Кіріспе
Йодидті тұз (немесе йодталған тұз) – йод элементінің әртүрлі тұздарының өте аз мөлшері қосылған ас тұзы. Йодты қабылдау йод тапшылығын болдырмайды. Әлем бойынша шамамен екі миллиард адам йод тапшылығынан зардап шегеді, бұл зиякерлік және даму мүгедектігінің алдын алуға болатын негізгі себебі болып табылады. Тапшылық қалқанша безінің проблемаларына, соның ішінде эндемиялық зобқа да әкеледі. Көптеген елдерде йод тапшылығы – халық денсаулығы үшін маңызды мәселе, оны йодты шамалы мөлшерде натрий хлорид тұзына қосу арқылы тиімді шешуге болады. Йод – микроэлемент және тағамдық минерал, ол кейбір аймақтарда, әсіресе теңіз жағалауларында табиғи түрде кездеседі, бірақ йод «ауыр элемент» саналатындықтан және химиялық элементтердің молылығы атомдық массасының артуымен азаятындықтан, Жер қыртысында сирек кездеседі. Егер топырақта йодтың табиғи деңгейі төмен болса және өсімдіктер оны сіңіре алмаса, тұзға қосылған йод адамға қажетті шамалы, бірақ маңызды мөлшерде йодты қамтамасыз етеді. Ашық қаптамадағы йодидті тұз жоғары температура мен ылғалдылықта тотығу және йодтың сублимациялану процестері арқылы йодтың мазмұнын жылдам жоғалта алады. Өндіріс және сақтау технологияларының нашар болуы ас тұзында йодтың жеткіліксіз мөлшеріне де алып келуі мүмкін.
Iodised salt (also spelled iodized salt) is table salt mixed with a minute amount of various salts of the element iodine. The ingestion of iodine prevents iodine deficiency. Worldwide, iodine deficiency affects about two billion people and is the leading preventable cause of intellectual and developmental disabilities. Deficiency also causes thyroid gland problems, including endemic goitre. In many countries, iodine deficiency is a major public health problem that can be cheaply addressed by purposely adding small amounts of iodine to the sodium chloride salt. Iodine is a micronutrient and dietary mineral that is naturally present in the food supply in some regions, especially near sea coasts but is generally quite rare in the Earth's crust since iodine is a so called heavy element, and abundance of chemical elements generally declines with greater atomic mass. Where natural levels of iodine in the soil are low and the iodine is not taken up by vegetables, iodine added to salt provides the small but essential amount of iodine needed by humans. An opened package of table salt with iodide may rapidly lose its iodine content in high temperature and high relative humidity conditions through the process of oxidation and iodine sublimation. Poor manufacturing techniques and storage processes can also lead to insufficient amounts of iodine in table salt.
Химиялық, биохимиялық және тамақтану аспектілері
Иодид көздері ретінде өндірушіге байланысты төрт органикалық емес қосылыс қолданылады: калий йодаты, калий йодиді, натрий йодаты және натрий йодиді. Осы қосылыстардың кез келгені ағзаға тироксин (Т4) және трийодтиронин (Т3) гормондарының қалқанша безінің биосинтезі үшін қажетті йодты береді. Жануарлар да йодты қоспалардан пайда көреді, ал этилендиаминнің иодсутегінің туындысы мал азығының негізгі қоспасы болып табылады. Тұз – йодты халыққа жеткізудің тиімді құралы, өйткені ол бүлінбейді және басқа тауарларға қарағанда әлдеқайда болжамды мөлшерде тұтынылады. Мысалы, Швейцарияда тұздағы йодтың концентрациясы біртіндеп өсті: 1922 жылы 3,75 мг/кг. Бұл өсімдер жалпы швейцариялық халықтың йод деңгейін жақсартатыны анықталды. Иодидпен йодталған тұз ұзақ уақыт бойы ауамен байланысқа түскенде йодтың мөлшерін баяу жоғалтады. Иодатпен байытылған тұздар сақтау және қыздыру кезінде салыстырмалы түрде тұрақты; басты мәселе – тұздың өзіндегі қоспаларды азайту, оларды салыстырмалы түрде оңай жоюға болады. Ылғал йодаттың ыдырауын тездетеді, бірақ қоспалар алынып тасталғаннан кейін бұл үдеріс тоқтатылады. Көпшілік пікірдің қарамастан, ядролық төтенше жағдайларда адамның қалқанша безін қорғау үшін йодталған тұзды калий йодидінің (КИ) орнына қолдануға болмайды. Йодталған тұзда радиоактивті йодты қалқанша безінің сіңіруіне кедергі келтіретін жеткілікті йод мөлшері жоқ.
