Кіріспе

1971 жылы Мелвин Ван Пиблстің түсірген фильмі. "Свитт Свиттбектің Бадасссс әнінің" музыкалық қосымшасын Earth, Wind & Fire тобы орындады. Ван Пиблстің дәстүрлі жарнамалауға қаржысы жетпегендіктен, ол фильм шығар алдында саундтрек альбомын жариялап, назар аударуға тырысты. Алғашқыда фильм АҚШ-та екі кинотеатрда ғана көрсетілді (Атланта және Детройт қалаларында). Кейін ол прокаттан 15,2 миллион доллар табыс әкелді. Хьюи П. Ньютон фильмнің революциялық маңызын жоғары бағалап, құттықтады, ал "Свиттбек" Қара пантера партиясының мүшелері міндетті түрде көруге тиіс фильмге айналды. Variety журналының мәліметінше, бұл Голливудқа "соғысшыл" қаралар бейнеленген фильмдердің жоғары табыс әкелуі мүмкін екенін көрсетті, соның нәтижесінде "блэксплойтинг" жанры пайда болды. Алайда, сыншы Роджер Эберт Ван Пиблстің бұл туындысын exploitation фильмі деп санамады. 2020 жылы Конгресс кітапханасы фильмді "мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізді.

Сюжет

Жас афроамерикалық жетім 1940 жылдары Лос-Анджелестегі жезөкше үйінде баспана табады. Ол қолжуғышпен жұмыс істейді, оны жезөкшелердің бірі азғырады. Әйелдер оған "Сүйікті сүйікті" деп, оның жыныстық қабілеті мен үлкен пенисі үшін құрмет көрсетеді. Ересектегі Свиттбек жезөкшелік секс-шоуда өнер көрсетеді. Бір күні түнде екі ақ полицей келіп, Свиттбектің бастығы Бетлмен сөйлеседі. Қара нәсілді адам өлтірілді, ал қара нәсілділер қауымы күдіктілерді ұстауға қысым жасайды. Полиция басшыларын қанағаттандыру үшін Свитбэкті тұтқындап, оны қылмыс үшін айыптап, бірнеше күннен кейін дәлелдің жоқтығы үшін босатуды ұсынады. Бүркіт келіседі де, олар Свитбэкті тұтқындайды. Полиция бөлімшесіне бара жатқанда, офицерлер кейбір қиындықтардан кейін Му Му есімді жас Қара пантераны тұтқындайды. Олар оны Свиттбекке шынжырмен байлайды, бірақ Му Му офицерлерді қорлағанда, екеуін де машинадан шығарып, Му Муның шынжырларын шешіп, ұрады. Одан кейін Свиттбек қолқаптарын мыспен қаптағандай етіп бұзып, офицерлерді ұрып-соғып, оларды комага түсіреді. Свиттбек жезөкшеханаға көмек сұрауға келеді, бірақ Бектер өзін тұтқындаудан қорқып, бас тартады. Свиттбек кетіп бара жатқанда, оны полиция бастығы ұстап алады және ұрып-соғады, бірақ қара революционер оны полиция бөлімшесіне апарып бара жатқан полиция машинасына молотов коктейлін лақтырып жібергенде қашып кетеді. Ол кейін бұрынғы қызына барады, ол да оған көмектесуден бас тартады, бірақ жыныстық қатынасқа түсу үшін оның қолқаптарын кесіп тастайды. Содан кейін Свитбек өзінің діни қызметкерінен көмек сұрайды, бірақ ол полиция шіркеудің есірткіден құтылу орталығын жауып тастайды деп қорқып, бас тартады. Полиция қызметкерлері Сорғышты сұхбатқа алады, ол Свиттбектің қайда екенін анықтауға тырысады, оны құлағына қарудан атып, саңырау етеді. Свиттбек Му Мумен кездеседі және қара бандиттер оларды Оңтүстік Лос-Анджелес арқылы шетке қарай айдап жібереді. Олар бір түні тасталып кеткен ғимаратқа тоқтағанда, оның тозақ періштелерінің қауіпсіз үйі екенін біледі. Олардың бас киімін киген президенті Суитбекті дуэльге шақырады: қаруды таңдауға шақырады және оның әйел екенін білгеннен кейін ол жынысты таңдайды және жеңіске жетеді. Байкерлер ерлерді өз клубтарында қалдырып, Мексикаға алып баратын барлық қара түсті Ист-Бэй-Драконның мүшесін күтеді. Түнде клубты қарулы екі полиция қызметкері басып алады. Свиттбек тұтқындауға қарсылық көрсетіп, өзін-өзі қорғауда екі офицерді де өлтіреді, бірақ Му Му ауыр жарақат алады. Келесі күні таңертең Аждаһа келеді, бірақ оның мотоциклі тек біреуін ғана алып жүре алады; Свитбек одан Му Муды алып кетуін сұрайды, өйткені белсенді олардың болашағы. Свиттбек пен Мю-Мю тұтқындалудан қашып жүрген кезде полицияға қысым көбейеді; полиция бастығы өзінің қызметкерлерін қашқындардың үлгісі қара көтеріліске әкелуі мүмкін деп ескертеді. Полиция ақ әйелмен ұйықтап жатқан қара адамды қатты ұрды, оны қашқындардың бірі деп ойлады және ол кез келген жағдайда ұрып-соғуды лайықты деп тапты. Кейінірек, полиция қатыгездігінен кейін мүгедек арбада отырған Бетлді, Свиттбек деп саналатын мәйітті анықтау үшін моргқа әкеледі және ол басқа біреу екенін көргенде күлімсірейді. Полиция оны іздеп қара аймақтарды аралап жүргенде, олар Свитбэктің биологиялық және шатасқан анасын табады, ол оның туған есімі Лерой екенін айтады. Свиттбек хиппиге киімін ауыстыруға ақы төлейді, бұл полиция тікұшағын алдап, оны қуып жүруге патрульдік машина жібереді. Суитбек де атыста жараланды, екеуі де жүк көліктері мен оңтүстікке қарай бара жатқан пойызға мініп, жолға шықты. Ол құрғақ далаға жүгіріп бара жатып, су құйылған көлден су ішіп, балдыр жеп өмір сүреді. Полиция оның ауылдық хиппилер музыкалық іс-шарасында болуы мүмкін екенін естігенде, ол бұталарда жыныстық қатынасты симуляциялау арқылы өзін сәтті жасырады. Кейіннен оны байқап, полиция аң аулаушы иттерді иемденіп алады. Олар оған жетуден бұрын шекарадан өтіп кететінін түсінген полиция қызметкері иттерді босатып, оны ұстап, өлтіреді деп күтеді. Алайда Тихуана өзенінде Свитбек иттерді пышақтап, Мексикаға қашып кетеді, "бірнеше алым алу үшін" қайтып келуге ант береді.

