Кіріспе

Жапондықтардың Сингапурды басып алуы кезінде Сингапурда құрылған Ұйым – Бос Үндістанның Уақытша үкіметі немесе, қысқасы, Азад Хинд – Үндістанда жапондықтар қолдаған, аз ғана уақытқа созылған уақытша үкімет болды. Ол 1943 жылғы қазанда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық Сингапурда құрылды және Жапон империясының марионеттік мемлекеті саналды. 1943 жылғы 21 қазанда құрылған бұл үкіметтің идеяларын Субхас Чандра Бос қалыптастырды, ол үкіметтің басшысы және мемлекет басшысы болды. Үкімет Оңтүстік-Шығыс Азиядағы британдық отарлық территориядағы үнді азаматтары мен әскери қызметкерлеріне билік ету құқығын жариялады, сондай-ақ жапон күштері мен Үндістан Ұлттық Армиясы басып алатын Үндістан территориясына болашақта билік етуді көздеді. Азад Хинд үкіметінің өз валютасы, соты және азаматтық кодексі болды. Кейбір үндістердің пікірінше, оның құрылуы британдықтарға қарсы тәуелсіздік күресіне маңызды үлес қосты. Жапония 1943 жылы жапондықтар басып алған Андаман және Никобар аралдарының номиналды билігін тапсырды, бірақ үкімет жапондық қолдауға мұқтаж болды. Уақытша үкімет құрылғаннан кейін, Бос Үндістан Үнді-Бірма майданында одақтас күштерге қарсы соғыс жариялады. Оның армиясы – Үндістан Ұлттық Армиясы (Азад Хинд Фаудж) – Имфаль-Кохима секторында Жапон императорлық армиясының құрамында британдық Үндістан армиясымен және одақтас күштермен шайқасты. INA алғашқы ірі шайқасын Имфал шайқасында өткізді, онда жапондық 15-ші армияның басшылығымен Кохимадағы британдық қорғанысын бұзып, Моирангқа жетті. Бірақ одақтас күштердің қарсылығы, әуедегі басымдығы және бұзылған жабдықтау желісі жапондықтарды да, INA-ны да кері шегінуге мәжбүр етті. Азад Хиндтің өмір сүруі Үндістан Ұлттық Армиясының өмір сүруімен тікелей байланысты болды. Үкімет соғыс аяқталғанға дейін Андаман аралдарының әкімшілігі британдықтарға қайтарылғанша жұмысын жалғастырды, бірақ Азад Хиндтің шектеулі билігі Рангун қаласындағы INA әскерлерінің соңғы ірі тобының тапсырылуымен аяқталды. Бостың қазасы бүкіл Азад Хинд қозғалысының соңы деп есептеледі. INA-дан қатты зиян шеккен Британ империясы INA сот процесінде 300 INA офицерін мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады, бірақ Конгресс тарапынан қарсылық туғаннан кейін бұл істен бас тартты.

