқы шеңберімен көзге түседі. Ол ең ірі тұщы су балықтарының бірі, ұзындығы шамамен 2 метрге жетеді, салмағы 100 кг-ға дейін барады. Ересек балықтар көлдегі жеткілікті оттегі бар барлық ортада тіршілік етеді, ал жас балықтар негізінен жағалауға жақын суларда болады. Нил балығы – айналасына үстемдік ететін қатал жыртқыш, ол балықтармен (өз түлігін қоса), шаябақтармен, моллюскалармен және жәндіктермен қоректенеді; жас балықтар зоопланктонмен де қоректенеді. Нил балықтары басқа жыртқыштардан қорғану үшін топталып жүзеді.
L. niloticus is silver in color with a blue tinge. It has distinctive dark black eyes, with a bright yellow outer ring. One of the largest freshwater fishes, it reaches a maximum length of nearly , weighing up to Mature fish typically range from , although many fish are caught before they can grow this large. Adult Nile perch occupy all habitats of a lake with sufficient oxygen concentrations, while juveniles are restricted to shallow or nearshore environments. A fierce predator that dominates its surroundings, the Nile perch feeds on fish (including its own species), crustaceans, molluscs, and insects; the juveniles also feed on zooplankton. Nile perch use schooling as a mechanism to protect themselves from other predators.
Инвазивті түрлер
Нил балығы Африканың көптеген көлдеріне, соның ішінде Виктория көлі мен жасалма Нил көліне (Насер көліне) енгізілген. Дүниежүзілік табиғатты қорғау одағының Инвазивті түрлер жөніндегі мамандар тобы *L. niloticus*-ты әлемдегі ең зиянды инвазивті 100 түрдің бірі деп санайды. Австралияның Квинсленд штатында тірі Нил балығын ұстаған кез келген адамға ауыр айыппұл салынады, себебі ол жергілікті баррамундимен тікелей бәсекелеседі, ол осыған ұқсас және ұзынға дейін өседі, ал Нил балығы ұзынға дейін өседі. Бұл түрдің тағамдық маңызы зор. Нил балығы спорттық балық аулаушылардың арасында да танымал, себебі ол жасанды балық аулау құралдарына шабуыл жасайды, сонымен қатар аквамәдениетте өсіріледі.
Nile perch have been introduced to many other lakes in Africa, including Lake Victoria and the artificial Lake Nasser. The World Conservation Union's Invasive Species Specialist Group considers L. niloticus one of the world's 100 worst invasive species. The state of Queensland in Australia levies heavy fines on anyone found in possession of a living Nile perch, since it competes directly with the native barramundi, which is similar and grows to long, while the Nile perch grows to long. The species is of great commercial importance as a food fish. The Nile perch is also popular with sport anglers, as it attacks artificial fishing lures, and it is also raised in aquaculture.
Виктория көліне кіріспе
Бұл түрдің Виктория көліне енгізілуі – шетелдік түрлердің экожүйеге тигізетін теріс әсерлерінің ең көп айтылатын мысалының бірі. Нил балығы Шығыс Африкадағы Виктория көліне 1950 жылдары әкелінді және содан бері коммерциялық мақсатта ауланып келеді. 2003 жылы Нил балығының Еуроодаққа сатылған құны 169 миллион еуроға жетті. Уганда мен Танзания аймағындағы спорттық балық аулау туризмнен қосымша кіріс әкелді. Оның енгізілуі экологиялық тұрғыдан бұзылысқа алып келді және бірнеше жүз жергілікті түрдің жойылуына немесе жойылу қаупіне себеп болды, ал кейбір популяциялар коммерциялық балық аулаумен және Нил балығының қорларымен байланысты өзгереді. Нил балығы бастапқыда жергілікті цихлидтермен қоректенді, бірақ олжаның азаюына байланысты қазір негізінен кішкентай шабақтар мен миноуларды жейді. Жергілікті экожүйенің өзгеруі көл маңындағы жергілікті қауымдастықтарға әлеуметтік-экономикалық әсер етті. Көптеген жергілікті тұрғындар балық аулаудағы дәстүрлі кәсіптерінен шеттетіліп, қолма-қол ақша экономикасына енгізілді, ал экспортқа бағдарланған балық шаруашылығы құрылғанға дейін оларды экономикалық қашқынға айналдырды. Бастапқыда Нил балығының ересектерін ұстауға жеткілікті мықты торларды жергілікті түрде жасау мүмкін болмады, сондықтан оларды қымбат бағамен импорттауға тура келді. Нил балығының енгізілуі жағалауда да қосымша экологиялық әсерлерге ие болды. Жергілікті цихлидтер дәстүрлі түрде күнде кептірілсе, Нил балығының майлылығы жоғары болғандықтан (цихлидтерге қарағанда жоғары), олардың бұзылуын болдырмау үшін кептіру керек. Бұл орманның кесуінен, топырақ эрозиясынан және шөлдеуден ауыр зардап шеккен аймақта отынға деген сұраныстың артуына әкелді. Хьюберт Сопердің (француз-австриялық-бельгиялық өндіріс, 2004 жыл) «Дарвиннің қасіреті» атты «Оскарға» ұсынылған деректі фильмі Нил балығының енгізілуінен туындаған зиянды, соның ішінде Еуропадан жүк көлігімен қару-жарақ пен оқ-дәрілерді әкелуді көрсетеді, олар кейін Нил балығын экспорттау үшін пайдаланылады, бұл айналасындағы аймақтардағы қақтығыстар мен қайғыны одан әрі күшейтеді. Бұл оң немесе теріс деп есептелгеніне қарамастан, Виктория көлінің трофикалық желісі осы жаңа, жоғары деңгейдегі жыртқышқа жақын түрдің енгізілуінен күрт кедейдеген сияқты. Экожүйе жаңа тепе-теңдікке қарай жылжуда болғанымен, оның бұрынғы күйі де, Виктория көліндегі балық шаруашылығының жағдайы да оңай қалпына келтірілмейді.
