Кіріспе

Мошия (Мешхети, мүмкін, Мушкилермен байланысты) – Грузияның Иберия, Армения және Колхис аралығындағы таулы аймақ. Моски таулары Кавказ және Анти-Тавр тауларының арасындағы жалғастыратын тізбек болды. Ол аймақтың халқы мошилер деп аталды. Олар Мушкилермен байланысты болуы мүмкін. Вильгельм Гезениус мошилердің Киелі кітаптағы Мешех тайпасынан тарағанын ұсынады. Страбон Моски тауларын Кавказға қосылатын жер ретінде көрсетеді (География, 11.2.1). Оның сөзіне қарағанда, Моши елі Фасис, Глаук және Гипп өзендерінің үстінде жатыр (География, 11.2.17). Онда «Фрикс салған Левкофея храмы мен Фрикс питиі орналасқан; ешқашан қой құрбандық етілмейді. Бұрын бай болған, бірақ біздің заманымызда Парнакс тонады, ал кейінірек Пергам Митридаты тонады» (сол жерде). Кавказтану саласындағы көрнекті ғалым Кирилл Тумановтың пікірінше, москилер – ерте грузин тайпалары, олар алғашқы грузин мемлекеті Иберияға біріктірілді. Мушкилер б.з.д. 1115–1100 жылдарға жататын Ассирия патшасы Тиглат Пилесер I-нің клинопись тақташаларында еске алынады. Ол оларға қарсы Коммагененің солтүстігіндегі және Грузия мен Армения тауларында жорық жүргізді. Игорь Диаконовтың сөзінше, мушкилер протоармян тілінде сөйлеген болуы мүмкін, олар тілдерін Балкандан Кіші Азияға көшіріп, жол бойында хуриттермен (және урарттармен) және лувийлермен араластырған. Дегенмен, мушки мен армян тілдері арасындағы байланыс әлі де нақты емес және көптеген қазіргі ғалымдар тікелей тілдік байланысты жоққа шығарды. Сонымен қатар, генетикалық зерттеулер армян ұлтына б.з.д. 1200 жылдан кейін елеулі араласуды растамайды, сондықтан Мушкилер, егер олар қола дәуірінің құлдырауы кезінде немесе одан кейін Балқан немесе Батыс Анатолиядан көшіп келсе, протоармяндарға үміткер емес. Алайда, басқалар (кем дегенде шығыс) Мушкилердің немесе Месхилердің отаны Оңтүстік Кавказ аймағында екенін, олар көбінесе грузин тілін ана тілі ретінде қолданғанын айтады. Орта ғасырлық карталарда Моши аймағы армян және ибериялық бөліктерімен көрсетілген.