Құру

"Азад Хинд" идеясының бастауы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы үндістандық экспатрианттардың екі конференциясына тікелей байланысты, алғашқысы 1942 жылдың наурыз айында Токиода өтті. Бұл конференцияны Жапонияда тұратын үндістандық экспатриант Раш Бехари Боз ұйымдастырды, нәтижесінде Жапония империясымен саяси жағынан байланысты тәуелсіз Үндістан мемлекетін құруға жасалған алғашқы қадам ретінде Үндістан Тәуелсіздік лигасы құрылды. Раш британдықтарды Үндістаннан ығыстыруға көмектесетін тәуелсіздік армиясын құруды да көздеді – бұл күш кейіннен Үндістан Ұлттық Армиясы (ИНА) атанды. Сол жылы Бангкокте өткен екінші конференцияда Субхас Чандра Боз Лига басшылығына қатысуға шақырылды. Боз сол кезде Германияда тұрып, су асты кемесімен Жапонияға сапар шекті. Лига құрылған кезде жасы ұлғайған Раш Бехари Боз Лиганы ұйымдастыруда қиындықтарға тап болды және Ұлттық Армияны құру үшін қажетті ресурстарды қамтамасыз ете алмады. Ол Үндістан Тәуелсіздік Лигасының президенті лауазымынан Субхас Чандра Бозға ауыстырылды; оның өз еркімен кетіп қалғандығы немесе үндістандық ұлтшылдарға көбірек күш-жігер мен назар аударуды қажет ететін жапондықтардың қысымымен орнынан бас тартылғандығы туралы пікірлер қарама-қайшы. Боз 1943 жылдың 13 маусымында Токиоға келді және Үндістанның шығыс провинцияларына шабуыл жасап, британдықтарды субконтиненттің бақылауынан ығыстыру ниетін білдірді. Боз 2 шілдеде Сингапурға келді, ал 1943 жылдың қазан айында Катай кинотеатрында "Еркін Үндістанның Уақытша Үкіметі" құрылғанын ресми түрде жариялады. Осы жаңа саяси құрылымның міндеттерін анықтағанда Субхас былай деді: "Уақытша Үкіметтің міндеті – британдықтар мен олардың одақтастарын Үндістан жерінен ығыстыруға бағытталған күресті бастау және жүргізу". Боз Раш Боздан моральдық жағдайы нашар және жеткіліксіз жарақталған Ұлттық Армияның ресми басшылығын қабылдап, жапондықтардың көмегімен оны кәсіби армияға айналдырды. Ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жапондық оккупация аймақтарында тұратын үндістандық азаматтарды жұмыға алды және Сингапур, Малайя және Гонконгтағы британдық күштерінен ұсталған көптеген үндістандық әскери тұтқындарды ИНА бригадаларына қосты.

Тану

Азад-Хиндті заңды мемлекет ретінде тек шектеулі сандағы елдер ғана, олардың ішінде тек Остік державалар мен олардың одақтастары мойындады. Азад-Хиндтің тоғыз елмен дипломатиялық қарым-қатынасы болды: нацистік Германия, Жапония империясы, Италия Социалдық Республикасы, Тәуелсіз Хорватия мемлекеті, Ван Цзинвей үкіметі, Таиланд, Бірма мемлекеті, Маньчжуко және Екінші Филиппин Республикасы. Оның басылып алынған Сингапурда құрылғаны жарияланған кезде Ирландияның Taoiseach-ы Эмон де Валера Бозеге құттықтау хаты жолдады. Алайда, Виши Франциясы Остік державамен ынтымақтас болғанымен, Азад-Хиндті ресми саяси тұрғыдан мойындаған жоқ. Бұл үкімет 1943 жылғы қарашада Үлкен Шығыс Азия конференциясына бақылаушы ретінде қатысты.

