Жапон жазу жүйесінің құрылымы және тарихы

Кіріспе

Жапон жазу жүйесінің құрылымы – қазіргі заманғы жазу жүйесі және оның тарихы

Қазіргі жапон жазу жүйесі логографиялық канджиді, яғни қабылданған қытай таңбаларын, және слогтық кананы қолданады. Кананың өзі екі слогарий жұбынан тұрады: хирагана, негізінен тума немесе жапон тіліне бейімделген сөздер мен грамматикалық элементтер үшін қолданылады; катакана, негізінен шетелдік сөздер мен есімдер, қарыз сөздер, ономатопея, ғылыми атаулар және кейде баса көрсету үшін қолданылады. Жапон тіліндегі жазудың шамамен барлық сөйлемдері канджи мен кананың қосындысынан тұрады. Мұндай жазулардың қосындысы және канджи таңбаларының көп саны болғандықтан, жапон жазу жүйесі қазіргі уақытта қолданылып жүрген ең күрделі жүйелердің бірі саналады. Жүзделген канджи таңбалары тұрақты түрде қолданылады, олардың көпшілігі дәстүрлі қытай таңбаларынан шыққан. Жапонияда жасалғандары «жапон канджиі» (和製漢字) деп, сондай-ақ «ел канджиі» (国字) деп аталады. Әр таңбаның өзіндік мағынасы (немесе мағыналар ауқымы) болады, ал көпшілігі бірнешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешешеше контекстке байланысты. 2010 жылдан бері жапон бастауыш және орта мектеп оқушылары 2136 джойо канджиін үйренуі керек. Канджилердің жалпы саны 50 000-нан асады, бірақ бұл тек тарихи жазбаларда кездесетін және қазіргі заманғы жапон тілінде ешқашан қолданылмаған он мыңдаған таңбаларды қамтиды. Қазіргі жапон тілінде хирагана мен катакананың әрқайсысында 46 негізгі таңба немесе 71 диакритиканы қоса алғанда бар. Бір немесе екі кішігірім ерекшелікпен, жапон тіліндегі әр түрлі дыбыс (яғни әр түрлі буын, қатаң түрде әр мора) әр буындағы бір таңбаға сәйкес келеді. Канджиден айырмашылығы, бұл таңбалар тек дыбыстарды ғана білдіреді; олар тек сөздердің бір бөлігі ретінде мағынаны білдіреді. Хирагана мен катакана таңбалары да бастапқыда қытай таңбаларынан шыққан, бірақ олар оңайлатылған және өзгертілген, сондықтан олардың шығу тегі бұдан былай визуалды түрде айқын емес. Кандзисіз мәтіндер сирек кездеседі; олардың көпшілігі балалар кітаптары, өйткені балалар кішкентай кезінен бірнеше кандзи біледі немесе компьютерлер, телефондар және бейнеойындар сияқты күрделі графемаларды көрсете алмайтын компьютерлер, телефондар және бейнеойындар. Жас жапон тілінде латын әліпбиінен алынған инициализмдер аздап қолданылады, мысалы, "BC/AD", "a. m./p. m.", "FBI" және "CD". Романизацияланған жапон тілін көбінесе кананы әлі меңгермеген жапон тілінің шетелдік студенттері және компьютерлік енгізу үшін ана тілімен сөйлейтіндер қолданады.

The modern Japanese writing system uses a combination of logographic kanji, which are adopted Chinese characters, and syllabic kana. Kana itself consists of a pair of syllabaries: hiragana, used primarily for native or naturalised Japanese words and grammatical elements; and katakana, used primarily for foreign words and names, loanwords, onomatopoeia, scientific names, and sometimes for emphasis. Almost all written Japanese sentences contain a mixture of kanji and kana. Because of this mixture of scripts, in addition to a large inventory of kanji characters, the Japanese writing system is considered to be one of the most complicated currently in use. Several thousand kanji characters are in regular use, which mostly originate from traditional Chinese characters. Others made in Japan are referred to as "Japanese kanji" (和製漢字), also known as "country's kanji" (国字). Each character has an intrinsic meaning (or range of meanings), and most have more than one pronunciation, the choice of which depends on context. Japanese primary and secondary school students are required to learn 2,136 jōyō kanji as of 2010. The total number of kanji is well over 50,000, though this includes tens of thousands of characters only present in historical writings and never used in modern Japanese. In modern Japanese, the hiragana and katakana syllabaries each contain 46 basic characters, or 71 including diacritics. With one or two minor exceptions, each different sound in the Japanese language (that is, each different syllable, strictly each mora) corresponds to one character in each syllabary. Unlike kanji, these characters intrinsically represent sounds only; they convey meaning only as part of words. Hiragana and katakana characters also originally derive from Chinese characters, but they have been simplified and modified to such an extent that their origins are no longer visually obvious. Texts without kanji are rare; most are either children's books — since children tend to know few kanji at an early age — or early electronics such as computers, phones, and video games, which could not display complex graphemes like kanji due to both graphical and computational limitations. To a lesser extent, modern written Japanese also uses initialisms from the Latin alphabet, for example in terms such as "BC/AD", "a. m./p. m.", "FBI", and "CD". Romanized Japanese is most frequently used by foreign students of Japanese who have not yet mastered kana, and by native speakers for computer input.