Алдын ала өндіріс

Колумбия Пикчерс үшін "Су қарбызшысы" фильмін түсіріп жатқанда Ван Пиблс оны ақ либералдарды әжуалайтын комедиядан қара күштің алғашқы фильміне айналдыру үшін сценарийді қайта жазуға тырысты. Жазушы Герман Раучер, сценарийді либералдық көзқарастарды білдіретін, бірақ сонымен қатар фанатизмге бой алдырған достарының өміріне негіздеген болатын. Ол Ван Пиблстің тыранына қарсы болды, себебі фильм либералдық мәдениетті пародизациялауы керек деп ойлады. Раучер соңында өзінің келісімшартындағы бапты қолданып, өзінің сценарийін романға айналдыруға мүмкіндік алды, бұл Ван Пиблстің фильмді радикалды түрде өзгертуіне кедергі келтірді. "Су қарбызшысы" қаржылық сәттілікке жеткеннен кейін Ван Пиблске үш фильмге келісімшарт ұсынылды. Келісім әлі бекітілмеген кезде, Ван Пиблс, әлі де қара күштің алғашқы фильмін жасауды қалап, "Свитт Свитбэкстің Baadasssss Song" әңгімесін жасай бастады. Фильмнің бастапқы идеясы бірден оған түсінікті болмады. Бір күні Ван Пиблс Мохаве шөліне кіріп, басты жолдан бұрылып, төбенің үстіне көтерілді. Ол машинасын тоқтатып, сыртқа шығып, күнге қарай отырып, қалқып тұрды. Ол фильмнің "бір қара баланың аяғынан құтылу туралы" болатынына шешім берді. Бірде-бір студия фильмді қаржыландырмағандықтан, Ван Пиблс өзінің ақшасын өндіріске салып, тәуелсіз түсірді. Ван Пиблске фильмді аяқтау үшін Билл Косби 50 000 доллар қарыз берді. "Косби үлеске ие болғысы келмеді", - деді Ван Пиблс. "Ол тек ақшасын қайтарып алғысы келді". Ван Пиблс фильмтің толық иелігіне ие болды. Бірнеше актер Sweetback рөліне түсірілімге қатысты, бірақ Ван Пиблске оларға көбірек диалог берілмесе, фильмде ойнамайтындарын айтты. Ван Пиблс рөлді өзі ойнауға бел буды. Ван Пиблс каскадерге ақшасы жетпегендіктен, барлық каскадтарды өзі орындады, соның ішінде бірнеше нақты секс-сценаларға қатысты. Бір кезде Ван Пиблс көпірден секіруге мәжбүр болды. Боб Максвелл кейін: "Жарайды, Мел, бірақ тағы бір рет жасайық" деді. Ван Пиблс бұл трюкті тоғыз рет орындады. Ван Пиблс көптеген секс-сценалардың бірін түсіргенде гонореяға шалдықты және "жұмыста жарақаттанғандықтан" жұмысшылардың өтемақысын алу үшін Директорлар гильдиясына сәтті өтініш берді. Ван Пиблс ақшаны көбірек пленка сатып алуға жұмсады. Ван Пиблс "қаралардың бір-бірінен қашып, қайтадан көздеріне қарап, қайтадан өздеріне сенімді түрде жүре алатын жеңіске жететін фильм" жасағысы келді. Ван Пиблс ірі студиялардың түсірген фильмдері тәуелсіз, төмен бюджетті фильмдерге қарағанда жақсырақ болатынын білді және "үлкен студиялардың бірі шығаратын кез келген фильмдей көрінетін" фильм жасауға бел буды. "The 50 Most Influential Black Films: A Celebration of African American Talent, Determination, and Creativity" кітабының авторы С. Торриано Берри фильмнің "емес камера бұрыштары, бір-біріне қосылған кадрлар, кері эффекттер, қорап және мата эффекттері, фокус ауыстыру, экстремалды масштабтау, тоқтату және қадамдық басып шығару, және қолмен ұсталатын камераның көптеген қозғалыстары [Свиттбэк] өміріне айналған параноидалық атмосфераны көрсетуге көмектесті" деп жазады.

Музыка

Ван Пиблстің композитор жалдауға ақшасы болмағандықтан, ол фильмнің музыкалық қосымшасын өзі жазды. Ол нота оқып немесе жаза алмағандықтан, әуендерді есте сақтау үшін фортепианоның барлық клавишаларын нөмірлеген. Ван Пиблс еске алады: "Сол кезде музыканы кинода сату құралы ретінде пайдаланбаған. Тіпті мюзиклдерде де фильм шыққаннан кейін үш ай өткен соң ғана альбом шығаратын". Ван Пиблстің дәстүрлі жарнамалау тәсілдеріне ақшасы болмағандықтан, ол фильмнің шығуын күтіп саундтрек альбомын шығару арқылы фильмнің музыкасымен танысуға көмектесе аламын деп ойлады.