Үкімет әкімшілігі және Екінші дүниежүзілік соғыс

Боздың "Азад Хинд" құрылғанын жариялаған түні үкімет АҚШ және Ұлыбританияға қарсы соғыс жариялады. Үкіметке "Нетаджи" (мағынасы шамамен "жетекші") атағы берілген Субхас Босқа кеңесші орган ретінде қызмет ететін министрлер кабинеті кірді, ол Уақытша үкіметтегі басты тұлға болды. Ол үкімет пен әскерге дербес билік жүргізді. Бостың абсолютті өкілеттігіне ешқандай күмән болған жоқ: Кабинеттің жауапкершілігі болған жоқ, олар тек кеңес бере алатын. 1943 жылдың қазан айының соңында Бос Токиоға ұшып, Жапонияның "Үлкен Шығыс Азияның өркендеу аймағына" қатысты "Үлкен Шығыс Азия конференциясына" бақылаушы ретінде қатысты. Үндістан техникалық тұрғыдан Жапонияның "Үлкен Шығыс Азия" анықтамасының құзырына кірмегендіктен, ол делегат ретінде қатыса алмады, бірақ конференцияда батыстың отаршылдығы мен империализміне қарсы сөз сөйледі. Конференция аяқталғаннан кейін Азад Хиндке соғыстың басында Жапон императорлық теңіз күштері басып алған Андаман және Никобар аралдарында шектеулі мемлекеттік билік берілді. Ол аумақтың ресми губернаторымен шектеулі байланысқа түсті, орнына Үндістан ұлттық армиясын кеңейту, жеткілікті адам мен материалдық ресурстарды қамтамасыз ету, оның іс-қимылдарын жоспарлау, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы үнді халқының әкімшілік және қарым-қатынастарын анықтау және Үндістандағы жапондық жоспарлар мен оның уақытша үкіметін анықтауға белсенді қатысты. Теориялық тұрғыдан алғанда, үкімет жергілікті халықтан салық жинауға, заңдар шығаруға және оларды орындауға құқылы болды, бірақ іс жүзінде оларды жапондық бақылаудағы полиция күштері жүзеге асырды. Бастапқыда үндістер бұл салықтарды төлеуге дайын болды, бірақ Уақытша үкімет ИНА-ны қаржыландыру үшін соғыс уақытындағы салықтарды арттырғанда, соғыс аясында оларға деген ықыласы азайды. Соғыстан кейінгі тергеуде Логанатан жапондықтар полиция күштерін толық бақылауда ұстағандықтан, аралдардың білім беру бөліміне ғана толық құқықтары болғанын мойындады. Ол наразылық ретінде басқа салаларға жауапкершілікті қабылдаудан бас тартты. Ол 1944 жылдың 30 қаңтарында Хомфриганджта болған қырғынды болдырмауға күші жетпеді, онда жапондықтар тыңшылық күдігімен қырық төрт үндістандық азаматты атып өлтірді. Олардың көпшілігі Порт-Блэрдегі көшбасшысы Диван Сингхтің жапондықтардың зорлық-зомбылығынан арал тұрғындарын қорғауға бар күшін салғаннан кейін түрмеде қаза тапқан тәуелсіздік лигасының мүшелері еді. Азад Хиндтің ИНА түріндегі әскери күштері британдықтарға қарсы бірнеше жетістіктерге қол жеткізіп, жапон әскерімен бірге Шығыс Үндістанның Имфал қаласын қоршауға алды. Делиге қарай жорық жоспарлары, жол бойы қолдаушылар мен жаңа сарбаздарды жинаумен, муссон маусымының басталуымен және Имфалды басып алуға сәтсіздікке ұшырауымен тоқтап қалды. Британдық бомбалау моральдық рухты күрт төмендетті, ал жапондар ИНА күштерімен бірге Үндістаннан шегіне бастады.

INA жеңілісі және Уақытша үкіметтің құлдырауы

Жапондықтардың көмегінен қол үзген ИНА британдықтардың Рангунға шабуылынан қорғау үшін жалғыз қалды және ауыр жеңіліске ұшырады. Бозға Үндістанның тәуелсіздігі үшін күресін жалғастыру мақсатында Бирмадан кету ұсынылды, ол Рангун құлағанға дейін Сингапурға қайтып келді. Андаман және Никобар аралдарындағы Азад Хинд үкіметі, жапон және үнді әскерлерінің аралдағы гарнизондары британдықтарға жеңілгенде және аралдар қайта басып алынғанда таратылды. Әңгімеге сүйенсек, Боз Тайваньдан Кеңес Одағына қашуға тырысқанда ұшақ апатында қаза тапты. 1945 жылы Остік державалардың құлауымен, ИНА-ның жойылуымен және Боздың ізсіз жоғалуымен Уақытша еркін Үндістан үкіметінің қызметі тоқтатылды. Үндістан Ұлттық армиясының бригадаларын басқарған әскерлер британдықтар тарапынан соғыс тұтқындары ретінде ұсталды. Осы тұтқындардың көпшілігі Үндістанға жеткізіліп, британдық соттарда мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды, олардың ішінде полковник Гурбакш Сингх Дхилон сияқты жоғары шенді офицерлер де болды. Бұл адамдарды британдықтардың қудалауынан қорғау мәселесі соғыстан кейінгі жылдары Британ үкіметі мен Үндістан тәуелсіздік қозғалысы арасындағы негізгі даудың ортасына айналды.

