Тас құрлықаяғы (dassie) – Африка мен Таяу Шығыста кездесетін, тау жыныстарында тіршілік ететін орташа денелі сүтқоректі. Топтап өмір сүреді, қауіптен сақтанып, күзетшілерді пайдаланады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Procaviidae туысына жататын сүтқоректілер түрі
Species of mammal in the family Procaviidae
Тас гираксы (Procavia capensis), сондай-ақ дасси, Кап гираксы, тас қояны және (Кинг Джеймс Киелі кітабында қолданылған сөздің кейбір түсіндірмелері бойынша) кони деп аталады, Африка мен Таяу Шығысқа тән орташа өлшемді құрлық сүтқоректісі. Оңтүстік Африкада көбінесе дасси деп аталады.
The rock hyrax ('/h//aɪ//.//ɹ//æ//k//s///; Procavia capensis), also called dassie, Cape hyrax, rock rabbit, and (from some interpretations of a word used in the King James Bible) coney, is a medium sized terrestrial mammal native to Africa and the Middle East. Commonly referred to in South Africa as the dassie (; ),
Тас гиракстары теңіз деңгейінен жоғарырақ, жартастардың жарықтарында кездеседі, бұл оларға жыртқыштардан қашуға мүмкіндік береді. Олар Таяу Шығыстағы жалғыз тірі құрлық афротериялықтары. Гиракстар әдетте 10–80 жануардан тұратын топтарда өмір сүреді және топтап азықтанады. Олар жыртқыштардың жақындап келе жатқанын ескерту үшін күзетшілерді пайдаланатындары хабарланған. Толық емес терморегуляцияға ие болғандықтан, олар көбінесе таңертең және кешке белсенді болады, бірақ олардың белсенділік үлгісі маусым мен климатқа байланысты айтарлықтай өзгереді. Қол жеткізілген ареалының көп бөлігінде тас гираксының жоғалу қаупі жоқ, ал кейбір аймақтарда ол шағын зиянкес саналады. Эфиопияда, Израильде және Иорданияда ол лейшманиоз паразитінің резервуары болып табылады. Басқа гиракс түрлерімен және сирендармен бірге, бұл түр пілге ең жақын туыс. Сыртқы түрі мен мінез-құлқы ұқсас, бірақ туыстығы жоқ сүтқоректілердің бірі – Бразилияның тас кависі.
Rock hyraxes are found at elevations up to above sea level in habitats with rock crevices, allowing them to escape from predators. They are the only extant terrestrial afrotherians in the Middle East. Hyraxes typically live in groups of 10–80 animals, and forage as a group. They have been reported to use sentries to warn of the approach of predators. Having incomplete thermoregulation, they are most active in the morning and evening, although their activity pattern varies substantially with season and climate. Over most of its range, the rock hyrax is not endangered, and in some areas is considered a minor pest. In Ethiopia, Israel, and Jordan, it is a reservoir of the leishmaniasis parasite. Along with other hyrax species and the sirenians, this species is the most closely related to the elephant. An unrelated, convergently evolved mammal of similar habits and appearance is the rock cavy of Brazil.
Сипаттамалары
Тас қанаттар кішкентай және мықты денелі, ересектерінің ұзындығы және салмағы шамамен , сондай-ақ жыныстық диморфизм байқалады, еркектер ұрғашылардан 10% салмақты. Олардың жүні қалың және сұр қоңыр түсті, бірақ бұл әртүрлі орталарда күрт өзгереді, ылғалды жерлерде қара қоңырдан, ал шөлде тұратындарда ақшыл сұрға дейін. Тас қанаттың мөлшері (бас сүйектің ұзындығы және иық сүйегінің диаметрі арқылы өлшенген) жауын-шашынмен байланысты, бұл тас қанаттың таңдаған жеміне тигізетін әсерінен болуы мүмкін. Тас қанаттарға тән және ерекше – арқалық без, ол әлеуметтік байланыс және аумақтық белгілеу үшін қолданылатын иіс шығарады. Бұл без үстем еркектерде жақсы көрінеді. Тас қанаттың алдыңғы тістері ұзын, сүйір және пілге ұқсас, олармен тас қанат алыс туыс. Алдыңғы аяқтары табанға басады, ал артқы аяқтары жартылай саусаққа басады. Аяқ табандарының ірі, жұмсақ төсемдері бар, олар терге ұқсас секрециялармен ылғалды ұсталады. Еркектерде ұрықтар тұрақты түрде ішкі жақта орналасқан, бұл пілдер мен сиреналармен ортақ анатомиялық ерекшелік. Тас қанаттардың дене температурасын реттеуі көп зерттелген, өйткені олардың дене температурасы тәуліктік ырғаққа байланысты өзгереді. Тұрақты ортада ұсталатын жануарлар да осындай өзгерістерді көрсетеді.