Шығару

Sweet Sweetback's Baadasssss Song 1971 жылы 31 наурызда Детройттегі Grand Circus театрында және 1971 жылы 2 сәуірде Атлантадағы Coronet театрында көрсетілді. Мелвин Ван Пиблс былай деді: "Алғашқыда Америка Құрама Штаттарында тек екі кинотеатр ғана осы фильмді көрсетті: бірі Детройтте, екіншісі Атлантада. Детройттегі алғашқы түні театрдың барлық рекордтарын жаңартты, тіпті оны ешкім көрмеген кезде, тек атауының күшімен ғана. Екінші күні адамдар түскі асын алып келіп, оны үш рет қарады. Мен, со наконец, өз көрермендеріммен тіл табысып жатқанымды түсіндім. Sweet Sweetback's Baadasssss Song алғашқы күні мыңдаған доллар таба алды." Ол Детройттегі алғашқы аптада 70 000 доллар жинады және прокатта 15 миллион доллардан астам табыс тапты. Дистрибьюторлар мен кинотеатр иелері (Бостонның Music Hall театры да бар) тоғыз минутты қысқарды. Ван Пиблс: "Қоғамның қалған бөлігі сіздің цензураңызға бағынуы – олардың ісі, бірақ ақтардың стандарттары енді қара қоғамға таңылмайды." BFI Video-ның 2-ші аймақ DVD нұсқасында бастапқы секс-сценалар өңгерілді. DVD-нің басында былай делінген: "Ұлыбритания заңнамасына сәйкес (1978 жылғы Балаларды қорғау туралы заң), фильмнің бастапқы сахналарындағы бірнеше кадрлар жасырылды."

Сыни жауап

Тәнтілдік пікірлер әртүрлі болды. Кевин Томас Лос-Анджелес Таймс газетінде фильмді "жағымсыз, жерлі виньеттер сериясы" деп сипаттады, сонда Ван Пиблс көптеген афроамерикандықтардың өміріндегі өмірлік күшті, әзіл, ауырсыну, үмітсіздік және үнемі болатын қорқынышты бейнелейді. Стивен Холден The New York Times газетінде оны "жаңашыл, бірақ саяси тұрғыдан жанжал тудыратын фильм" деп атады. Фильмнің соңы қара нәсілді көрермендерді таң қалдырды, олар Свиттбек полицияның қолынан қаза табады деп күткен еді – бұл бұрынғы фильмдерде "қашудағы" қара нәсілді ер адамдардың жиі кездесетін, тіпті болжамды тағдыры. Фильм сыншысы Роджер Эберт фильмнің соңын фильмді пайдаланушылық фильм деп атамауға себеп ретінде келтірді. Metroactives Nicky Baxter-дің пікірі әртүрлі: "Sweet Sweetback [blaxploitation дәуірінің] ең ірі және ең қатыгез адамын таныстырды. Бар кемшіліктерімен бірге, фильм сол кездегі өркендеген Қара өнер қозғалысының прогрессивті мақсаттарына ең жақын аналог болуы мүмкін. Шындығында, фильм Голливудтан тыс жерде туған африкалық-американдық жазушы, продюсер және режиссер болғандықтан, блэксплойтинг жанрының толыққанды бөлігі емес деп айтуға болады, бірақ оның белгілі бір тақырыптық ұқсастықтары бар екенін жоққа шығаруға болмайды. Фильм Свиттбектің атбаладан бастап ұлттық санаға қарай жасаған сапары кезінде ең жақсы көрінеді. Бұрынғы фильмдерде қара нәсілділер туралы таратылған Хорацио Алгер стиліндегі интеграциядан айырмашылығы, мұнда біз заңнан тыс өмір сүретін адамды көреміз, ол басты ағымнан бөлінген қоғамның қолдауымен өмір сүреді. Ол осы маргиналданған қоғамда, NAACP-тің стерил кеңселерінде емес, баспана іздеп, табады. Фильмдегі ұятты сексуалдық қарым-қатынастар, шөлдегі жалған қиялдар, Свиттбектің өзін тануға ұмтылуынан гөрі аз қызықтырақ."

