Кіріспе
Құқықтық теорияның бағытынан тыс
Интерпозиция – АҚШ штатының конституцияға қайшы деп санайтын федералды үкіметтің әрекеттеріне қарсы тұруға құқығы. Интерпозиция теориясы бойынша, штат федералды үкімет пен штат халқының арасында "араласуға" құқылы, яғни штат конституцияға қайшы деп санайтын заңдарды күшіне енгізуден федералды үкіметтің алдын алу үшін шаралар қабылдайды. Бұл теорияның негізінде Конституцияның Оныншы түзетуі тұр, онда былай делінген: "Конституциямен Құрама Штаттарға берілмеген және оларға тыйым салынбаған биліктер тиісінше штаттарға немесе халыққа қалдырылады". *Купер против Аарон* ісінде (358 U.S. 1, 1958) АҚШ Жоғарғы Соты интерпозицияны нақты түрде қабылдамады. Жоғарғы Сот және төменгі федералды соттар федералды заңдарды конституцияға қайшы деп жариялау құқығы федералды сот жүйесіне тиесілі екенін, штаттарға емес, үнемі растап келеді. Соттар интерпозицияны федералды заңның күшіне енуіне кедерес келтіру үшін қолданылғанда заңды конституциялық доктрина деп талмайды. Интерпозиция күшін жою теориясымен тығыз байланысты, ол штаттардың конституцияға қайшы деп танылған федералды заңдарды күштен шығаруға және өз территорияларында оларды күшіне енгізуге тыйым салуға құқығы бар екенін білдіреді. Интерпозиция мен күшін жою ұқсас болғанымен, кейбір айырмашылықтар бар. Күшін жою – жеке штаттың әрекеті, ал интерпозиция бірлесіп әрекет ететін штаттардың шарасы ретінде қарастырылған. Күшін жою – штаттың федералды заңның конституцияға қайшы екенін және оның күшін жойылғандығын, сол штат аумағында күшіне енгізілмейтінін жариялауы. Интерпозиция да штаттың федералды заңның конституцияға қайшы екенін жариялауын қамтиды, бірақ бастапқыда ұсынылған интерпозиция федералды заңның штат аумағында күшіне енгізілмейтіні туралы штаттың жариялануына әкелмейді. Керісінше, заң күшінде қалады. Осылайша, интерпозиция күшін жоюға қарағанда жұмсақ түр болуы мүмкін. Штат федералды заңның конституцияға қайшы екенін анықтағаннан кейін, оны "араластыру" үшін әртүрлі шаралар қолдануға болады. Бұл шараларға конституцияға қайшы заң туралы басқа штаттармен байланыс орнату, басқа штаттардың қолдауын алуға тырысу, заңды жою туралы Конгреске өтініш беру, Конституцияға түзетулер енгізу үшін Конгреске ұсыну немесе конституциялық конвент шақыру кіруі мүмкін. Интерпозиция мен күшін жою көбінесе бірге талқыланады және екі теорияға да бірдей принциптер қолданылады. Іс жүзінде, күшін жою және интерпозиция терминдері көбінесе ажыратылмай қолданылады. Джон К. Калхун бұл терминдердің бір-бірімен алмастырылатынын көрсетіп, былай деді: "Виргиния штатының осылай айқын түрде мәлімдеген бұл араласу құқығы, оны қалай атасаңыз да – штаттық құқық, вето, күшін жою немесе кез келген басқа атау – мен оны біздің жүйеміздің негізгі қағидасы деп санаймын". 1950 жылдардағы оңтүстіктегі мектептердегі сегрегацияны жою күресі кезінде бірқатар оңтүстік штаттар сегрегацияланған мектептерін сақтап қалуға тырысып, егер олар жарамды болса, шын мәнінде күшін жоятын "Интерпозиция актілері" деп аталатын заңдарды қабылдады. Бұл актілер соттармен күшін жойылды, олар интерпозиция немесе күшін жою актілері деп аталды.
19 ғасырдағы интерпозиция әрекеттері
XIX ғасырда бірнеше мемлекет интерпозиция жасауға немесе күшін жоюға тырысты немесе қауіп төндірді. Бұл штаттар көбінесе Вирджиния резолюциясына сілтеме жасап, интерпозиция тілін қолданды, бірақ олар көбінесе күшін жоюға тырысып немесе қауіп төндіріп жатқан болатын. Бұл интерпозиция әрекеттерінің ешқайсысы заңмен бекітілген жоқ. Жоғарғы Сот 1809 жылдан бастап бірнеше істе интерпозиция мен күшін жою әрекеттеріне қарсы үкім шығарды. Азамат соғысы көптеген интерпозиция әрекеттеріне нүкте қойды.