Тікұшақ державаларымен қарым-қатынастар

Субхас Чандра Бос Жапония империясымен және Германия мен Италияның фашистік мемлекеттерімен одақтас болғандықтан, Ұлыбритания оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Азиядағы жапон империализміне қарсы тұратын империализмге қарсы ресми ұстанымы үшін даулы тұлға ретінде көрсетті. Бос өзінің отаршылдықтың барлық түрлеріне қарсы екенін, бірақ Ұлыбританияның "демократия үшін соғысқа түсуі" екіжүзділік екенін айтты, себебі олар Үндістандағы отаршылдық халқына демократия мен тең құқықтарды беруден бас тартты. Бос британдық нәсілдік саясатқа қарсы шығып, бірмалықтар, жапондықтар және басқа да азиялықтардың нәсілдік кемсітушілігін жою үшін жұмыс істейтінін мәлімдеді. Ұлыбритания Босты фашизммен айыптады, оның дәлелі ретінде Азад Хиндтің Уақытша үкіметіндегі рөлін көрсетті; сондай-ақ, ол Үндістанда тоталитарлық мемлекет құруды қалағандығын айтты. Бос парламенттік демократияның тәуелсіздік алғаннан кейін бірден Үндістанға қолайлы емес екенін және орталықтандырылған, өзін-өзі қамтамасыз ететін, жартылай социалистік Үндістанды бір партияның қатаң бақылауында ұстаудың Үндістан үкіметі үшін ең жақсы жолы екенін сенді. Оның кейбір идеялары Үндістанның Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейінгі үкіметтік саясатын қалыптастыруға көмектесті. Азад Хиндтің саяси тұрғыдан Жапониямен және Одақтас державалармен байланысы Бостың Үндістанның тәуелсіздігіне қатысты прагматикалық көзқарасымен байланысты болуы мүмкін деген пікірлер айтылды. Конгрестің зорлықсыз қозғалысына көңілі толмаған Бос британдықтардың әлсіздігін пайдаланып, Үндістанның тәуелсіздігін қолдайтын лагерьде болды. Азад Хиндтің барлық өмірі бойында Бос жапондықтардың ынтымақтастығынан алыстауға және өзін-өзі қамтамасыз етуге тырысты, бірақ бұл қиын болды, өйткені Азад Хиндтің үкіметтік құрылым ретінде пайда болуы жапондықтардың қолдауымен ғана мүмкін болды, ал Азад Хиндтің үкіметі мен әскері оларға толығымен тәуелді болды. Дегенмен, Бос қазіргі Үндістанда кейбіреулер үшін батыр саналады және Үндістанның тәуелсіздігі үшін күрескен адам ретінде еске алынады. Алайда, Субхас Чандра Бос Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін фашизм мен нацизмді қолдап, 1930 жылы Калькуттада жасаған сөйлеуінде Үндістанға "қазіргі Еуропа социализм және фашизм деп атаған нәрселердің синтезі" қажет екенін мәлімдеді. Жапондық әскерлер Үндістанда британдықтарға қарсы соғыстың көп бөлігін өткізгенімен, INA өзі жеке-жеке тиімді жауынгерлік күш болды, британдық және одақтас әскерлерімен кездесіп, Имфал шайқасында өзінің із қалдырды. 1944 жылдың 18 сәуірінде полковник Шәукат Малик басқарған жанкешті жасақ британдық қорғанысты бұзып, Манипурдағы Мойрангты басып алды. Азад Хинд әкімшілігі осы тәуелсіз Үндістан аумағын өзіне қаратып алды. Мойрангтан кейін INA Кохима жолын бұзып, Сильчар мен Кохимадағы британдықтардың позицияларына қауіп төндірді. Полковник Гулзара Сингхтің колоннасы Үндістанға 250 мильдей еніп кірді. Азад бригадасы ағылшын-американдық позицияларды айналып өтіп, алға жылжиды. Алайда, INA-ның ең ауыр және соңында өлімге әкелетін шектеулері жапондық логистика мен жабдықтауға, сондай-ақ одақтастардың әуедегі басымдығына байланысты болды, бұл, құйылыс жаңбырдан су басқан жабдықтау желісімен бірге, INA мен жапондардың Имфалды алуға жасаған әрекеттерін күйретіп жіберді. Имфалды қоршау сәтсіз аяқталып, жапондар ресурстарды оңтүстік Азиядан Тынық мұхитына ауыстыра бастады, онда олар АҚШ әскерлерімен күресті, ол әскерлер аралдан аралға қарай жапондық иеліктеріне қарсы алға жылжыды. Бостың Бирма шекарасынан Делиге қарай жылжу жоспарлары Имфалдағы INA-ның жеңілісі және аймақтағы британдық әуе және кейіннен теңіз басымдылығынан кейін жапондық әскерлердің тоқтауынан кейін ешқашан іске аспайтыны анық болды. Жапондықтардың Азад Хиндке қолдауы азайды, содан кейін 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Жапонияның американдықтарға берілуімен толық құлдырады.