Белгілі реакциялар

Хьюи П. Ньютон "Қара пантера" журналының бір санын фильмнің революциялық маңызына арнап, оны "қара адам жасаған алғашқы, шынайы революциялық қара фильм" деп атап құттықтады. Ньютон "Свиттбек құрбандар қауымының барлық мүшелері мен институттары арасындағы бірлік қажеттігін көрсетеді" деп жазды, бұл фильмнің титрлерінде "Қара қауым" фильмнің жұлдыздары деп көрсетілгенінде айқын көрінеді, олар Свиттбектің қашуына көмектесетін түрлі қоғамдық ынтымақ әрекеттеріне қатысқан ұжымдық басты кейіпкерлер. Ньютон бұдан әрі "фильм қара ерлер мен әйелдер арасындағы бірлік пен махаббаттың маңыздылығын көрсетеді" деп мәлімдеді, мысалы, "бір әйел жас баламен махаббат жасайтын, бірақ іс жүзінде оны нағыз еркекке айналдыратын сахнасында". Ньютонның мақаласы жарияланғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, тарихшы Лерон Беннетт-младший "Эмансипация оргазмы: Суиттбек Ұлыс жерінде" деген тақырыпта фильм туралы эссе жариялап, оған жауап берді, онда ол фильмнің "қара эстетикасын" талқылады. Беннетт фильмнің геттодағы кедейлік пен қайғыны романтикалық бейнелегенін және "кейбір адамдар ақымақтықпен қара эстетикасын аш ішек пен үлкен жамбасты жезөкшелермен байланыстырады" деп мәлімдеді. Беннетт фильмнің "революциялық емес, сондай-ақ қара емес екенін" қорытындылады, өйткені ол көрерменге нәтижесіз арман-қиялдар мен тарихи контекстісі жоқ, өзімшіл, революциялық бағдарламасы жоқ, үрей мен үмітсіздікке ие супергеройды ұсынады. Беннетт Свиттбектің он жасында жыныстық қатынасқа түсуін "40 жасар жезөкше балаға жасаған зорлық" деп сипаттады. Ақын және жазушы Хаки Р. Мадхубути (бұрын Дон Л. Ли деп танылған) Беннетттің фильмге берген бағасымен келісіп, оны "Мелвин Ван Пиблстің қара қауым деп санаған жері арқылы өткен саяхатының шектеулі, ақша табуға бағытталған, автобиографиялық фантазиясы" деп атады.

Мұра

Суитт Суиттбэктің "Бадасссс" әні африкалық америкалық кино тарихындағы маңызды фильм болып саналады. Variety журналы бұл фильмді, негізінен ақ режиссерлер түсірген эксплоатациялық фильмдерден тұратын блэксплойт жанрының пайда болуына ықпал еткен деп есептеді. Роберт Рид Фарр: "[Свиттбек] блэксплойт деп аталатын фильмдердің алғашқысы ретінде дұрыс қарастырылды деп ойлаймын" деп жазды және Ван Пиблс "Америкалық афроамерикандықтардың тартымды ғана емес, шынайы бейнелерін кең экранға әкелген алғашқы суретшілердің бірі болды, бұл дәстүрлі қағидаларды бұзды" деп қосты. 2004 жылы Марио Ван Пиблс "Баадасссс!" фильмін түсіріп, әкесінің рөлін ойнады, бұл фильм "Суитт Суиттбэк" фильмінің түсірілуі туралы биографтық туынды. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, бірақ коммерциялық сәттілікке жете алмады. 2019 жылы Музейдің коллекциясындағы маңызды өнер туындыларын еске алу мақсатымен жарық көрген анықтамалық кітабында, Музейдің кино бөлімінің аға кураторы Энн Морра, Суиттбектің маңыздылығы кино тарихынан асып түсетінін және оның "әлеуметтік санаға, мәдениетке және саяси пікір-таластарға тигізген әсері күдіссіз екенін" айтты.