Өндіріс
Тамақ тұзын калий йодаты немесе калий йодидінің ерітіндісімен шашып йодтауға болады. Бір тонна (2000 фунт) тұзды йодтастыру үшін 57 грамм калий йодаты қажет, оның бағасы шамамен 1,15 АҚШ доллары (2006 жылы). Кальций силикаты және натрий ферроцианиді сияқты ұйысуға қарсы заттар, олар тұздың бірігіп қалмауын қамтамасыз етеді. Ересектер үшін күніне 150 микрограмм (0,15 мг) йод қажет.
Аргентина
1967 жылдың 8 мамырынан бастап адамдар мен жануарлар қолданатын тұз иодталануы керек, бұл талап 17259 нөміріндегі заңмен белгіленген.
Австралия
2003-2004 жылдары жүргізілген сараптамада австралиялық балалардың йод жетіспеушілігі анықталды. Осы сараптама нәтижесінде Австралия үкіметі «органикалық» наннан басқа барлық нанға йодталған тұз қосуды міндеттеді. Дегенмен, жүкті және бала емізетін әйелдер үшін бұл шара жеткіліксіз болуы мүмкін деген қауіп бар.
Бразилия
Иод тапшылығы аурулары 1950 жылдары Бразилия билігі тарапынан халықтың шамамен 20 пайызы қарыншамен ауырған кезде маңызды қоғамдық денсаулық мәселесі ретінде анықталды. Ұлттық санитарлық бақылау агенттігі (ANVISA) ас тұзының міндетті йод мөлшерін белгілеуге жауапты. Бразилиялықтардың күнделікті тұтынатын ас тұзының орташа мөлшері 12 граммды құрайды, бұл күніне ұсынылған 5 граммдық нормадан екі есе көп. Йодты артық тұтынудан сақтану үшін 2013 жылдың шілдесінде Бразилиядағы ас тұзының йодталған мөлшері 15–45 мг/кг дейін төмендетілді. Мамандар бұл қадамды сынға алып, үкімет тұзды аз тұтынуға ынталандырса, бұл иод мәселесін шешерімен қатар жоғары қан қысымының таралуын да азайтуға мүмкіндік берер еді деген пікір білдірді.
Канада
Канададағы тұтынушыларға ас үстелі мен шаруашылыққа қолдануға сатылатын тұз 0,01% калий йодидімен йодталған болуы керек. Теңіз тұзы және басқа мақсаттар үшін, мысалы, тұздау үшін сатылатын тұз йодталмаған күйінде сатылуы мүмкін.
Қытай
Қытай халқының көп бөлігі тамаққа қолданылатын йодтың жеткілікті көздерінен шалқап, ішкі аймақтарда тұрады. 1996 жылы Қытай Халық Денсаулық сақтау министрлігі йод тапшылығы салдарынан Қытайда 10 миллион адамда зиякерлік дамудың бұзылуы тіркелгенін хабарлады. Қытай үкіметі 119 жылдан бері тұз өндірісінде заңды монополияны сақтап келеді және 1960 жылдары тұзды йодтауды бастады, бірақ 1980 жылдардағы нарық реформалары жеке өндірушілерден йодталмаған тұзды кеңінен контрабандалауға алып келді. Нинся провинциясының ішкі аймағында тұтынылатын тұздың бар болғаны 20%-ы Қытай Ұлттық Тұз Өнеркәсібі Корпорациясы арқылы сатылды. Қытай үкіметі контрабандалық тұзға қарсы күресті күшейтіп, тұз монополиясын қамтамасыз ету үшін 25 000 офицерден тұратын тұз полициясын құрды. 2000 жылға қарай қытай халқының 90%-ы йодталған тұзды тұтынуға қол жеткізді.