Rock hyraxes are squat and heavily built, with adults reaching a length of and weighing around , with a slight sexual dimorphism, males being about 10% heavier than females. Their fur is thick and grey brown, although this varies strongly between different environments, from dark brown in wetter habitats, to light gray in desert living individuals. Hyrax size (as measured by skull length and humerus diameter) is correlated to precipitation, probably because of the effect on preferred hyrax forage. Prominent in and apparently unique to hyraxes is the dorsal gland, which excretes an odour used for social communication and territorial marking. The gland is most clearly visible in dominant males. The rock hyrax has a prominent pair of long, pointed tusk like upper incisors, which are reminiscent of the elephant, to which the hyrax is distantly related. The fore feet are plantigrade, and the hind feet are semi digitigrade. The soles of the feet have large, soft pads that are kept moist with sweat like secretions. In males, the testes are permanently abdominal, another anatomical feature that hyraxes share with elephants and sirenians. Thermoregulation in rock hyraxes has been subject to much research, as their body temperature varies with a diurnal rhythm. Animals kept in constant environmental conditions also display such variation,
Таралу және географиялық өзгерісі
Тас гираксы Сахара төменгі Африкасының үзіліс-үзіліс солтүстік және оңтүстік популяцияларында кеңінен таралған; ол Конго ойпаты мен Мадагаскарда кездеспейді. Таралу аймағына оңтүстік Алжир, Ливия, Египет және Таяу Шығыс кіреді, Израиль, Иордания, Ливан және Арабия түбегінде де қоныстанған. Олардың терісінің түсі жеке және аймақтық түрде өзгереді. Атап айтқанда, орталық популяциялардың арқалық дақтары (екі жыныста да кездеседі) өте әртүрлі, сарыдан қараға дейін, немесе ұсақ дақты болады. Шеткі популяцияларда олар түсі тұрақтырақ, P. c. capensis түрінде қара, P. c. welwitschii түрінде қаймақ, ал P. c. ruficeps түрінде қызғылт сары болады.
The rock hyrax occurs widely across sub Saharan Africa in disjunct northern and southern populations; it is absent from the Congo Basin and Madagascar. The distribution encompasses southern Algeria, Libya, Egypt, and the Middle East, with populations in Israel, Jordan, Lebanon, and the Arabian Peninsula. The shade of their pelts varies individually and regionally. In particular, the dorsal patches (present in both sexes) of the central populations are very variable, ranging from yellow to black, or flecked. In outlying populations, these are more constant in colour, black in P. c. capensis, cream in P. c. welwitschii, and orange in P. c. ruficeps.
Тамақтандыру және азық жинау
Гиракстар көптеген өсімдік түрлерімен қоректенеді, оның ішінде Лобелия да бар. Сонымен қатар, олардың жәндіктер мен қуыршақтарды жегендігі де хабарланған. Олар тамақтан алатын ылғалдың арқасында көп күн бойы сусыз қала алады, бірақ тікелей күн сәулесінде тез құрғап кетеді. Сырт көрінісіне қарағанда, олар ағаштарға көтеріле алады (бірақ Heterohyrax сияқты оңай емес), сондай-ақ цитрус және басқа да ағаштардың жапырақтарын жеу үшін тұрғын үйлердің бақтарына еркін кіреді. Тас гираксы жақтарын қозғалта отырып, дыбыстап, қарқырап тұрады, бұл қылық агрессияның белгісі болуы мүмкін. Кейбір авторлар ежелгі израильдіктердің осы мінез-құлқына куә болуы нәтижесінде Леуілік кітабының 11:4–8 аяттарында гиракстар шайнайтындығы туралы қате түсінік пайда болды деп ұсынады.