Араб цифрлары

Араб цифрлары (дәстүрлі канджи цифрларынан өзгеше) көлденең мәтінде сандарды жазу үшін жиі қолданылады, әсіресе нәрселерді нөмірлегенде, санды көрсетуден гөрі, мысалы телефон нөмірлері, сериялық нөмірлер және мекенжайлар. Араб цифрлары Жапонияға латын әліпбиімен шамамен бір уақытта, 16 ғасырда Муромачи кезеңінде, алғашқы байланыс португалдық теңізшілер арқылы келді. Бұл цифрлар Еуропадан бастау алған жоқ, себебі португалдар оларды Иберия түбегін арабтар басып алған кезде алған. Сондай-ақ, жапондық сандарды қараңыз.

Хентаигана

Хентаигана (変体仮名), Мейдзи реформасымен қолданыстан шығарылған ескіше каналар жиынтығы, кейде көне дәуірдің әуесін беру үшін қолданылады, мысалы, тағамдарда (әсіресе, собада).

Қосымша механизмдер

Джукуджикун – сөздің мағынасын көрсететін канджилермен жазылған, бірақ осы канджилердің әдеттегі жазылуы мен айтылуы сөздің дыбысына мүлдем қатысы жоқ жағдайларды білдіреді. Атежи болса, сөздің мағынасымен еш байланысы жоқ, тек сөздің дыбысын ғана көрсететін канджилерді пайдалануды атайды.

Статистика

1993 жылғы жапондық "Асахи Шимбун" газетінің корпусының статистикалық талдауы (шамамен 56,6 миллион сөз) мынаны көрсетті: + таңба жиілігі Таңбалар Түрлері Корпустың үлесі (%) Канджи4,47641.38 Хирагана8336.62 Катакана866.38 Пунктуация және символдар9913.09 Араб цифрлары102.07 Латын әріптері520.46 + Канджи жиілігі Жиілік саны Күмулятивті жиілік (%) 1010.00 5027.41 10040.71 20057.02 50080.68 1,00094.56 1,50098.63 2,00099.72 2,50099.92 3,00099.97

Жинақтау

Жапон тілінде сөздерді тізу (сөздердің ретін анықтау) канжи емес, сөздердің жазылуын көрсететін канаға негізделген. Кана екі кең таралған тәртіп бойынша реттелуі мүмкін: басым гожюон (елу дыбыс) тәртібі немесе көне ироха тәртібі. Канжи сөздіктері әдетте радикалдық жүйе бойынша тізіледі, бірақ SKIP сияқты басқа жүйелер де бар.

Жазу бағыты

Дәстүрлі түрде жапон тілі дәстүрлі қытайлық тәжірибеден мұра етілген татегаки (縦書き) деп аталатын форматта жазылады. Бұл форматта әріптер жоғарыдан төменге қарай бағандармен жазылады, ал бағандар оңнан солға қарай реттеледі. Әр бағанның төменгі жағына жеткен соң, оқырман ағымдағы бағанның сол жағындағы бағанның жоғарғы жағынан оқуды жалғастырады. Қазіргі жапон тілінде йокогаки (横書き) деп аталатын тағы бір жазу форматы қолданылады. Бұл жазу форматы көлденең және ағылшын тіліндегідей солдан оңға қарай оқылады. Татегаки форматында басылған кітап омыртқасы оң жаққа қаратылып ашылады, ал йокогаки форматында басылған кітап омыртқасы сол жаққа қаратылып ашылады.

