Кіріспе

Голландиялық географ Иоанн немесе Иоанн Де Лает (лат. Ioannes Latius) (1581 жылы Антверпенде туған, 15 желтоқсан 1649 жылы Лейденде жерленген) – голландиялық географ және Голландияның Батыс Үндістан компаниясының директоры. Филип Берден оның "Жаңа әлем тарихы" еңбегін "XVII ғасырда жарық көрген Америка туралы ең толық сипаттама" және "Канаданың негізін қалаушы карталарының бірі" деп атады. Де Лает Манхэттен, Нью-Амстердам (қазіргі Нью-Йорк қаласы) және Массачусетс аттарын алғаш рет картаға түсірді.

Өмір

Де Лет 1581 жылдың қыркүйек және желтоқсан аралығында Антверпенде дүниеге келді, ол киім саудагері Ханс Де Леттің ұлы еді. 1584 жылы Антверпен испандық әскерлерге түскен кезде, отбасы, ондаған мың протестант фламандтар сияқты, Солтүстік Нидерландыға қашып, Амстердамда қоныстанды. Сол жерде Иоганнес латын мектебінде білім алды. 1597 жылы Лейден университетінде теология және философия мамандықтарына қабылданды. Оның ұстаздарының бірі – ұлы гуманист ғалым Джозеф Юст Скалигер, ол оның өмірінің соңына дейін хат алмасып тұрды. Бітірген соң, 1603 жылы әкесі оны Лондонға саудагерлік тәжірибе алу үшін жіберді. Онде ол ағылшын-голланд саудагерінің қызы Якобминдже ван Лурға үйленді, бірақ 1607 жылы оның ерте қайтыс болуынан кейін Лейденге оралды. 1608 жылдың 7 мамырында Лейденде Мария Будевиньс ван Берликумға үйленді. Де Лет жерді мелиорациялау және теңіз саудасына инвестиция салған арқасында байлығын арттырды және 1620 жылы Голландтың Батыс Индия компаниясының негізгі директорларының бірі болды, бұл лауазымды өмірінің соңына дейін сақтап қалды. Лейден қаласы оны 1618-1619 жылдардағы Дорт синодына ақсақал делегаты ретінде жіберді. Бос уақытында Де Лет көп уақытын кітаптармен, қолжазбалармен, карталармен, глобустармен және картиналармен жабдықталған кабинетінде өткізді. Ол шіркеу тарихынан бастап әлемдік тарихқа дейінгі тақырыптар бойынша көптеген еңбектер жазды. 1648 жылы жарық көрген *Historia Naturalis Brasiliae* басылымындағы маңызды рөл атқарды, бұл еңбек Георг Маркграф пен Виллем Писоның Бразилия флорасы мен фаунасы туралы зерттеулерінің жинағы еді, олардың қамқоршысы Голланд Бразилиясының губернаторы Йохан Мауриц болды. Маркграф өзінің бөлігін құпия шифрмен жазған, бірақ ол еңбек жарияланбастан бұрын қайтыс болды. Де Лет оны шешіп берді. Де Леттің тағы бір үлесі – осы маңызды еңбекке жазған алғы сөзі, онда Солтүстік-Шығыс Бразилияның ұқсас климатты басқа аймақтармен салыстырылатынын атап көрсетті. Бұл еңбек Солтүстік Еуропа және одан тыс жерлердегі ғылыми ортада кеңінен таралды және жүз елу жыл бойы авторитетті мәтін ретінде алмастырылмады. Ол сонымен қатар Плинийдің *Historia naturalis* және Витрувийдің *De architectura* еңбектерін редакциялады, Жаңа әлем туралы егжей-тегжейлі есеп жазды және өзінің қырық басылымының ішінен (жарияланбаған) көне ағылшын тілінің латын сөздігін құрастырды. Оның корреспонденттерінің арасында ағылшын антиквариясы Уильям Камден, сэр Генри Спилман, сэр Уильям Босвелл, Абрахам Уилок, сэр Симондс Д'Еуес, Джеймс Ашер, Патрик Янг, Джон Моррис және даниялық антиквари Оле Ворм болды. Де Лет 1649 жылдың желтоқсанында Гаагада қайтыс болды. Ол 14-ші күні Лейдендегі Питерскерк шіркеуіне, 1633 жылы қайтыс болған Мария Будевийнспен бірге жерленді.

Жаңа әлем тарихы

Оның "Жаңа әлем тарихы" бірнеше басылымда Бонавентура және Абрахам Эльзевиерс, Лейден баспасында жарық көрді. Бірінші басылым 1625 жылы голланд тілінде «Nieuwe Wereldt ofte Beschrijvinghe van West Indien, uit veelerhande Schriften ende Aen teekeningen van verscheyden Natien» деген атпен жарыққа шықты; екінші басылым да 1630 жылы голланд тілінде Джоанн Де Лаеттің «Beschrijvinghe van West Indien» деген атпен жарияланды. «Tweede druk: In ontallycke placesen verbetert, vermeerdert, met eenige nieuwe caerten, beelden van verscheyden dieren ende planten verciert» деген атаумен шықты. 1633 жылы өзі дайындаған латын тіліндегі басылымы «Novus Orbis seu descriptionis Indiae Occidentalis Libri XVIII authore Joanne De Laet Antverp. Novis tabulis geographicis et variis animantium, Plantarum Fructuumque iconibus illustrata» деп аталды; 1640 жылы ол өзінің аудармасында француз тілінде «L'Histoire du Nouveau Monde ou description des Indes Occidentales, contenant dix huict livres, enrichi de nouvelles tables geographiqiues & figures des animaux, plantes & fruicts» деген атпен жариялады. Әрбір кезекті басылымда карталар айтарлықтай жаңарып отырды.

Басқа жұмыстар

Ұлы Моғол империясы, Дж. С. Хойланд пен С. Н. Баннерджи аударған. Тарапоревела, Бомбей, 1928 жыл. Мунширам Манохарлал қайта басылымы, Нью-Дели, 1975, "Персия" (лат. Persia seu Regni Persici Status Variaque Itinera in atque per Persiam: cum Aliquot Iconibus Incolarum), LVGD. БАТАВ. Elzeviriana баспасынан, Анна MDCXXXIII (1633).