Hyraxes feed on a wide variety of plant species, including Lobelia They also have been reported to eat insects and grubs. They are able to go for many days without water due to the moisture they obtain through their food, but quickly dehydrate under direct sunlight. Despite their seemingly clumsy build, they are able to climb trees (although not as readily as Heterohyrax), and readily enter residential gardens to feed on the leaves of citrus and other trees. The rock hyrax also makes a loud, grunting sound while moving its jaws as if chewing, and this behaviour may be a sign of aggression. Some authors have proposed that observation of this behavior by ancient Israelites gave rise to the misconception given in Leviticus 11:4–8 that the hyrax chews the cud,
Топтың құрылымы
"Теңдікке" ұмтылатын топтарда өмір сүретін гиракстар, онда әлеуметтік байланыстар топ мүшелері арасында біркелкі таратылған, ұзақ жасайды. Сонымен қатар, гиракстар – адам емес түрлердің ішінде құрылымдық тепе-теңдік сипатталған алғашқы түрі. Олар "досымның досы – менің досым" ережесін ұстанады және теңгерімсіз әлеуметтік құрылымдардан қашық тұрады. Топ ішіндегі әлеуметтік өзара әрекеттесудің тепе-теңдігі жеке өмір ғасырына оң әсер етеді, яғни "ересек гиракстың (яғни орталықтың) байланыстарының саны немесе күші емес, топтағы әлеуметтік қарым-қатынастардың жалпы конфигурациясы маңызды". Мұндай теңгерімді топтық құрылымның себебі, бірнеше гиракстың орталықтан билеуіне қарағанда, гиракс сияқты фрагменттелген ортада барлық мүшелерге ақпарат ағынының маңызды болуымен байланысты, бұл доминанттық иерархияны топтың жалпы аман қалуы үшін қауіпті етеді. Соңғы кезде зерттеушілер тас гиракстардың дауысында бай синтаксистік құрылым мен географиялық айырмашылықтарды анықтады, бұл приматтар, киттер және жабықақандардан басқа сүтқоректілердің дауыстауларында алғашқы рет кездеседі. Жоғары дәрежелі еркектер көбінесе ән шырқайды, ал ән айтуға жұмсалатын энергия салыстырмалы түрде аз. Жақында жасалған зерттеулер еркек гиракстардың әніндегі тұмсықтардың, сирек кездесетін элементтің де маңызды сигналдық рөл атқаратынын көрсетті, тұмсықтың күштілігінің артуы "ішкі қозғырлылықтың немесе агрессияның күшеюімен" байланысты. Бұл сондай-ақ әнші жануардың әлеуметтік статусымен және тестостерон деңгейімен де оң байланысты. Ән айту жеке гиракстың бірегей ерекшелігін көрсететін белгі болып табылады, мұнда ерекшелік "жағдайға тәуелді емес және кеңістіктегі орнын өзгертпеген әншілерде жылдар бойы сақталатын" бірегей дауыстық белгілер арқылы білдіріледі.
Hyraxes that live in more "egalitarian" groups, in which social associations are spread more evenly among group members, survive longer. In addition, hyraxes are the first nonhuman species in which structural balance was described. They follow "the friend of my friend is my friend" rule, and avoid unbalanced social configurations. The balance of social interactions within a group is positively correlated to individual longevity, meaning that "it is not the number or strength of associations that an adult individual has (i. e. centrality) that is important, but the overall configuration of social relationships within the group." The reason for such a balanced group configuration, rather than one that is centrally dominated by a few individual hyraxes, was suggested to have to do with the fact that information flow to all members is important in a fragmented habitat as that of the hyrax, making a dominance hierarchy a liability for the survival of the group at large. More recently, researchers have found rich syntactic structure and geographical variations in the calls of rock hyraxes, a first in the vocalization of mammalian taxa other than primates, cetaceans, and bats. Higher ranked males tend to sing more often, and the energetic cost of singing is relatively low. A recent study found that snorts, a rare aspect of male hyrax songs, play an important signalling role as well, with increasing snort harshness being associated with "the progression of inner excitement or aggression". It is also positively associated with the singing animal's social status and testosterone levels. Singing has also been shown to be a marker of an individual hyrax's unique identity, where identity is expressed by unique vocal signatures "that are not condition dependent and are stable over years in singers that did not alter their spatial position."