Аралық және үтір белгілері

Жапон тілінде әдетте сөздер арасында бос орын болмайды, сондай-ақ мәтін бір жолдан екінші жолға сөз шекарасын ескермей көшуі мүмкін. Бұл әдет қытай жазуының үлгісімен жасалған, онда әрбір таңба өзі жеке сөз болып саналады, сондықтан аралықтар артық (бірақ күрделі сөздер жиі кездеседі). Дегенмен, кана және аралас кана/канджи мәтінінде жапон тілін оқитын адамдар мағынасын түсіну арқында сөздердің қайда бөлінетінін анықтауы керек. Мысалы, ақыл-ойымен бөлінуі тиіс. Ромаджиде бір затты екі сөзбен немесе бір сөзбен транслитерациялау керек пе, әзірге нақты жоқ. Мысалы, 愛する, 愛 және する сөздерінен құралған, түрліше транслитерацияланады немесе . Жапон оқырмандарына көмектесу үшін, әдетте катаксанада жазылатын, жат және беймәлім шетелдік сөздер 中黒 (накагуро) деп аталатын тыныш белгісімен бөлінеді. Мысалы, ビル・ゲイツ. Бұл белгі кейде туған жапон сөздерін бөлу үшін де қолданылады, әсіресе канджи таңбаларының тіркесімінде, түсіндіруде шатасу немесе түсініксіздік туындаған жағдайларда, сондай-ақ адамдардың толық аты-жөні үшін қолданылады. Жапон тіліндегі нүкте (.) және үтір (、) ағылшын тіліндегідей мақсаттарда қолданылады, бірақ үтірдің қолданылуы ағылшын тіліне қарағанда еркін болуы мүмкін. Сұрақ белгісі (?) дәстүрлі немесе ресми жапон тілінде қолданылмайды, бірақ бейресми жазуда немесе диалогтың жазбасында, егер сөйлем сұрақ түрінде айтылғаны анық болмаса, қолданылуы мүмкін. Қуаныш белгісі (!) тек бейресми жазуда қолданылады. Екі нүкте мен нүкте-сызықтар қолданылады, бірақ олар әдеттегі мәтінде жиі кездеспейді. Тіке тікес сөздер «» белгілерімен жазылады, ал бір-біріне енген тіке тікес сөздер «» белгілерімен жазылады. Әртүрлі жақша түрлері мен сызықтар бар.

Кандзидің импорты

Жапонияның қытай әріптерімен алғашқы кездесуі біздің заманымыздың 1-ші ғасырында, хан императоры Гуангудің 57 жылы жапон елшісіне сыйлаған алтын мөр арқылы болған болуы мүмкін. Дегенмен, жапондықтардың қытай жазуында б.з. 4-ші ғасырына дейін сауатты болғаны екі күдіксіз. Бастапқыда қытай таңбалары жапон тілін жазу үшін қолданылмады, себебі сауаттылық – бұл халық тілі емес, классикалық қытай тілінде еркін сөйлей білуді білдірді. Көп ұзамай, канбун (漢文) деп аталатын жүйе пайда болды, ол кандзимен және қытай грамматикасына өте ұқсас, жапон тіліне аудармасын білдіретін белгілерді қолданды. Жапонияның ең көне жазба тарихы – 712 жылға дейін жинақталған Кодзики (古事記) канбунда жазылған. Күні бүгінге дейін жапон мектептері мен кейбір орта мектептерде оқу бағдарламасының бір бөлігі ретінде канбун оқытылады.

Маньёгананың дамуы

Жазбаша жапон тілі үшін толыққанды жазу жүйесі маньёгананың (万葉仮名) дамуына дейін болған жоқ. Маньёгана қытай тілінен алынған оқуларынан (семантикалық мағынасы емес, фонетикалық құндылығы үшін) канжиді пайдаланды. Маньёгана бастапқыда поэзияны жазу үшін қолданылды, мысалы, 759 жылға дейін жинақталған «Манъёшю» (万葉集) поэзия жинағында, осы жинақтың атынан жазу жүйесі де аталған. Кейбір ғалымдар маньёгананың Баекжеден шыққандығын айтады, бірақ бұл гипотезаны жапон ғалымдарының көпшілігі жоққа шығарады. Қазіргі заманғы кана жазулары – хирагана мен катакана – маньёгананың жеңілдетілген және жүйеленген түрі. Қытайдан жапон тіліне көптеген сөздер мен ұғымдар келгендіктен, олардың көпшілігі түпнұсқа қытай тіліндегідей айтылуымен жапон тіліне тікелей енді. Бұл қытай тілінен алынған оқу «Оньёми» (on'yomi) деп аталады, ал мұндай сөздер жиынтығы ағылшын тілінде «Sino-Japanese», ал жапон тілінде «канго» (漢語) деп аталады. Сонымен қатар, жапон тілінде бұрыннан-ақ көптеген канжилерге сәйкес келетін сөздер болған. Авторлар осы сөздерді білдіру үшін канжиді жиі пайдаланды. Бұл жапон тілінен алынған оқу «кунъёми» (訓読み) деп аталады. Бір канжиде «онъёми» мен «кунъёми» болмауы, біреуі немесе бірнешеуі болуы мүмкін. Етістіктер мен сын есімдердің бастапқы канжисінен кейін «окуригана» жазылады, бұл сөздің формасын өзгертуге және белгілі бір канжидің оқуын нақтылауға көмектеседі. Бір таңба әртүрлі сөздерде әртүрлі оқылуы мүмкін. Мысалы, 行 таңбасы «ику» (行く) сөзінің бірінші буыны ретінде «i», «оконау» (行う) сөзінің алғашқы үш буыны ретінде «окона», «гёрэцу» (行列) сөзінде «гё», «гинко» (銀行) сөзінде «ко», ал «андон» (行灯) сөзінде «ан» деп оқылады. Кейбір тіл білімі мамандары жапон тілінің қытай сөздерін қабылдауын Англияны нормандтар басып алған кезде латын сөздерінің ағылшын тіліне енуімен салыстырады. Ағылшын тілі сияқты, жапон тілінде де қытай және жапон тілінен шыққан әртүрлі түбірлері бар көптеген синонимдер бар. «Сино-жапон» тілі көбінесе формалдырақ немесе әдеби тіл деп есептеледі, дәл сол сияқты ағылшын тіліндегі латын сөздері де көбінесе жоғары стильді көрсетеді.