Мектептердің бөлінуін жою
Бірнеше оңтүстік штаттар 1950 жылдары Жоғарғы соттың «Браунның білім беру жөніндегі ісі» бойынша шешімінен кейін интерпозицияны қолдануға тырысты. Бұл шешімде сегрегациялық мектептердің Конституцияны бұзатыны айтылды. Оңтүстік штаттарында көптеген адамдар «Браун» шешіміне қарсы болды. Олар «Браун» шешімінің штаттардың құқықтарын конституциялық емес түрде шектеу екенін, ал штаттардың бұл шешімді өз территорияларында күшін жоюға құқығы бар екенін мәлімдеді. Ричмонд Ньюс Лидер газетінің редакторы Джеймс Дж. Килпатрик мектептерді біріктіруге «күшті қарсылық» көрсетуге шақыратын бірқатар мақалалар жазды. Килпатрик федералды үкіметтің әрекеттеріне қарсы тұрудың конституциялық негізі ретінде штаттардың интерпозиция идеясын жаңғыртты. Кем дегенде он оңтүстік штат өздерінің мектептерін біріктіруге кедергі келтіру үшін интерпозиция немесе күшін жою заңдарын қабылдады. «Купер против Аарон» (358 U. S. 1, 1958) ісінде Жоғарғы сот Арканзас штатының күшін жою және интерпозицияны қолдану әрекетін қабылдамады. Арканзас штаты мектептерін біріктіруге кедергі келтіру үшін бірнеше заң қабылдады. Жоғарғы сот штаттық үкіметтердің «Браун» шешімін күшін жоюға құқығы жоқ деп бір ауыздан шешім шығарды. Жоғарғы сот «Браун» шешімі мен оны іске асыру «штат заң шығарушылары немесе штат басшылары немесе сот органдары ашық және тікелей жоя алмайды, сондай-ақ олармен сегрегацияны болдырмау үшін оқшау схемалар арқылы, олардың әрекеттері «шеберлікпен немесе әдейілеп» жасалған болса да, оны жанама жолмен күшін жоюға болмайды» деп мәлімдеді. Осылайша, «Купер против Аарон» ісі федералды заңды күшін жоюға тырысатын штаттардың әрекеттерінің нәтижесіз екенін тікелей көрсетті. Луизиана штатының интерпозиция заңына қатысты ұқсас істе Жоғарғы сот федералды округтік соттың шешімін бекітті, ол интерпозицияны қабылдамады. Округтік сот интерпозиция теориясын қарастырып, Конституцияда интерпозицияға негіз жоқ екенін анықтады. Округтік сот былай деп мәлімдеді: «Интерпозиция конституциялық доктрина емес екені анық. Егер оны қабылдаса, бұл конституциялық билікке заңсыз қарсылық болар еді. Әйтпесе, «бұл тек наразылық білдіру болар еді, заң шығарушылар өздерінің кернеуін жеңілдету үшін буды шығарып жіберуге мүмкіндік беретін клапан». Қаулылар қаншалықты салтанатты немесе ынталы болса да, олардың заңдық күші жоқ». 1963 жылғы тамыздағы «Менің арманым бар» сөзінде Мартин Лютер Кинг мырза Вашингтондағы жұмыс және бостандық үшін наурызға қатысушыларға былай деді: «Менің арманым бар: бір күні Алабама штатында, оның қатыгез расистерімен, губернаторының аузынан интерпозиция мен күшін жою сөздері тамған кезде, бір күні дәл сол Алабама штатында қара нәсілді ұлдар мен қыздар ақ нәсілді ұлдар мен қыздармен бірге қол ұстасып, бауырлар болып өмір сүретін күні келеді».
I have a dream that one day down in Alabama with its vicious racists, with its governor having his lips dripping with the words of interposition and nullification, one day right there in Alabama little black boys and black girls will be able to join hands with little white boys and white girls as sisters and brothers.
Қазіргі заманғы пікірталас
Жақында бірнеше штаттық заң шығарушы органдарда араласу және күшін жою мәселелері көтерілді. Кейбір заң шығарушылар штаттар осы теорияларды пайдаланып, Конгрестің белгілі бір актілерін, әсіресе 2010 жылғы Пациенттерді қорғау және қолжетімді күтім туралы заңды конституцияға қайшы деп жариялауы керек деседі. Бірнеше штаттың заң шығарушы органдарында араласу немесе күшін жою туралы заң жобалары ұсынылды. Оппозиция тарапынан араласудың конституциялық негізі жоқ және ол жарамсыз деп жауап берілді.