Тынығу
Тас гираксы уақытының шамамен 95%-ын демалыспен өткізеді.
The rock hyrax spends roughly 95% of its time resting.
Тарату
Еркек гирактар төрт топқа бөлінеді: аумақтық, шеткі, ерте таралып кететіндер және кеш таралып кететіндер. Аумақтық аталықтар үстемдік танытады. Шеткі аталықтар көбінесе жалғыз өмір сүреді және үстем аталық жоқ болған жағдайда топты басып алуы мүмкін. Ерте таралып кететін аталықтар – 16-24 ай аралығында туған жерін тастап кететін жас гирактар. Кеш таралып кететін аталықтар да жас гирактар, бірақ олар туған жерін 30 ай немесе одан да кейін қалдырады.
Male hyraxes have been categorised into four classes: territorial, peripheral, early dispersers, and late dispersers. The territorial males are dominant. Peripheral males are more solitary and sometimes take over a group when the dominant male is missing. Early dispersing males are juveniles that leave the birth site around 16 to 24 months of age. Late dispersers are also juvenile males, but they leave the birth site much later, around 30 or more months of age.
Аттар
Түр африкаанс тілінде klipdas деп аталады (этимологиясы: rock + badger), ал көпшілік оларды Оңтүстік Африкада "dassies" (dassie көпше түрі) немесе "rock rabbits" деп атайды. Суахили тілінде оларға пимби, пелеле және вибари деген аттар берілген, бірақ соңғы екі атау қазіргі кезде ағаш гиракстары үшін қолданылады. Бұл түрдің көптеген қосалқы түрлері бар, олардың көпшілігі тас немесе Кап гираксы деп те аталады, бірақ соңғысы көбінесе африкалық түрлеріне қатысты айтылады. Араб тілінде тас гираксын الوبر الصخري (Алуабр алшахри) немесе طبسون (табсун) деп атайды. Еврей тілінде тас гираксы שפן סלע (шафан села) деп аталады, яғни "тас шафаны", онда "шафан" сөзінің мағынасы нақты белгісіз, бірақ қазіргі еврей тілінде қоянның синонимі ретінде қолданылады. Джеральд Дюреллдің сөзіне сәйкес, Камерунның Бафут қаласының жергілікті халқы тас гираксын "не'ер" деп атайды.
The species is known as klipdas in Afrikaans (etymology: rock + badger), while most people just call them "dassies" (the plural of dassie) or "rock rabbits" in South Africa. The Swahili names for them are pimbi, pelele, and wibari, though the latter two names are nowadays reserved for the tree hyraxes. This species has many subspecies, many of which are also known as rock or Cape hyrax, although the former usually refers to African varieties. In Arabic, the rock hyrax is called الوبر الصخري (Alwabr alsakhri) or طبسون (tabsoun). In Hebrew, the rock hyrax is called שפן סלע (shafan sela), meaning rock shafan, where the meaning of shafan is obscure, but is colloquially used as a synonym for rabbit in modern Hebrew. According to Gerald Durrell, local people in Bafut, Cameroon, call the rock hyrax the n'eer.
Натуропатиялық қолдану
Тау гираксалары көп мөлшерде гирацей – нәжіс пен зәрдің жабысқақ массасын – шығарады. Ол Оңтүстік Африка халық медицинасында эпилепсия және құрысу сияқты бірнеше ауруды емдеу үшін қолданылып келген. Қазір парфюмерлер гирацейді спиртте ерітіп, табиғи жануар москисын алады.
Rock hyraxes produce large quantities of hyraceum, a sticky mass of dung and urine that has been employed as a South African folk remedy in the treatment of several medical disorders, including epilepsy and convulsions. Hyraceum is now being used by perfumers, who tincture it in alcohol to yield a natural animal musk.