No full fledged script for written Japanese existed until the development of man'yōgana (万葉仮名), which appropriated kanji for their phonetic value (derived from their Chinese readings) rather than their semantic value. Man'yōgana was initially used to record poetry, as in the Man'yōshū (万葉集), compiled sometime before 759, whence the writing system derives its name. Some scholars claim that man'yōgana originated from Baekje, but this hypothesis is denied by mainstream Japanese scholars. The modern kana, namely hiragana and katakana, are simplifications and systemizations of man'yōgana. Due to the large number of words and concepts entering Japan from China which had no native equivalent, many words entered Japanese directly, with a similar pronunciation to the original Chinese. This Chinese derived reading is known as Onyomi (on'yomi), and this vocabulary as a whole is referred to as Sino Japanese in English and kango (漢語) in Japanese. At the same time, native Japanese already had words corresponding to many borrowed kanji. Authors increasingly used kanji to represent these words. This Japanese derived reading is known as kun'yomi (訓読み). A kanji may have none, one, or several on'yomi and kun'yomi. Okurigana are written after the initial kanji for verbs and adjectives to give inflection and to help disambiguate a particular kanji's reading. The same character may be read several different ways depending on the word. For example, the character 行 is read i as the first syllable of iku (行く), okona as the first three syllables of okonau (行う), gyō in the compound word gyōretsu (行列), kō in the word ginkō (銀行), and an in the word andon (行灯). Some linguists have compared the Japanese borrowing of Chinese derived vocabulary as akin to the influx of Romance vocabulary into English during the Norman conquest of England. Like English, Japanese has many synonyms of differing origin, with words from both Chinese and native Japanese. Sino Japanese is often considered more formal or literary, just as latinate words in English often mark a higher register.

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі

1900 жылғы реформалардың толыққанды нәтиже бермеуі және Жапониядағы ұлтшылдықтың күшеюі жазу жүйесін одан әрі маңызды түрде реформалауға тиімді түрде кедергі келтірді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңде қолданыстағы кандзилердің санын шектеу бойынша көптеген ұсыныстар жасалды, сондай-ақ бірнеше газет өз еркімен кандзи қолдануын азайтып, фуригана қолдануын арттырды; бірақ бұл шаралар ресми түрде қолдау алмады, тіпті оларға қарсылық та болды. Дегенмен, табысты реформаның бірі – хирагананың стандартизациялануы болды, ол жапон тіліндегі морфемаларды жазу мүмкіндігін әрбір морфема үшін тек бір хирагана таңбасына дейін азайтуды қамтыды, нәтижесінде бұрын қолданылған басқа хираганалардың барлығы хентаигана деп белгіленіп, күнделікті қолданудан шығарылды.

Романшалау

Жапон тілін латын әріптерімен жазудың бірнеше тәсілі бар. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер үшін жасалған Хепберн әдісі де-факто стандарт болып саналады және Жапония ішінде де, сыртында да кеңінен қолданылады. Кунрей-шики жүйесі жапон тілінің дыбыстануымен (фонологиясымен) жақсы сәйкес келеді, бұл ана тіліне ие адамдарға оны үйренуді жеңілдетеді. Ол Білім министрлігімен ресми түрде мақұлданған және жапон тілін екінші тіл ретінде үйреніп жатқан шетелдіктер жиі қолданады. Басқа латынша жазу жүйелеріне Нихон-шики, JSL және Вапуро ромажи жатады.