Үндістан
Үндістан мен оның барлық штаттары адамдарға қолдануға арналмаған йодталмаған тұзды сатуға тыйым салады. Дегенмен, осы саясатты іске асыру және сақтау толыққанды емес; 2009 жылғы сауалнама көрсеткендей, үй шаруашылықтарының 9% йодталмаған тұзды, ал тағы 20% жеткілікті мөлшерде йодталмаған тұзды қолданған. Йодталған тұз Үндістанға 1950 жылдардың соңында енгізілді. Мемлекеттік және мемлекеттік емес арнайы бағдарламалар мен бастамалар арқасында халықтың хабардарлығы артты. Қазіргі таңда йод тапшылығы тек бірнеше шалқарыған аймақтарда ғана кездеседі, оларға әлі де жете алмаймыз. Үндістанда кейбір адамдар Гималай тау тұзын пайдаланады. Бірақ тау тұзында йодтың мөлшері аз, сондықтан оны басқа йодқа толы тағамдармен бірге ғана тұтыну керек.
Иран
1992 жылы йодталған тұзды қолдану жөніндегі ұлттық бағдарлама басталды. 1990 жылы жүргізілген ұлттық сараптама көрсеткендей, Иранның әртүрлі аймақтарында йод тапшылығының көрсеткіші 20%-дан 80%-ға дейін болды, бұл халық денсаулығы үшін үлкен мәселе екенін көрсетеді. Теңізден шалқақтап жатқан орталық облыстарда йод тапшылығы ең жоғары деңгейде болды. Ұлттық тұзды байыту бағдарламасы үлкен және жылдам жетістікке жетті. Иранда зоб ауруының таралуы күрт төмендеді. 1996 жылғы ұлттық сараптама бойынша, ұлдардың 40%-ы және қыздардың 50%-ы зоб ауруына шалдыққан. 2001 жылғы үшінші ұлттық сараптамада зобтың жалпы көрсеткіші 9,8% болды. 2007 жылы төртінші ұлттық сараптама ирандықтардың йодталған тұзды тұтынуын басталғанынан кейін 17 жыл өткен соң жүргізілді. Осы зерттеуде зобтың жалпы көрсеткіші 5,7% құрады. Соңғы жылдары йодталмаған тұздарды, әсіресе теңіз тұзын тұтынудың өсуіне байланысты йод тапшылығы туралы алаңдаушылық күшейді, оны Ирандағы дәстүрлі медицина қызметкерлері белсенді түрде ұсынады. Олардың көпшілігінде арнайы білімі жоқ.
Қазақстан
Қазақстан, Орталық Еуразияда орналасқан және жергілікті азық-түлік жабдықталымында йодтың жеткілікті мөлшері сирек кездесетін ел, тұзды йодтау бағдарламалары арқылы йод тапшылығын күрт азайтты. 1990 жылдардың ортасында үкімет пен коммерциялық емес ұйымдардың халыққа йодталған тұздың пайдасы туралы түсіндіру науқаны басталды, ал 2002 жылы тағамдық тұзды йодтау заңмен міндетті етілді.
Непал
Тұз сауда корпорациясы 1963 жылдан бері Непалда йодталған тұзды таратуда. Халықтың 98 пайызы йодталған тұз қолданады. Адамдарға қолдану үшін йодталмаған тұзды пайдалануға тыйым салынған. Тұздың бір килограмы шамамен 0,27 АҚШ доллары тұрады.
Филиппин
1995 жылдың 20 желтоқсанында Филиппин президенті Фидель В. Рамос 8172 Республикалық заңға қол қойды: Ел бойынша тұзды йодтау туралы заң (ASIN). Дегенмен, йодталмаған тұздың жергілікті өндірісі әлі де жалғасуда.