The introduction of this species to Lake Victoria is one of the most cited examples of the negative effects alien species can have on ecosystems. The Nile perch was introduced to Lake Victoria in East Africa in the 1950s, and has since been fished commercially. In 2003, Nile perch sales to the EU reached 169 million euros. Sport fishing in the region of Uganda and Tanzania provided additional income from tourism. Its introduction was ecologically disruptive and is attributed with causing the extinction or near extinction of several hundred native species, with some populations fluctuating with commercial fishing and the actual Nile perch stocks. The Nile perch initially fed on native cichlids, but with decreasing availability of this prey, it now consumes mainly small shrimp and minnows. The alteration of the native ecosystem had disruptive socioeconomic effects on local communities bordering the lake. Many local people have been displaced from their traditional occupations in the fishing trade and brought them into the cash economy, or before the establishment of export oriented fisheries, turned them into economic refugees. At least initially, nets strong enough to hold adult Nile perch could not be manufactured locally and had to be imported for a high price. The introduction of Nile perch has also had additional ecological effects on shore. Native cichlids were traditionally sun dried, but because Nile perch have a high fat content (higher than cichlids), they need to be smoked to avoid spoiling. This has led to an increased demand for firewood in a region already hard hit by deforestation, soil erosion, and desertification. The Academy Award nominated documentary Darwin's Nightmare by Hubert Sauper (a French Austrian Belgian production, 2004) deals with the damage that has been caused by Nile perch introduction, including the import of weapons and ammunition in cargo planes from Europe, which are then used to export Nile perch, further exacerbating conflict and misery in the surrounding regions. Regardless of whether it is considered positive or negative, the trophic web of Lake Victoria appears to have been drastically impoverished by the introduction of this novel near top level predator. While the ecosystem seems to be moving towards a new equilibrium, neither its former state nor the state of fisheries on Lake Victoria can ever easily be brought back.
Қауіптер
Бұл балық табысты түр түскенмен, оған қауіптер төніп тұр. Ірі жануарлардың бірі болғандықтан, осы түрге ең басты қауіп – шамадан тыс аулау, заңсыз балық аулау құралдарының қолданылуы, сондай-ақ инвазивті су гиацинттері. Жемнің азаюы да фактор болып табылады, себебі ол балықтың мөлшерін кішірейтеді және оны крокодилдер сияқты ірі жыртқыштарға осал етеді.
Despite being a successful invasive species, the fish faces threats. Being a species of megafauna, the most obvious threats to the species are overfishing and the use of illegal fishing gear, as well as invasive water hyacinths. Prey depletion is also a factor, as it decreases the size of the fish and makes it vulnerable to larger predators, such as crocodiles.
Экспорт
2021 жылы Уганда балық өңдеушілер мен экспорттаушылар қауымдастығы экспортты сақтау мақсатында осы түрді жергілікті тұтынуға тыйым салу үшін парламентке шақыру жасады.
In 2021, The Uganda Fish Processors and Exporters Association called on the parliament to ban the local consumption of the species so as to protect its export.
Дін
Ніл балығы Нейт құдайына табынумен байланысты болған. Сондықтан Нил балықтары кейде мумияланып сақталған.
Nile perch were involved with the worship of Neith. As a result nile perch were sometimes mummified.