Кіріспе
Ежелгі келтиберлік елді мекен Нюмантия (lang es) – ежелгі келтиберлік елді мекен, оның қалдықтары қазіргі Гаррей (Сорья), Испания қаласындағы Серро-де-ла-Муэла төбесінде орналасқан. Нумантия Келтибер соғыстарындағы рөлімен әйгілі. Б.з.д. 153 жылы Нумантия Риммен тұңғыш рет қақтығысқа ұшырады. Жиырма жылдық соғыстан кейін, б.з.д. 133 жылы Рим Сенаты Сципион Эмилиан Африканға Нумантияны қиратуды тапсырды.
Numantia (lang es) is an ancient Celtiberian settlement, whose remains are located on a hill known as Cerro de la Muela in the current municipality of Garray (Soria), Spain. Numantia is famous for its role in the Celtiberian Wars. In 153 BC, Numantia experienced its first serious conflict with Rome. After twenty years of hostilities, in 133 BC the Roman Senate gave Scipio Aemilianus Africanus the task of destroying Numantia.
Тарих
Нумантия – темір дәуіріндегі төбелік бекініс (рим терминологиясында – oppidum) болды, ол Дуэро өзеніндегі маңызды өткелді бақылап тұрды. Плиний Егдеуі оны Пеллендон тайпасының қаласы деп санайды, бірақ Страбон мен Птолемей сияқты басқа авторлар оны Ареваки халқының құрамына жатқызады. Ареваки – б.з.д. 6 ғасырда иберлер мен көшіп келген кельттердің араласуынан пайда болған кельтибер тайпасы, олар Нумантия және Уксама маңындағы аймақты мекендеген. Риммен алғашқы күрделі қақтығыс б.з.д. 153 жылы Квинт Фулвий Нобильор консул болғанда болды. Нумантия Сегеда қаласынан қашқан, Белли тайпасына жататын бірнеше адамды қабылдады. Белли тайпасының басшысы Сегедалық Карус рим әскерін жеңіске жеткізді. Римдіктер Нумантияны қоршап алды және аз ғана соғыс пілдерін қолданды, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Б.з.д. 137 жылы 20 мың римдік Нумантияның кельтиберлеріне (халық саны 4000 мен 8000 арасында) жеңіліп берді. Жас рим офицері Тиберий Гракх, квестор ретінде, рим әскерін қырып тастаудан сақтап қалды, Нумантиялықтармен бейбіт келісімге қол қойды, бұл әрекет әдетте легаттың құзырында болатын. Нумантияның соңғы қоршауы б.з.д. 134 жылы басталды. Сципион Эмилиан 30 мың сарбаздан тұратын әскермен қаланы қоршап алды, 9 шақырымдық кедергі орнатты, оны мұнаралар, бекіністер, қадалар және басқа да құрылғылармен нығайтты. Нумантиялықтар берілуден бас тартты және қалада аштық тез тарады. Сегіз айдан кейін тұрғындардың көпшілігі құл болудың орнына өз-өзіне қол жұмсауды жөн көрді. Бірнеше жүз тұрғын 13 айлық қоршаудан кейін қаланы өртеп, берілуге шешім қабылдады.
Кейінгі тарих
133 ж.б.д. жойылғаннан кейін, б.з.д. 1 ғасырында белгілі бір жоспармен көшелер салынғанмен, ірі қоғамдық ғимараттар болған жоқ. Оның құлдырауы 3 ғасырда басталды, бірақ 4 ғасырда әлі де адамдар тұрған. Кейінірек, 6 ғасырдан қалған іздер вестготтардың билеуіне нұсқау береді.
Нумантияны қазу және қорғау
Нюмантияның нақты орны есте қалмады, бірақ кейбір теориялар оны Замора қаласында деп болжады. 1860 жылы Эдуардо Сааведра оның дұрыс орнын Гаррейде, Сорияда анықтады. 1882 жылы Нюмантия қираған жерлері ұлттық ескерткіш деп жарияланды. 1905 жылы неміс археологы Адольф Шультен қала төңірегіндегі римдік лагерьлерді тауып шығарған қазба жұмыстарын бастады. 1999 жылы римдік лагерьлер Испания мұрасы тізіліміндегі археологиялық аймаққа енгізілді – бұл сақталған кезде мұндай санат жоқ болатын. Қазба жұмыстары үздіксіз жүріп жатыр.
Мұражайлар
Көптеген заттар қазба алаңынан Сорияның Нумантино мұражайында (испанша: Museo Numantino) көрмеге қойылған. Бұл мұражай Нумантиядағы орнындағы көрмелерге де жауапты. Қазба алаңынан алынған заттары бар басқа коллекциялардың ішінде Романо-герман орталық мұражайы, Майнц та бар. (Кейбір заттарды Адольф Шультен Германияға алып кеткен).
Символизм
Нюмантия қоршауы туралы бірнеше римдік тарихшылар жазған, олар ежелгі ибериялықтардың еркіндікке құштарлығына риза болған және рим легиондарына қарсы күрескен шеберліктерін мойындаған.
Испания мәдениетінде
Мигель де Сервантес (Дон Кихоттың авторы) қаланың қоршауы туралы "El cerco de Numancia" атты пьеса жазды, ол бүгін оның ең танымал драмалық туындысы болып саналады. Антонио Мачадо өзінің "Кампос де Кастилья" поэзиялық кітабында осы қалаға сілтеме жасайды. Ыр – Кастилияның ауылдық жері мен халқына арналған мадақ. Соңғы кезде Карлос Фуэнтес "The Orange Tree" жинағында оқиға туралы "Екі Нумантия" атты әңгіме жазды. Бірнеше испандық әскери кемелері "Numancia" деп аталып, Сориялық батальон "batallón de numantinos" деп аталды. Испания Азамат соғысы кезінде ұлтшыл "Нумансия" полкі Толедодағы Азанья қаласын басып алды. Республикалық президент Мануэль Азаньяның есін жою мақсатымен, олар қаланы "Нумансия де ла Сагра" деп атады. Сория футбол командасы "CD Numancia" деп аталады. "Нумантиялық қарсылық" деген тіркес кейде ерекше жақынбастылықпен көрсетілген қарсылықты білдіреді.