Румыния
Румыния парламенті бекіткен және 2009 жылы қайта жарияланған 568/2002 заңына сәйкес, 2002 жылдан бері бүкіл елде йодталған тұз міндетті түрде таратылуда. Ол тұрмыстық тұтыну үшін, нан пісіру орындарында және жүкті әйелдер үшін нарықта міндетті түрде қолданылады. Жануарларға берілетін азық пен тамақ өнеркәсібі үшін йодталған тұз қолдану ерікті, бірақ кеңінен таралған. Тұзды йодтау процесі тұздың әр килограмында кемінде 30 мг йод болуын қамтамасыз етуі керек.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африка үкіметі 1995 жылдың 12 желтоқсанынан бастап сатылатын барлық тұзды йодтауды міндеттеді.
Швейцария
Швейцария әлемдегі алғашқы азық-түліктерді байыту бағдарламасында йодталған тұзды енгізген бірінші ел болды. 20 ғасырдың басында Швейцария кантондарының көп бөлігінде қарынша ауруы эндемикалық деңгейде таралған. Йодтың қарыншаға әсер ететіні белгілі болғанмен, Генрих Хунзикер, Адлисвильдегі дәрігер, йодтың қажетті дозасы өте аз екенін (ал көп мөлшерде қолданғанда зиянды әсерлер туындауы мүмкін екенін) дәлелдегенше және Отто Байард тағы бір дәрігер осы идеяға негізделген сәтті тәжірибелер жүргізгенше, қарыншаның йод тапшылығынан туындайтыны туралы теория қабылданбады. Хунзикердің теориясын білген Байярд қарынша ауруымен күрескен ауылдарда йодтың өте аз мөлшерін қамтитын йодталған тұзбен тәжірибелер жүргізді. Осы тәжірибелердің сәттілігі 1922 жылдан бастап Швейцария кантондарының барлығында йодталған тұзды пайдалануға алып келді. Бүгінде Швейцарияда йодталған тұз қолданыла береді, ал бұрынғы эндемикалық йод тапшылығы жойылды.
Сирия
1980 жылдардың соңында сириялық эндокринолог Самир Уэсс гипотиреоз туралы зерттеу жүргізді және сириялықтардың 90 пайызының гипотиреозға шалдыққанын, 50 пайызының қалқанша безінің жетіспеушілігінен денсаулық проблемаларына ұшырағанын, ал 10 пайызының осы мәселе салдарынан оқу үлгерімінің төмендегенін анықтады. Д-р Уэсс бұл нәтижелерді Сириядағы табиғи ішу суының көздеріндегі минералдардың жеткіліксіз болуымен байланыстырды. Ол бұл зерттеудің қорытындысын Сирия Денсаулық сақтау министрлігіне ұсынды. Содан кейін 2021 жылға дейін тұзға йод қосу шартты түрде міндетті болды, бірақ экономикалық санкцияларға байланысты экономикалық қиындықтар туындағандықтан Сирия үкіметі тұзды йодтаудан бас тартты.
Ұлыбритания
Иодталған тұз Ұлыбританияда кеңінен қолжетімді емес, себебі ас тұзы тұтынылатын тұздың аз бөлігін құрайды және тұзды азайту кампаниясымен мүдделер қақтығысы бар, ол тұз тұтынуды одан әрі азайтуға бағытталған. Ұлыбритания сүті тарихи түрде иодты қабылдаудың баламалы жолын ұсынды, ол үшін мал азығы арқылы жанама түрде байытылады. Мал азығын йодтау алғашқыда 1930 жылдары сиырдың денсаулығын жақсарту мақсатында басталды. Сүт сауу залдарында қолданылатын иодофор дезинфекциялау құралдары да сиырлар үшін иод көзі болып табылады. Кейіннен сүт өнімдерін насихаттау бағдарламалары халықтың сүт тұтынуын арттырып, халықтың иод тұтынуын арттырып, дерлік зобты жою арқылы "көңілсіз қоғамдық денсаулықтың жеңісін" жасады. Алайда, бірқатар факторлар бұл жеңіске қауіп төндіреді: 2005 жылы жануарлар азығының иод мөлшеріне шектеу қойылды, органикалық сүт (минералды қоспаларға шектеулер болғандықтан, иодтың мөлшері аз). Мичиган университетінің педиатрия профессоры Дэвид Мюррей Коуи АҚШ-ты швейцариялық практиканы қабылдауға итермеледі, яғни ас және дастарқан тұзына натрий йодиді немесе калий йодидін қосу. 1924 жылдың 1 мамырында Мичиганда иодталған тұз саудаға шығарылды. 1924 жылдың күзінде Мортон тұз компаниясы иодталған тұзды бүкіл ел бойынша тарата бастады. 2017 жылғы зерттеу 1924 жылы иодталған тұздың енгізілуі иод тапшылығынан зардап шеккен халықтың төрттен бір бөлігінің IQ деңгейін көтергенін анықтады. Бұл зерттеулер "АҚШ-та IQ көрсеткішінің жоғарылау үрдісі (Флинн эффектісі) шамамен он жыл бойына жалғасып келе жатқанын түсіндіре алады". 2013 жылғы зерттеуде иодталған тұз енгізгеннен кейін орташа интеллекттің 1 стандартты ауытқу, иод тапшы аймақтарда 15 балл және ұлттық деңгейде 3,5 балл деңгейінде біртіндеп өсуі байқалды. 2018 жылғы зерттеуде иодталған тұзды бүкіл ел бойынша тарату табысты 11 пайызға, еңбекке қатысу деңгейін 0,68 пайыздық пунктке және толық жұмыс уақытын 0,9 пайыздық пунктке арттырғаны анықталды. Зерттеуге сәйкес, "Бұл әсерлер көбінесе жас әйелдердің экономикалық жағдайындағы өзгерістерге байланысты болды. Ересек жасқа жеткеннен кейін ерлер де, әйелдер де иодтаудың нәтижесінде отбасылық табыстары жоғары болды".
Консервілеу және маринадтау үшін қоспасыз тұздар
Үстел тұзынан айырмашылығы, оған көбінесе йод пен ұюға қарсы қосылыстар қосылады, ал арнайы консервілеу және тұздау тұзы көкөністер мен басқа да тағамдарды тұздау үшін қолданылатын тұздық суды дайындауға арналған. Дегенмен, көпшілік пікірдің қарамастан, йодталған тұз тұздаманың түсіне, дәміне немесе консистенциясына әсер етпейді. АҚШ-тан импортталатын өңделген тағамдардың көпшілігінде йодталған тұз қолданылмайды, бұл йод тапшылығының болуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырады. Ал Таиландтан келетін өңделген тағамдар халықтың көп бөлігін жеткілікті йодпен қамтамасыз етеді.
Қос қуатталған тұз (DFS)
Тұз темір мен йодпен екі рет күшейтілуі мүмкін. Темір, тұздағы йодпен реакцияға түсуіне жол бермеу үшін стеаринмен микрокапсулаланады. Тұз арқылы йод пен темірді бірге жеткізу, екі кемшілік те жиі кездесетін аймақтарда йод және темір тапшылығымен күресудің тұрақты жолы болуы мүмкін. Иодияланған тұзға темір қосу бірнеше химиялық, техникалық және органолептикалық қиындықтармен байланысты. 2001 жылы кеңейтуге қолданылатын DFS қоспасы пайда болғаннан бері, Гана, Үндістан, Кот-д'Ивуар, Кения және Мароккода жүргізілген зерттеулерді қоса алғанда, DFS бастамасын қолдайтын ғылыми әдебиеттер көбейіп келеді.
Фторланған тұз
Кейбір елдерде ас тұзы тіс саулығын жақсарту үшін калий фторидімен өңделеді.
Диэтилкарбамазин
Үндістан мен Қытайда лимфалық филяриазбен күресу мақсатында тұзға диэтилкарбамазин қосылған.